Matematika

10-sinf · Algebra · 30 daqiqa

Trigonometrik funksiyalar va ularning xossalari

Trigonometriya: mavzular

Bu nima va nega kerak

Geometriyada sinus, kosinus va tangens to'g'ri burchakli uchburchak tomonlari nisbati sifatida faqat o'tkir burchaklar (0∘<α<90∘0^\circ < \alpha < 90^\circ) uchun ta'riflangan edi.

Biroq tebranishlar, to'lqinlar va aylanma harakatni o'rganishda har qanday burchak (manfiy yoki 360∘360^\circ dan katta) talab qilinadi. Shu sababli trigonometriya uchburchak doirasidan chiqib, birlik aylana yordamida barcha haqiqiy sonlar uchun umumlashtiriladi.

Asosiy g'oya

1. Birlik aylana va trigonometrik nuqta

Koordinatalar boshida markazlashgan va radiusi R=1R = 1 bo'lgan aylana birlik aylana deyiladi.

Boshlang'ich P0(1;0)P_0(1; 0) nuqtani α\alpha burchakka burishdan hosil bo'lgan nuqta Pα(x;y)P_\alpha(x; y) bo'lsin (soat miliga qarshi — musbat, soat mili bo'yicha — manfiy yo'nalish).

Ta'riflar:

  • sin⁡α=y\sin \alpha = y (PαP_\alpha nuqtaning ordinatasi);
  • cos⁡α=x\cos \alpha = x (PαP_\alpha nuqtaning abssissasi);
  • tg⁡α=yx=sin⁡αcos⁡α\operatorname{tg} \alpha = \dfrac{y}{x} = \dfrac{\sin \alpha}{\cos \alpha} (x≠0x \neq 0);
  • ctg⁡α=xy=cos⁡αsin⁡α\operatorname{ctg} \alpha = \dfrac{x}{y} = \dfrac{\cos \alpha}{\sin \alpha} (y≠0y \neq 0).

Demak, aylanadagi har bir nuqta Pα=(cos⁡α;sin⁡α)P_\alpha = (\cos \alpha; \sin \alpha) koordinataga ega.

2. Aniqlanish va qiymatlar sohasi

  • y=sin⁡xy = \sin x va y=cos⁡xy = \cos x: D(f)=RD(f) = \mathbb{R}, E(f)=[−1;1]E(f) = [-1; 1].
  • y=tg⁡xy = \operatorname{tg} x: x≠π2+πkx \neq \dfrac{\pi}{2} + \pi k, E(f)=RE(f) = \mathbb{R}.
  • y=ctg⁡xy = \operatorname{ctg} x: x≠πkx \neq \pi k, E(f)=RE(f) = \mathbb{R}.

Har qanday xx uchun: −1≤sin⁡x≤1-1 \le \sin x \le 1 va −1≤cos⁡x≤1-1 \le \cos x \le 1.

3. Funksiyalarning ishoralari

ChorakOraliqsin⁡α\sin \alphacos⁡α\cos \alphatg⁡α,ctg⁡α\operatorname{tg} \alpha, \operatorname{ctg} \alpha
I(0;π2)\left(0; \dfrac{\pi}{2}\right)++++++
II(π2;π)\left(\dfrac{\pi}{2}; \pi\right)++−-−-
III(π;3π2)\left(\pi; \dfrac{3\pi}{2}\right)−-−-++
IV(3π2;2π)\left(\dfrac{3\pi}{2}; 2\pi\right)−-++−-

4. Juft va toqligi

  • cos⁡(−α)=cos⁡α\cos(-\alpha) = \cos \alpha — juft funksiya;
  • sin⁡(−α)=−sin⁡α\sin(-\alpha) = -\sin \alpha, tg⁡(−α)=−tg⁡α\operatorname{tg}(-\alpha) = -\operatorname{tg} \alpha, ctg⁡(−α)=−ctg⁡α\operatorname{ctg}(-\alpha) = -\operatorname{ctg} \alpha — toq funksiyalar.

