Matematika

11-sinf · Algebra · 30 daqiqa

Aniq integral

Avval shuni biling:Boshlang'ich funksiya
Boshlang'ich funksiya va integral: mavzular

Bu nima va nega kerak

Boshlang'ich funksiya topish (noaniq integral) F(x)+CF(x) + C ko'rinishidagi cheksiz ko'p funksiyalar oilasini beradi. Amaliy masalalarda esa ko'pincha aniq bir sonli natija zarur bo'ladi:

  • O'zgaruvchan tezlik bilan harakatlanayotgan jism bosib o'tgan masofa (s=∫t1t2v(t) dts = \int_{t_1}^{t_2} v(t)\,dt);
  • Egri chiziqlar bilan chegaralangan notekis figuralar yuzasi;
  • O'zgaruvchan kuch bajargan mexanik ish.

Bunday masalalarni yechish uchun soha cheksiz ko'p kichik qismlarga bo'linib, hosil bo'lgan yig'indining limiti olinadi. Bu tushuncha aniq integral deb ataladi.

Nyuton va Leybnits tomonidan kashf etilgan formula cheksiz yig'indilarni hisoblash o'rniga, shunchaki boshlang'ich funksiyaning oraliq chegaralaridagi qiymatlari ayirmasini olish kifoya ekanini ko'rsatdi.

Asosiy g'oya

1. Aniq integral va egri chiziqli trapetsiya

[a;b][a; b] kesmada uzluksiz va f(x)≥0f(x) \ge 0 funksiya berilgan bo'lsin. Yuqoridan y=f(x)y = f(x) grafigi, pastdan OxOx o'qi, ikki yonidan x=ax = a va x=bx = b to'g'ri chiziqlari bilan chegaralangan shakl egri chiziqli trapetsiya deyiladi.

Kesmani nn ta bo'lakka bo'lib, to'g'ri to'rtburchaklar yuzalari yig'indisi limitini olsak, aniq integral hosil bo'ladi: ∫abf(x) dx=lim⁡n→∞∑i=1nf(ξi) Δxi\int_a^b f(x)\,dx = \lim_{n \to \infty} \sum_{i=1}^n f(\xi_i)\,\Delta x_i

Belgilashlar:

  • aa — quyi chegara, bb — yuqori chegara;
  • f(x)f(x) — integral ostidagi funksiya, dxdx — differensial.

Farqi: Noaniq integral — bu funksiyalar to'plami (F(x)+CF(x) + C), aniq integral esa — haqiqiy sondir.

2. Nyuton-Leybnits formulasi

Agar F(x)F(x) funksiya f(x)f(x) ning biror boshlang'ich funksiyasi bo'lsa (F′(x)=f(x)F'(x) = f(x)), u holda: ∫abf(x) dx=F(x)∣ab=F(b)−F(a)\int_a^b f(x)\,dx = \left. F(x) \right|_a^b = F(b) - F(a)

Integrallash doimiysi CC aniq integralda qisqarib ketadi: (F(b)+C)−(F(a)+C)=F(b)−F(a)(F(b) + C) - (F(a) + C) = F(b) - F(a).

3. Boshlang'ich funksiyalar jadvali

f(x)f(x)Boshlang'ich funksiya F(x)F(x)
kk (son)kxkx
xnx^n (n≠−1n \neq -1)xn+1n+1\dfrac{x^{n+1}}{n+1}
1x\dfrac{1}{x} (x>0x > 0)ln⁡x\ln x
1x\dfrac{1}{\sqrt{x}}2x2\sqrt{x}
ekxe^{kx}1kekx\dfrac{1}{k}e^{kx}
sin⁡(kx)\sin(kx)−1kcos⁡(kx)-\dfrac{1}{k}\cos(kx)
cos⁡(kx)\cos(kx)1ksin⁡(kx)\dfrac{1}{k}\sin(kx)
1cos⁡2x\dfrac{1}{\cos^2 x}tg x\text{tg}\,x

