Matematika

10-sinf · Algebra · 30 daqiqa

Funksiyaning davriyligi

Funksiya xossalari: mavzular

Bu nima va nega kerak

Tabiat va texnikadagi ko'plab jarayonlar vaqt o'tishi bilan aynan takrorlanadi: Yerning o'z o'qi atrofida aylanishi (24 soat), fasllar almashishi (12 oy), yurak urishi kardiogrammasi yoki maishiy tarmoqdagi o'zgaruvchan elektr toki (50 Hz).

Matematikada bunday takrorlanuvchi jarayonlar davriy funksiyalar yordamida ifodalanadi:

  • Funksiyaning bitta to'liq takrorlanish oralig'idagi (bir davrdagi) grafigini chizish orqali uning butun sonlar o'qidagi grafigini hosil qilish mumkin.
  • DTM testlarida argumenti juda katta yoki manfiy bo'lgan ifodalarning qiymatini davrni ayirib tashlash orqali bir necha soniyada topish mumkin.

Ushbu darsda funksiyaning davriyligi, asosiy trigonometrik funksiyalarning davrlari va murakkab funksiyalarning davrini hisoblash usullarini o'rganamiz.

Asosiy g'oya

1. Davriy funksiya ta'rifi

Ta'rif: Agar y=f(x)y = f(x) funksiya uchun shunday noldan farqli T≠0T \neq 0 son mavjud bo'lsaki:

  1. Har qanday x∈D(f)x \in D(f) uchun x+T∈D(f)x + T \in D(f) va x−T∈D(f)x - T \in D(f) bo'lsa;
  2. f(x+T)=f(x)f(x + T) = f(x) tenglik bajarilsa, f(x)f(x) davriy funksiya, TT soni esa uning davri deyiladi.

Agar TT soni f(x)f(x) ning davri bo'lsa, u holda ixtiyoriy butun k≠0k \neq 0 uchun kTkT ham funksiyaning davri bo'ladi: f(x+kT)=f(x),k∈Z.f(x + kT) = f(x), \quad k \in \mathbb{Z}.

2. Asosiy davr (eng kichik musbat davr)

Davriy funksiyaning cheksiz ko'p davrlari mavjud. Ular orasidagi eng kichik musbat son T0>0T_0 > 0 funksiyaning asosiy davri deyiladi.

Masalan, sin⁡x\sin x uchun 2π,4π,6π,−2π2\pi, 4\pi, 6\pi, -2\pi sonlari davr bo'ladi. Uning asosiy davri T0=2πT_0 = 2\pi.

3. Asosiy trigonometrik funksiyalarning davrlari

FunksiyaAsosiy davri T0T_0
y=sin⁡xy = \sin x2π2\pi
y=cos⁡xy = \cos x2π2\pi
y=tg xy = \text{tg}\,xπ\pi
y=ctg xy = \text{ctg}\,xπ\pi

4. y=Af(kx+b)y = A f(kx + b) ko'rinishidagi funksiyalar davri

Agar f(x)f(x) ning asosiy davri T0T_0 bo'lsa, u holda argument kk ga ko'paytirilganda grafik OxOx o'qi bo'ylab ∣k∣|k| marta qisqaradi (yoki cho'ziladi). Shuning uchun yangi davr quyidagicha topiladi: T=T0∣k∣.T = \frac{T_0}{|k|}.

Xususan:

  • y=Asin⁡(kx+b)y = A \sin(kx + b) va y=Acos⁡(kx+b)y = A \cos(kx + b) uchun: T=2π∣k∣.T = \frac{2\pi}{|k|}.
  • y=Atg(kx+b)y = A \text{tg}(kx + b) va y=Actg(kx+b)y = A \text{ctg}(kx + b) uchun: T=π∣k∣.T = \frac{\pi}{|k|}.

Muhim eslatma: Tashqi koeffitsiyent AA va siljish bb funksiyaning davriga ta'sir qilmaydi!

5. Yig'indi va ayirmaning davri

Agar f(x)=f1(x)±f2(x)f(x) = f_1(x) \pm f_2(x) bo'lib, f1f_1 ning davri T1T_1, f2f_2 ning davri T2T_2 bo'lsa, umumiy funksiyaning davri T1T_1 va T2T_2 ning eng kichik umumiy karralisi (EKUK) ga teng: T=EKUK(T1,T2).T = \text{EKUK}(T_1, T_2).