5. Asosiy trigonometrik ayniyatlar

Birlik aylanada x2+y2=1x^2 + y^2 = 1 bo'lgani sababli:

  • sin⁡2α+cos⁡2α=1\sin^2 \alpha + \cos^2 \alpha = 1
  • tg⁡α⋅ctg⁡α=1\operatorname{tg} \alpha \cdot \operatorname{ctg} \alpha = 1
  • 1+tg⁡2α=1cos⁡2α1 + \operatorname{tg}^2 \alpha = \dfrac{1}{\cos^2 \alpha}
  • 1+ctg⁡2α=1sin⁡2α1 + \operatorname{ctg}^2 \alpha = \dfrac{1}{\sin^2 \alpha}

Yechilgan misollar

1-misol. Bitta funksiya bo'yicha qolganlarini topish

Agar cos⁡α=−513\cos \alpha = -\dfrac{5}{13} va α∈(π2;π)\alpha \in \left(\dfrac{\pi}{2}; \pi\right) (II chorak) bo'lsa, sin⁡α\sin \alpha, tg⁡α\operatorname{tg} \alpha va ctg⁡α\operatorname{ctg} \alpha larni toping.

Yechilishi:

  1. Asosiy ayniyatdan sin⁡2α=1−cos⁡2α=1−25169=144169\sin^2 \alpha = 1 - \cos^2 \alpha = 1 - \dfrac{25}{169} = \dfrac{144}{169}.
  2. II chorakda sin⁡α>0\sin \alpha > 0, demak sin⁡α=1213\sin \alpha = \dfrac{12}{13}.
  3. tg⁡α=sin⁡αcos⁡α=12/13−5/13=−125=−2,4\operatorname{tg} \alpha = \dfrac{\sin \alpha}{\cos \alpha} = \dfrac{12/13}{-5/13} = -\dfrac{12}{5} = -2{,}4.
  4. ctg⁡α=1tg⁡α=−512\operatorname{ctg} \alpha = \dfrac{1}{\operatorname{tg} \alpha} = -\dfrac{5}{12}.

Javob: sin⁡α=1213\sin \alpha = \dfrac{12}{13}; tg⁡α=−2,4\operatorname{tg} \alpha = -2{,}4; ctg⁡α=−512\operatorname{ctg} \alpha = -\dfrac{5}{12}.


2-misol. Ayniyatlar yordamida soddalashtirish

Quyidagi ifodalarni soddalashtiring: a) sin⁡4α−cos⁡4αsin⁡2α−cos⁡2α\dfrac{\sin^4 \alpha - \cos^4 \alpha}{\sin^2 \alpha - \cos^2 \alpha}; b) (sin⁡α+cos⁡α)2−2sin⁡αcos⁡α(\sin \alpha + \cos \alpha)^2 - 2\sin \alpha \cos \alpha.

Yechilishi: a) sin⁡4α−cos⁡4α=(sin⁡2α−cos⁡2α)(sin⁡2α+cos⁡2α)=(sin⁡2α−cos⁡2α)⋅1\sin^4 \alpha - \cos^4 \alpha = (\sin^2 \alpha - \cos^2 \alpha)(\sin^2 \alpha + \cos^2 \alpha) = (\sin^2 \alpha - \cos^2 \alpha) \cdot 1. Kasr qisqarib, natija 11 bo'ladi. b) Qavsni ochsak: sin⁡2α+2sin⁡αcos⁡α+cos⁡2α−2sin⁡αcos⁡α=sin⁡2α+cos⁡2α=1\sin^2 \alpha + 2\sin \alpha \cos \alpha + \cos^2 \alpha - 2\sin \alpha \cos \alpha = \sin^2 \alpha + \cos^2 \alpha = 1.

Javob: a) 11; b) 11.


3-misol. Sonli ifodaning qiymatini hisoblash

Hisoblang: A=sin⁡(−π6)+2cos⁡(π3)−tg⁡(−π4)A = \sin\left(-\dfrac{\pi}{6}\right) + 2\cos\left(\dfrac{\pi}{3}\right) - \operatorname{tg}\left(-\dfrac{\pi}{4}\right).