4. Aniq integralning xossalari

  1. Chegaralar teng bo'lsa: ∫aaf(x) dx=0\int_a^a f(x)\,dx = 0
  2. Chegaralar almashsa: ∫baf(x) dx=−∫abf(x) dx\int_b^a f(x)\,dx = -\int_a^b f(x)\,dx
  3. O'zgarmas son: ∫abkf(x) dx=k∫abf(x) dx\int_a^b k f(x)\,dx = k \int_a^b f(x)\,dx
  4. Yig'indi/ayirma: ∫ab(f(x)±g(x)) dx=∫abf(x) dx±∫abg(x) dx\int_a^b (f(x) \pm g(x))\,dx = \int_a^b f(x)\,dx \pm \int_a^b g(x)\,dx
  5. Oraliqni bo'lish: ∫abf(x) dx=∫acf(x) dx+∫cbf(x) dx\int_a^b f(x)\,dx = \int_a^c f(x)\,dx + \int_c^b f(x)\,dx
  6. Simmetrik oraliqda [−a;a][-a; a]:
    • f(x)f(x) toq bo'lsa: ∫−aaf(x) dx=0\int_{-a}^a f(x)\,dx = 0
    • f(x)f(x) juft bo'lsa: ∫−aaf(x) dx=2∫0af(x) dx\int_{-a}^a f(x)\,dx = 2\int_0^a f(x)\,dx

Yechilgan misollar

1-misol. Ko'phadli integral

∫13(3x2−4x+2) dx\int_1^3 (3x^2 - 4x + 2)\,dx integralni hisoblang.

Yechish:

  1. Har bir hadning boshlang'ich funksiyasini topamiz: F(x)=x3−2x2+2xF(x) = x^3 - 2x^2 + 2x
  2. Nyuton-Leybnits formulasiga ko'ra chegaralarni qo'yamiz: (x3−2x2+2x)∣13=F(3)−F(1)\left. (x^3 - 2x^2 + 2x) \right|_1^3 = F(3) - F(1)
  3. Qiymatlarni hisoblaymiz: F(3)=33−2⋅32+2⋅3=27−18+6=15F(3) = 3^3 - 2 \cdot 3^2 + 2 \cdot 3 = 27 - 18 + 6 = 15 F(1)=13−2⋅12+2⋅1=1−2+2=1F(1) = 1^3 - 2 \cdot 1^2 + 2 \cdot 1 = 1 - 2 + 2 = 1 F(3)−F(1)=15−1=14F(3) - F(1) = 15 - 1 = 14

Javob: 1414.


2-misol. Trigonometrik va ildizli integrallar

Hisoblang: a) ∫0π3sin⁡(3x) dx\int_0^{\frac{\pi}{3}} \sin(3x)\,dx b) ∫141x dx\int_1^4 \dfrac{1}{\sqrt{x}}\,dx

Yechish: a) sin⁡(3x)\sin(3x) ning boshlang'ich funksiyasi −13cos⁡(3x)-\dfrac{1}{3}\cos(3x): (−13cos⁡(3x))∣0π3=−13cos⁡π−(−13cos⁡0)=−13(−1)+13(1)=13+13=23\left. \left(-\frac{1}{3}\cos(3x)\right) \right|_0^{\frac{\pi}{3}} = -\frac{1}{3}\cos\pi - \left(-\frac{1}{3}\cos 0\right) = -\frac{1}{3}(-1) + \frac{1}{3}(1) = \frac{1}{3} + \frac{1}{3} = \frac{2}{3}

b) 1x\dfrac{1}{\sqrt{x}} ning boshlang'ich funksiyasi 2x2\sqrt{x}: 2x∣14=24−21=4−2=2\left. 2\sqrt{x} \right|_1^4 = 2\sqrt{4} - 2\sqrt{1} = 4 - 2 = 2

Javob: a) 23\dfrac{2}{3}; b) 22.


3-misol. Modulli funksiya integrali

∫03∣x−2∣ dx\int_0^3 |x - 2|\,dx integralni hisoblang.

Yechish: Modul ostidagi ifoda x=2x = 2 da nolga aylanadi. Shuning uchun oraliqni ikkiga ajratamiz:

  • x∈[0;2]x \in [0; 2] da x−2≤0  ⟹  ∣x−2∣=2−xx - 2 \le 0 \implies |x - 2| = 2 - x;
  • x∈[2;3]x \in [2; 3] da x−2≥0  ⟹  ∣x−2∣=x−2x - 2 \ge 0 \implies |x - 2| = x - 2.

∫03∣x−2∣ dx=∫02(2−x) dx+∫23(x−2) dx\int_0^3 |x - 2|\,dx = \int_0^2 (2 - x)\,dx + \int_2^3 (x - 2)\,dx

  1. ∫02(2−x) dx=(2x−x22)∣02=4−2=2\int_0^2 (2 - x)\,dx = \left. \left(2x - \dfrac{x^2}{2}\right) \right|_0^2 = 4 - 2 = 2
  2. ∫23(x−2) dx=(x22−2x)∣23=(92−6)−(2−4)=−1,5−(−2)=0,5\int_2^3 (x - 2)\,dx = \left. \left(\dfrac{x^2}{2} - 2x\right) \right|_2^3 = \left(\dfrac{9}{2} - 6\right) - (2 - 4) = -1{,}5 - (-2) = 0{,}5

Yig'indi: 2+0,5=2,5=522 + 0{,}5 = 2{,}5 = \dfrac{5}{2}.