Kasr ko'rinishidagi sonlar uchun: EKUK(ab,cd)=EKUK(a,c)EKUB(b,d).\text{EKUK}\left(\frac{a}{b}, \frac{c}{d}\right) = \frac{\text{EKUK}(a, c)}{\text{EKUB}(b, d)}.

Yechilgan misollar

1-misol. Chiziqli argumentli funksiyalar davri

Quyidagi funksiyalarning eng kichik musbat davrini toping: a) y=4cos⁡(3x−5)y = 4\cos(3x - 5) b) y=2tg(2x3+π4)y = 2\text{tg}\left(\dfrac{2x}{3} + \dfrac{\pi}{4}\right)

Yechish: a) cos⁡x\cos x ning asosiy davri 2π2\pi. xx oldidagi koeffitsiyent k=3k = 3. T=2π∣k∣=2π3.T = \frac{2\pi}{|k|} = \frac{2\pi}{3}.

b) tg x\text{tg}\,x ning asosiy davri π\pi. xx oldidagi koeffitsiyent k=23k = \dfrac{2}{3}. T=π∣k∣=π2/3=3π2.T = \frac{\pi}{|k|} = \frac{\pi}{2/3} = \frac{3\pi}{2}.

Javob: a) 2π3\dfrac{2\pi}{3}; b) 3π2\dfrac{3\pi}{2}.

2-misol. Darajali trigonometrik funksiya davri

y=6cos⁡2(2x)−1y = 6\cos^2(2x) - 1 funksiyaning asosiy davrini toping.

Yechish: Kvadrat darajani pasaytirish formulasidan foydalanamiz: cos⁡2α=1+cos⁡2α2.\cos^2 \alpha = \frac{1 + \cos 2\alpha}{2}. Bunda: y=6⋅1+cos⁡(4x)2−1=3(1+cos⁡(4x))−1=3cos⁡(4x)+2.y = 6 \cdot \frac{1 + \cos(4x)}{2} - 1 = 3(1 + \cos(4x)) - 1 = 3\cos(4x) + 2. Hosil bo'lgan ifodada kosinusning argumenti 4x4x, ya'ni k=4k = 4. T=2π4=π2.T = \frac{2\pi}{4} = \frac{\pi}{2}.

Javob: π2\dfrac{\pi}{2}.

3-misol. Funksiyalar yig'indisining davri

y=sin⁡(3x2)+cos⁡(5x4)y = \sin\left(\dfrac{3x}{2}\right) + \cos\left(\dfrac{5x}{4}\right) funksiyaning eng kichik musbat davrini toping.

Yechish:

  1. sin⁡(3x2)\sin\left(\dfrac{3x}{2}\right) uchun k1=32k_1 = \dfrac{3}{2}: T1=2π3/2=4π3.T_1 = \frac{2\pi}{3/2} = \frac{4\pi}{3}.
  2. cos⁡(5x4)\cos\left(\dfrac{5x}{4}\right) uchun k2=54k_2 = \dfrac{5}{4}: T2=2π5/4=8π5.T_2 = \frac{2\pi}{5/4} = \frac{8\pi}{5}.
  3. Umumiy davr T=EKUK(4π3,8π5)T = \text{EKUK}\left(\dfrac{4\pi}{3}, \dfrac{8\pi}{5}\right): T=π⋅EKUK(4,8)EKUB(3,5)=π⋅81=8π.T = \pi \cdot \frac{\text{EKUK}(4, 8)}{\text{EKUB}(3, 5)} = \pi \cdot \frac{8}{1} = 8\pi.

Tekshirib ko'ramiz: f(x+8π)=sin⁡(3(x+8π)2)+cos⁡(5(x+8π)4)=sin⁡(3x2+12π)+cos⁡(5x4+10π)=f(x)f(x + 8\pi) = \sin\left(\frac{3(x+8\pi)}{2}\right) + \cos\left(\frac{5(x+8\pi)}{4}\right) = \sin\left(\frac{3x}{2} + 12\pi\right) + \cos\left(\frac{5x}{4} + 10\pi\right) = f(x).

Javob: 8π8\pi.