Yechilishi: sin⁡(−π/6)=−1/2\sin(-\pi/6) = -1/2, cos⁡(π/3)=1/2\cos(\pi/3) = 1/2, tg⁡(−π/4)=−1\operatorname{tg}(-\pi/4) = -1. A=−12+2⋅12−(−1)=−12+1+1=1,5.A = -\frac{1}{2} + 2 \cdot \frac{1}{2} - (-1) = -\frac{1}{2} + 1 + 1 = 1{,}5.

Javob: 1,51{,}5.


4-misol. Funksiyaning qiymatlar sohasini topish

Funksiyalarning eng katta va eng kichik qiymatlarini toping: a) y=2sin⁡x−7y = 2\sin x - 7; b) y=cos⁡2x−2cos⁡x+3y = \cos^2 x - 2\cos x + 3.

Yechilishi: a) sin⁡x∈[−1;1]  ⟹  2sin⁡x∈[−2;2]  ⟹  2sin⁡x−7∈[−9;−5]\sin x \in [-1; 1] \implies 2\sin x \in [-2; 2] \implies 2\sin x - 7 \in [-9; -5]. Demak, ymin⁡=−9y_{\min} = -9, ymax⁡=−5y_{\max} = -5.

b) To'la kvadrat ajratamiz: y=(cos⁡x−1)2+2y = (\cos x - 1)^2 + 2. t=cos⁡x∈[−1;1]t = \cos x \in [-1; 1] bo'lgani uchun:

  • t=1t = 1 da: ymin⁡=(1−1)2+2=2y_{\min} = (1 - 1)^2 + 2 = 2.
  • t=−1t = -1 da: ymax⁡=(−1−1)2+2=6y_{\max} = (-1 - 1)^2 + 2 = 6. Demak, E(y)=[2;6]E(y) = [2; 6].

Javob: a) ymin⁡=−9y_{\min} = -9, ymax⁡=−5y_{\max} = -5; b) ymin⁡=2y_{\min} = 2, ymax⁡=6y_{\max} = 6.

Mashq

Quyidagi masalalarni mustaqil ishlang va javoblarni tekshiring:

  1. Agar sin⁡α=35\sin \alpha = \dfrac{3}{5} va α∈(π2;π)\alpha \in \left(\dfrac{\pi}{2}; \pi\right) bo'lsa, cos⁡α\cos \alpha, tg⁡α\operatorname{tg} \alpha va ctg⁡α\operatorname{ctg} \alpha ni toping.

  2. Agar tg⁡α=2\operatorname{tg} \alpha = 2 bo'lsa, 3sin⁡α−cos⁡αsin⁡α+2cos⁡α\dfrac{3\sin \alpha - \cos \alpha}{\sin \alpha + 2\cos \alpha} kasrning qiymatini hisoblang.

  3. Ifodani soddalashtiring: (1−cos⁡α)(1+cos⁡α)⋅(1+ctg⁡2α)(1 - \cos \alpha)(1 + \cos \alpha) \cdot (1 + \operatorname{ctg}^2 \alpha).

  4. Hisoblang: cos⁡(−60∘)+sin⁡(−30∘)−ctg⁡(−45∘)\cos(-60^\circ) + \sin(-30^\circ) - \operatorname{ctg}(-45^\circ).

  5. y=4−3sin⁡2xy = 4 - 3\sin^2 x funksiyaning eng katta va eng kichik qiymatlarini toping.

  6. Agar sin⁡α+cos⁡α=0,8\sin \alpha + \cos \alpha = 0{,}8 bo'lsa, sin⁡α⋅cos⁡α\sin \alpha \cdot \cos \alpha ko'paytmasini toping.

  7. Birlik aylanada α=4π3\alpha = \dfrac{4\pi}{3} burchakka mos keluvchi nuqtaning koordinatalarini toping.

  8. y=sin⁡2x+4sin⁡x+1y = \sin^2 x + 4\sin x + 1 funksiyaning qiymatlar sohasini toping.

