Matematika

9-sinf · Geometriya · 30 daqiqa

Sinus, kosinus, tangens

Uchburchakda trigonometriya: mavzular

Bu nima va nega kerak

Baland bino yoki tog' cho'qqisining balandligini to'g'ridan-to'g'ri o'lchash qiyin. Biroq yerdan turib burchakni va masofani o'lchash orqali balandlikni hisoblash mumkin.

To'g'ri burchakli uchburchakda biror burchak ma'lum bo'lsa, uchburchak o'lchamidan qat'i nazar, uning mos tomonlari nisbati o'zgarmasdir, chunki burchaklari teng bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchaklar o'zaro o'xshash bo'ladi. Ushbu nisbatlar trigonometrik funksiyalar deyiladi. 9-sinfda biz o'tkir burchaklardan tashqari, 0∘0^\circ dan 180∘180^\circ gacha bo'lgan burchaklar trigonometriyasini o'rganamiz.


Asosiy g'oya va ta'riflar

1. To'g'ri burchakli uchburchakda trigonometrik nisbatlar

Gipotenuzasi cc, katetlari aa va bb bo'lgan to'g'ri burchakli ABCABC uchburchakda (∠C=90∘\angle C = 90^\circ):

          B
         /|
      c / | a (qarshisidagi katet)
       /  |
      /___|
     A  b C
 (yopishgan katet)

α=∠A\alpha = \angle A o'tkir burchak uchun:

[!IMPORTANT]

  • Sinus: sin⁡α=ac=qarshisidagi katetgipotenuza\sin \alpha = \dfrac{a}{c} = \dfrac{\text{qarshisidagi katet}}{\text{gipotenuza}}
  • Kosinus: cos⁡α=bc=yopishgan katetgipotenuza\cos \alpha = \dfrac{b}{c} = \dfrac{\text{yopishgan katet}}{\text{gipotenuza}}
  • Tangens: tg⁡α=ab=qarshisidagi katetyopishgan katet\operatorname{tg} \alpha = \dfrac{a}{b} = \dfrac{\text{qarshisidagi katet}}{\text{yopishgan katet}}
  • Kotangens: ctg⁡α=ba=yopishgan katetqarshisidagi katet\operatorname{ctg} \alpha = \dfrac{b}{a} = \dfrac{\text{yopishgan katet}}{\text{qarshisidagi katet}}

Har qanday o'tkir burchak uchun 0<sin⁡α<10 < \sin \alpha < 1 va 0<cos⁡α<10 < \cos \alpha < 1.

2. Asosiy trigonometrik ayniyatlar

Pifagor teoremasidan (a2+b2=c2a^2 + b^2 = c^2) quyidagi tenglik kelib chiqadi: sin⁡2α+cos⁡2α=1\sin^2 \alpha + \cos^2 \alpha = 1

Shuningdek:

  • tg⁡α=sin⁡αcos⁡α,ctg⁡α=cos⁡αsin⁡α,tg⁡α⋅ctg⁡α=1\operatorname{tg} \alpha = \dfrac{\sin \alpha}{\cos \alpha}, \quad \operatorname{ctg} \alpha = \dfrac{\cos \alpha}{\sin \alpha}, \quad \operatorname{tg} \alpha \cdot \operatorname{ctg} \alpha = 1
  • 1+tg⁡2α=1cos⁡2α,1+ctg⁡2α=1sin⁡2α1 + \operatorname{tg}^2 \alpha = \dfrac{1}{\cos^2 \alpha}, \quad 1 + \operatorname{ctg}^2 \alpha = \dfrac{1}{\sin^2 \alpha}

To'ldiruvchi burchaklar uchun: sin⁡(90∘−α)=cos⁡α,cos⁡(90∘−α)=sin⁡α\sin(90^\circ - \alpha) = \cos \alpha, \quad \cos(90^\circ - \alpha) = \sin \alpha

3. 0∘≤α≤180∘0^\circ \le \alpha \le 180^\circ oralig'i (birlik yarim aylana)

Koordinata tekisligida radiusi R=1R = 1 bo'lgan birlik yarim aylanada musbat OxOx nuri bilan α\alpha burchak hosil qiluvchi radius uchining koordinatalari (x,y)=(cos⁡α,sin⁡α)(x, y) = (\cos \alpha, \sin \alpha) bo'ladi.