Javob: 2,52{,}5 (yoki 52\dfrac{5}{2}).


4-misol. Juft va toq funksiyalar qoidasi

∫−22(5x7−3x3+sin⁡x+3x2−1) dx\int_{-2}^2 (5x^7 - 3x^3 + \sin x + 3x^2 - 1)\,dx integralni hisoblang.

Yechish: Chegaralar nolga nisbatan simmetrik: [−2;2][-2; 2].

  1. 5x7−3x3+sin⁡x5x^7 - 3x^3 + \sin x toq funksiya bo'lgani sababli, simmetrik oraliqdagi integrali 00 ga teng.
  2. 3x2−13x^2 - 1 juft funksiya bo'lib, uning integrali yarim oraliqdagi integralning ikkilanganiga teng: ∫−22(3x2−1) dx=2∫02(3x2−1) dx=2(x3−x)∣02=2(8−2)=12\int_{-2}^2 (3x^2 - 1)\,dx = 2 \int_0^2 (3x^2 - 1)\,dx = 2 \left. (x^3 - x) \right|_0^2 = 2(8 - 2) = 12

Natija: 0+12=120 + 12 = 12.

Javob: 1212.

Mashq

Quyidagi aniq integrallarni hisoblang:

  1. ∫02(3x2+2x) dx\int_0^2 (3x^2 + 2x)\,dx
  2. ∫13(4x−1) dx\int_1^3 (4x - 1)\,dx
  3. ∫01(6x5−4x3+1) dx\int_0^1 (6x^5 - 4x^3 + 1)\,dx
  4. ∫14(3x+2) dx\int_1^4 (3\sqrt{x} + 2)\,dx
  5. ∫0π41cos⁡2x dx\int_0^{\frac{\pi}{4}} \dfrac{1}{\cos^2 x}\,dx
  6. ∫0π2sin⁡(2x) dx\int_0^{\frac{\pi}{2}} \sin(2x)\,dx
  7. ∫−33(x5−2x+4) dx\int_{-3}^3 (x^5 - 2x + 4)\,dx
  8. ∫04∣x−1∣ dx\int_0^4 |x - 1|\,dx
  9. ∫1e3x dx\int_1^e \dfrac{3}{x}\,dx
  10. Agar ∫15f(x) dx=7\int_1^5 f(x)\,dx = 7 va ∫35f(x) dx=2\int_3^5 f(x)\,dx = 2 bo'lsa, ∫13f(x) dx\int_1^3 f(x)\,dx ni toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. F(x)=x3+x2F(x) = x^3 + x^2. F(2)−F(0)=(8+4)−0=12F(2) - F(0) = (8 + 4) - 0 = 12. Javob: 1212.

  2. F(x)=2x2−xF(x) = 2x^2 - x. F(3)=18−3=15F(3) = 18 - 3 = 15, F(1)=2−1=1F(1) = 2 - 1 = 1. Ayirma: 15−1=1415 - 1 = 14. Javob: 1414.

  3. F(x)=x6−x4+xF(x) = x^6 - x^4 + x. F(1)−F(0)=(1−1+1)−0=1F(1) - F(0) = (1 - 1 + 1) - 0 = 1. Javob: 11.

  4. F(x)=2xx+2xF(x) = 2x\sqrt{x} + 2x. F(4)=16+8=24F(4) = 16 + 8 = 24, F(1)=2+2=4F(1) = 2 + 2 = 4. 24−4=2024 - 4 = 20. Javob: 2020.

  5. F(x)=tg xF(x) = \text{tg}\,x. F(π/4)−F(0)=1−0=1F(\pi/4) - F(0) = 1 - 0 = 1. Javob: 11.

  6. F(x)=−12cos⁡(2x)F(x) = -\dfrac{1}{2}\cos(2x). F(π/2)−F(0)=12−(−12)=1F(\pi/2) - F(0) = \dfrac{1}{2} - \left(-\dfrac{1}{2}\right) = 1. Javob: 11.