4-misol. Davriy funksiya qiymatini hisoblash

f(x)f(x) davriy funksiyaning eng kichik musbat davri T=6T = 6 ga teng bo'lib, [−3;3][-3; 3] kesmada f(x)=x2−2f(x) = x^2 - 2 formula bilan aniqlangan. f(23)f(23) ning qiymatini toping.

Yechish: Argument 2323 sonidan davr T=6T = 6 ning karralilarini ayirib, berilgan [−3;3][-3; 3] oraliqqa tushiramiz: 23=4⋅6−1=24−1.23 = 4 \cdot 6 - 1 = 24 - 1. Demak: f(23)=f(−1+4⋅6)=f(−1).f(23) = f(-1 + 4 \cdot 6) = f(-1). x=−1x = -1 nuqta [−3;3][-3; 3] oraliqqa tegishli. Berilgan formulaga qo'yamiz: f(−1)=(−1)2−2=1−2=−1.f(-1) = (-1)^2 - 2 = 1 - 2 = -1.

Javob: −1-1.

Mashq

  1. y=sin⁡(5x+3)y = \sin(5x + 3) funksiyaning eng kichik musbat davrini toping.
  2. y=cos⁡(x4)y = \cos\left(\dfrac{x}{4}\right) funksiyaning asosiy davrini toping.
  3. y=tg(6x−1)y = \text{tg}(6x - 1) funksiyaning asosiy davrini toping.
  4. y=ctg(2x5)y = \text{ctg}\left(\dfrac{2x}{5}\right) funksiyaning asosiy davrini toping.
  5. y=sin⁡2(5x)y = \sin^2(5x) funksiyaning eng kichik musbat davrini toping.
  6. y=cos⁡4x−sin⁡4xy = \cos^4 x - \sin^4 x funksiyaning asosiy davrini toping.
  7. y=sin⁡(3x)+cos⁡(2x)y = \sin(3x) + \cos(2x) funksiyaning eng kichik musbat davrini toping.
  8. y=tg(3x)+sin⁡(6x)y = \text{tg}(3x) + \sin(6x) funksiyaning asosiy davrini toping.
  9. f(x)f(x) davriy funksiyaning davri T=7T = 7 bo'lib, f(3)=11f(3) = 11 bo'lsa, 3f(17)−2f(−11)3f(17) - 2f(-11) ning qiymatini hisoblang.
  10. y={4x}y = \{4x\} (sonning kasr qismi) funksiyasining asosiy davrini toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. T=2π5T = \dfrac{2\pi}{5}. Javob: 2π5\dfrac{2\pi}{5}.

  2. k=14  ⟹  T=2π1/4=8πk = \dfrac{1}{4} \implies T = \dfrac{2\pi}{1/4} = 8\pi. Javob: 8π8\pi.

  3. Tangens uchun T0=π  ⟹  T=π6T_0 = \pi \implies T = \dfrac{\pi}{6}. Javob: π6\dfrac{\pi}{6}.

  4. Kotangens uchun T0=π  ⟹  T=π2/5=5π2T_0 = \pi \implies T = \dfrac{\pi}{2/5} = \dfrac{5\pi}{2}. Javob: 5π2\dfrac{5\pi}{2}.

  5. sin⁡2(5x)=1−cos⁡(10x)2  ⟹  T=2π10=π5\sin^2(5x) = \dfrac{1 - \cos(10x)}{2} \implies T = \dfrac{2\pi}{10} = \dfrac{\pi}{5}. Javob: π5\dfrac{\pi}{5}.

  6. cos⁡4x−sin⁡4x=(cos⁡2x−sin⁡2x)(cos⁡2x+sin⁡2x)=cos⁡(2x)⋅1=cos⁡(2x)\cos^4 x - \sin^4 x = (\cos^2 x - \sin^2 x)(\cos^2 x + \sin^2 x) = \cos(2x) \cdot 1 = \cos(2x). T=2π2=πT = \dfrac{2\pi}{2} = \pi. Javob: π\pi.

  7. T1=2π3T_1 = \dfrac{2\pi}{3}, T2=2π2=πT_2 = \dfrac{2\pi}{2} = \pi. T=EKUK(2π3,π)=π⋅EKUK(2,1)EKUB(3,1)=2πT = \text{EKUK}\left(\dfrac{2\pi}{3}, \pi\right) = \pi \cdot \dfrac{\text{EKUK}(2, 1)}{\text{EKUB}(3, 1)} = 2\pi. Javob: 2π2\pi.