Javoblar va yechimlar
  1. Yechilishi: II chorakda kosinus manfiy: cos⁡α=−1−(3/5)2=−45\cos \alpha = -\sqrt{1 - (3/5)^2} = -\dfrac{4}{5}. tg⁡α=3/5−4/5=−34\operatorname{tg} \alpha = \dfrac{3/5}{-4/5} = -\dfrac{3}{4}, ctg⁡α=−43\operatorname{ctg} \alpha = -\dfrac{4}{3}.

  2. Yechilishi: Kasrning surat va maxrajini cos⁡α≠0\cos \alpha \neq 0 ga bo'lamiz: 3sin⁡αcos⁡α−1sin⁡αcos⁡α+2=3tg⁡α−1tg⁡α+2=3(2)−12+2=54=1,25.\frac{3\frac{\sin \alpha}{\cos \alpha} - 1}{\frac{\sin \alpha}{\cos \alpha} + 2} = \frac{3\operatorname{tg} \alpha - 1}{\operatorname{tg} \alpha + 2} = \frac{3(2) - 1}{2 + 2} = \frac{5}{4} = 1{,}25.

  3. Yechilishi: (1−cos⁡2α)⋅(1+ctg⁡2α)=sin⁡2α⋅1sin⁡2α=1(1 - \cos^2 \alpha) \cdot (1 + \operatorname{ctg}^2 \alpha) = \sin^2 \alpha \cdot \dfrac{1}{\sin^2 \alpha} = 1.

  4. Yechilishi: cos⁡(60∘)−sin⁡(30∘)+ctg⁡(45∘)=12−12+1=1\cos(60^\circ) - \sin(30^\circ) + \operatorname{ctg}(45^\circ) = \dfrac{1}{2} - \dfrac{1}{2} + 1 = 1.

  5. Yechilishi: sin⁡2x∈[0;1]\sin^2 x \in [0; 1]. sin⁡2x=0  ⟹  ymax⁡=4\sin^2 x = 0 \implies y_{\max} = 4. sin⁡2x=1  ⟹  ymin⁡=4−3(1)=1\sin^2 x = 1 \implies y_{\min} = 4 - 3(1) = 1. E(y)=[1;4]E(y) = [1; 4].

  6. Yechilishi: Tenglikning ikkala tomonini kvadratga ko'taramiz: (sin⁡α+cos⁡α)2=0,82  ⟹  sin⁡2α+2sin⁡αcos⁡α+cos⁡2α=0,64.(\sin \alpha + \cos \alpha)^2 = 0{,}8^2 \implies \sin^2 \alpha + 2\sin \alpha \cos \alpha + \cos^2 \alpha = 0{,}64. 1+2sin⁡αcos⁡α=0,64  ⟹  2sin⁡αcos⁡α=−0,36  ⟹  sin⁡αcos⁡α=−0,181 + 2\sin \alpha \cos \alpha = 0{,}64 \implies 2\sin \alpha \cos \alpha = -0{,}36 \implies \sin \alpha \cos \alpha = -0{,}18.

  7. Yechilishi: cos⁡(4π3)=cos⁡(240∘)=−12\cos\left(\dfrac{4\pi}{3}\right) = \cos(240^\circ) = -\dfrac{1}{2}. sin⁡(4π3)=sin⁡(240∘)=−32\sin\left(\dfrac{4\pi}{3}\right) = \sin(240^\circ) = -\dfrac{\sqrt{3}}{2}. Nuqta koordinatalari: (−12;−32)\left(-\dfrac{1}{2}; -\dfrac{\sqrt{3}}{2}\right).