  7. Toq qism integrali 00. ∫−334 dx=4x∣−33=12−(−12)=24\int_{-3}^3 4\,dx = \left. 4x \right|_{-3}^3 = 12 - (-12) = 24. Javob: 2424.

  8. ∫01(1−x) dx+∫14(x−1) dx=0,5+4,5=5\int_0^1 (1 - x)\,dx + \int_1^4 (x - 1)\,dx = 0{,}5 + 4{,}5 = 5. Javob: 55.

  9. F(x)=3ln⁡xF(x) = 3\ln x. F(e)−F(1)=3(1)−3(0)=3F(e) - F(1) = 3(1) - 3(0) = 3. Javob: 33.

  10. Additivlik: ∫13f(x) dx=∫15f(x) dx−∫35f(x) dx=7−2=5\int_1^3 f(x)\,dx = \int_1^5 f(x)\,dx - \int_3^5 f(x)\,dx = 7 - 2 = 5. Javob: 55.

Keng tarqalgan xatolar

1. Chegaralarni almashtirib qo'yish (quyi chegaradan yuqorini ayirish). ✗ ∫132x dx=F(1)−F(3)=1−9=−8\int_1^3 2x\,dx = F(1) - F(3) = 1 - 9 = -8 deb yozish. ✓ Nyuton-Leybnits formulasida qat'iy ravishda yuqori chegaradagi qiymatdan quyi chegaradagi qiymat ayiriladi: F(b)−F(a)=9−1=8F(b) - F(a) = 9 - 1 = 8.

2. Murakkab argument koeffitsiyentini (1k\frac{1}{k}) unutish. ✗ ∫0πcos⁡(2x) dx=sin⁡(2x)∣0π\int_0^{\pi} \cos(2x)\,dx = \left. \sin(2x) \right|_0^{\pi} deb yozish. ✓ Argument kx+bkx + b ko'rinishida bo'lsa, boshlang'ich funksiya oldiga 1k\dfrac{1}{k} ko'paytuvchisi chiqadi: ∫0πcos⁡(2x) dx=12sin⁡(2x)∣0π=0\int_0^{\pi} \cos(2x)\,dx = \left. \dfrac{1}{2}\sin(2x) \right|_0^{\pi} = 0.

3. Modulli funksiyani oraliqlarga ajratmasdan integrallash. ✗ ∫02∣x−1∣ dx=∣x22−x∣∣02=∣2−2∣=0\int_0^2 |x - 1|\,dx = \left. \left|\dfrac{x^2}{2} - x\right| \right|_0^2 = |2 - 2| = 0 deb xato qilish. ✓ Modul ichidagi ifodaning ishorasi o'zgaradigan nol nuqtasi (x=1x = 1) orqali oraliq ikkiga ajratilib integrallanadi: to'g'ri natija 11 ga teng.

4. Integrallash doimiysi CC ni aniq integralda ham qo'shib hisoblash. ✗ ∫123x2 dx=(x3+C)∣12=8+C−1−C\int_1^2 3x^2\,dx = (x^3 + C)|_1^2 = 8 + C - 1 - C... deb CC ni izlash. ✓ Aniq integralda o'zgarmas CC doimo ayirmada qisqarib ketadi (C−C=0C - C = 0), uni yozish shart emas.

DTM uslubidagi test

Ushbu mavzu bo'yicha tayyorlangan 5 ta test savoli platformada interaktiv tarzda ishlaydi: o'z javobingizni tanlang va to'liq yechimni ko'ring.

Keyingi qadam

Biz aniq integralni hisoblash qoidalari va Nyuton-Leybnits formulasi bilan tanishdik. Keyingi darsda aniq integralning eng asosiy geometrik tatbiqi — tekislikdagi murakkab shakllar va egri chiziqlar bilan chegaralangan sohalar yuzasini hisoblashni o'rganamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.∫12(3x2−2x+1) dx\int_1^2 (3x^2 - 2x + 1)\,dx aniq integralni hisoblang.

  2. 2.∫0π6cos⁡(3x) dx\int_0^{\frac{\pi}{6}} \cos(3x)\,dx integralning qiymatini toping.

  3. 3.∫−12(4x3−3x2) dx\int_{-1}^2 (4x^3 - 3x^2)\,dx integralni hisoblang.

  4. 4.∫03∣x−1∣ dx\int_0^3 |x - 1|\,dx integralning qiymatini toping.

  5. 5.∫14(1x+2x) dx\int_1^4 \left(\dfrac{1}{\sqrt{x}} + 2x\right)\,dx integralni hisoblang.