  8. tg(3x)\text{tg}(3x) uchun T1=π3T_1 = \dfrac{\pi}{3}; sin⁡(6x)\sin(6x) uchun T2=2π6=π3T_2 = \dfrac{2\pi}{6} = \dfrac{\pi}{3}. T=π3T = \dfrac{\pi}{3}. Javob: π3\dfrac{\pi}{3}.

  9. f(17)=f(3+2⋅7)=f(3)=11f(17) = f(3 + 2 \cdot 7) = f(3) = 11. f(−11)=f(−11+2⋅7)=f(3)=11f(-11) = f(-11 + 2 \cdot 7) = f(3) = 11. 3⋅11−2⋅11=113 \cdot 11 - 2 \cdot 11 = 11. Javob: 1111.

  10. y={x}y = \{x\} ning asosiy davri T0=1T_0 = 1. Argument 44 ga ko'paytirilgan: T=14T = \dfrac{1}{4}. Javob: 14\dfrac{1}{4} (yoki 0,250{,}25).

Keng tarqalgan xatolar

1. Tangens va kotangens davrini 2π2\pi deb hisoblash. ✗ tg(2x)\text{tg}(2x) ning davrini T=2π2=πT = \dfrac{2\pi}{2} = \pi deb topish. ✓ Tangens va kotangensning asosiy davri π\pi ga teng: T=πk=π2T = \dfrac{\pi}{k} = \dfrac{\pi}{2}.

2. Koeffitsiyent kk ga bo'lish o'rniga ko'paytirib yuborish. ✗ sin⁡(4x)\sin(4x) ning davri 2π⋅4=8π2\pi \cdot 4 = 8\pi deb yanglishish. ✓ Argument kk marta kattalashsa, davr kk marta kichrayadi: T=2π4=π2T = \dfrac{2\pi}{4} = \dfrac{\pi}{2}.

3. Darajali trigonometrik funksiyalarni darajasini pasaytirmay hisoblash. ✗ sin⁡2x\sin^2 x ning davri 2π2\pi deb xulosa qilish. ✓ Daraja pasaytirilganda argument 2 marta ortadi: sin⁡2x=1−cos⁡2x2\sin^2 x = \dfrac{1 - \cos 2x}{2}, shuning uchun davr π\pi bo'ladi.

4. Funksiyalar yig'indisida davrlarni shunchaki qo'shib qo'yish. ✗ f(x)=sin⁡(2x)+cos⁡(3x)f(x) = \sin(2x) + \cos(3x) ning davri π+2π3\pi + \dfrac{2\pi}{3} deb yozish. ✓ Yig'indining davri qismlar davrlarining eng kichik umumiy karralisi (EKUK) orqali topiladi.

DTM uslubidagi test

Ushbu mavzu bo'yicha tayyorlangan 5 ta test savoli platformada interaktiv tarzda ishlaydi: o'z javobingizni tanlang va to'liq yechimni ko'ring.

Keyingi qadam

Funksiyalarning juft-toqligi va davriyligini o'rgandik. Keyingi darsda berilgan funksiya ta'sirini teskarisiga aylantiruvchi amallar — teskari funksiya va uning mavjudlik shartlari bilan tanishamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.y=sin⁡(4x−1)y = \sin(4x - 1) funksiyaning eng kichik musbat davrini toping.

  2. 2.y=3tg(x2+π6)y = 3\text{tg}\left(\dfrac{x}{2} + \dfrac{\pi}{6}\right) funksiyaning eng kichik musbat davrini toping.

  3. 3.f(x)f(x) ning davri T=4T = 4. f(1)=5f(1) = 5 va f(2)=−3f(2) = -3 bo'lsa, f(9)−f(−2)f(9) - f(-2) ni toping.

  4. 4.y=cos⁡(6x)+sin⁡(4x)y = \cos(6x) + \sin(4x) funksiyaning eng kichik musbat davrini toping.

  5. 5.y=sin⁡2(3x)y = \sin^2(3x) funksiyaning eng kichik musbat davrini toping.