  8. Yechilishi: t=sin⁡x∈[−1;1]t = \sin x \in [-1; 1]. Funksiya: f(t)=t2+4t+1=(t+2)2−3f(t) = t^2 + 4t + 1 = (t + 2)^2 - 3. Parabola uchi t=−2t = -2 oraliqdan tashqarida. [−1;1][-1; 1] kesmada funksiya o'suvchi: t=−1  ⟹  f(−1)=1−4+1=−2t = -1 \implies f(-1) = 1 - 4 + 1 = -2. t=1  ⟹  f(1)=1+4+1=6t = 1 \implies f(1) = 1 + 4 + 1 = 6. Demak, E(y)=[−2;6]E(y) = [-2; 6].

Xatolar ro'yxati

O'quvchilar bu mavzuda ko'p uchraydigan odatiy xatolar:

  1. Kvadrat ildiz chiqarishda burchak choragini inobatga olmaslik:

    • ✗ Noto'g'ri: cos⁡α=1−sin⁡2α\cos \alpha = \sqrt{1 - \sin^2 \alpha} deb har doim musbat ishora olish.
    • ✓ To'g'ri: cos⁡α=±1−sin⁡2α\cos \alpha = \pm\sqrt{1 - \sin^2 \alpha}. Ishora α\alpha burchak qaysi chorakka tegishli ekaniga qarab tanlanadi (II va III chorakda manfiy).
  2. Kosinus manfiy ishorasini oldinga chiqarish:

    • ✗ Noto'g'ri: cos⁡(−x)=−cos⁡x\cos(-x) = -\cos x.
    • ✓ To'g'ri: Kosinus — yagona juft asosiy trigonometrik funksiyadir: cos⁡(−x)=cos⁡x\cos(-x) = \cos x. Qolganlari esa toq: sin⁡(−x)=−sin⁡x\sin(-x) = -\sin x, tg⁡(−x)=−tg⁡x\operatorname{tg}(-x) = -\operatorname{tg} x.
  3. Yozuvdagi qavslarni e'tiborsiz qoldirish:

    • ✗ Noto'g'ri: sin⁡2x\sin^2 x bilan sin⁡x2\sin x^2 ni bir xil deb tushunish.
    • ✓ To'g'ri: sin⁡2x=(sin⁡x)2\sin^2 x = (\sin x)^2 (funksiya qiymatining kvadrati), sin⁡x2\sin x^2 esa x2x^2 burchakning sinusidir.
  4. Tangens va kotangens aniqlanish sohasini unutish:

    • ✗ Noto'g'ri: tg⁡α⋅ctg⁡α=1\operatorname{tg} \alpha \cdot \operatorname{ctg} \alpha = 1 barcha sonlar uchun to'g'ri deyish.
    • ✓ To'g'ri: α=π2k\alpha = \dfrac{\pi}{2}k (k∈Zk \in \mathbb{Z}) nuqtalarda tangens yoki kotangens mavjud emas. Tenglik faqat ikkala funksiya ham aniqlanganda o'rinli.

DTM uslubidagi test

Yuqoridagi frontmatter bo'limida keltirilgan 5 ta test savoli orqali mavzuni o'zlashtirganlik darajangizni sinab ko'ring. Har bir savol DTM standartlariga moslab tuzilgan.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.Agar sin⁡α=−45\sin \alpha = -\dfrac{4}{5} va α∈(π;3π2)\alpha \in \left(\pi; \dfrac{3\pi}{2}\right) bo'lsa, cos⁡α\cos \alpha ning qiymatini toping.

  2. 2.Ifodani soddalashtiring: 11+tg⁡2α+11+ctg⁡2α\dfrac{1}{1 + \operatorname{tg}^2 \alpha} + \dfrac{1}{1 + \operatorname{ctg}^2 \alpha}.

  3. 3.y=5−3cos⁡2xy = 5 - 3\cos 2x funksiyaning eng kichik qiymatini toping.

  4. 4.Birlik aylanada α=5π6\alpha = \dfrac{5\pi}{6} burchakka mos keluvchi nuqtaning koordinatalarini toping.

  5. 5.Qaysi chorakda sin⁡α<0\sin \alpha < 0 va ctg⁡α>0\operatorname{ctg} \alpha > 0 shartlar bir vaqtda bajariladi?