  • 0∘≤α≤180∘0^\circ \le \alpha \le 180^\circ oraliqda sin⁡α≥0\sin \alpha \ge 0;
  • O'tkir burchakda cos⁡α>0\cos \alpha > 0, to'g'ri burchakda cos⁡90∘=0\cos 90^\circ = 0, o'tmas burchakda cos⁡α<0\cos \alpha < 0.

[!IMPORTANT] Keltirish formulalari: sin⁡(180∘−α)=sin⁡α\sin(180^\circ - \alpha) = \sin \alpha cos⁡(180∘−α)=−cos⁡α\cos(180^\circ - \alpha) = -\cos \alpha tg⁡(180∘−α)=−tg⁡α(α≠90∘)\operatorname{tg}(180^\circ - \alpha) = -\operatorname{tg} \alpha \quad (\alpha \ne 90^\circ)

4. Asosiy burchaklar jadvali

α\alpha0∘0^\circ30∘30^\circ45∘45^\circ60∘60^\circ90∘90^\circ120∘120^\circ135∘135^\circ150∘150^\circ180∘180^\circ
sin⁡α\sin \alpha0012\frac{1}{2}22\frac{\sqrt{2}}{2}32\frac{\sqrt{3}}{2}1132\frac{\sqrt{3}}{2}22\frac{\sqrt{2}}{2}12\frac{1}{2}00
cos⁡α\cos \alpha1132\frac{\sqrt{3}}{2}22\frac{\sqrt{2}}{2}12\frac{1}{2}00−12-\frac{1}{2}−22-\frac{\sqrt{2}}{2}−32-\frac{\sqrt{3}}{2}−1-1
tg⁡α\operatorname{tg} \alpha0033\frac{\sqrt{3}}{3}113\sqrt{3}—−3-\sqrt{3}−1-1−33-\frac{\sqrt{3}}{3}00

Yechilgan misollar

1-misol. Katetlar bo'yicha trigonometrik nisbatlarni topish

To'g'ri burchakli uchburchakning katetlari 6 sm6\text{ sm} va 8 sm8\text{ sm}. Kichik burchakning sinusi, kosinusi va tangensini hisoblang.

  • Gipotenuzani topamiz: c=62+82=100=10 smc = \sqrt{6^2 + 8^2} = \sqrt{100} = 10\text{ sm}.
  • Kichik burchak kichik katet (6 sm6\text{ sm}) qarshisida yotadi:
    • sin⁡α=610=0,6\sin \alpha = \dfrac{6}{10} = 0{,}6
    • cos⁡α=810=0,8\cos \alpha = \dfrac{8}{10} = 0{,}8
    • tg⁡α=68=0,75\operatorname{tg} \alpha = \dfrac{6}{8} = 0{,}75

Javob: sin⁡α=0,6\sin \alpha = 0{,}6, cos⁡α=0,8\cos \alpha = 0{,}8, tg⁡α=0,75\operatorname{tg} \alpha = 0{,}75.

2-misol. Asosiy ayniyat orqali noma'lumni hisoblash

O'tkir burchak α\alpha uchun cos⁡α=513\cos \alpha = \dfrac{5}{13} bo'lsa, sin⁡α\sin \alpha va tg⁡α\operatorname{tg} \alpha ni toping.

  • sin⁡2α=1−cos⁡2α=1−(513)2=1−25169=144169\sin^2 \alpha = 1 - \cos^2 \alpha = 1 - \left(\dfrac{5}{13}\right)^2 = 1 - \dfrac{25}{169} = \dfrac{144}{169}.
  • O'tkir burchak uchun sinus musbat: sin⁡α=1213\sin \alpha = \dfrac{12}{13}.
  • Tangens: tg⁡α=sin⁡αcos⁡α=12/135/13=125=2,4\operatorname{tg} \alpha = \dfrac{\sin \alpha}{\cos \alpha} = \dfrac{12/13}{5/13} = \dfrac{12}{5} = 2{,}4.

Javob: sin⁡α=1213\sin \alpha = \dfrac{12}{13}, tg⁡α=2,4\operatorname{tg} \alpha = 2{,}4.

3-misol. Qiymatlarni hisoblash

Ifodaning qiymatini hisoblang: E=2sin⁡30∘+4cos⁡60∘−3tg⁡30∘+2cos⁡180∘+sin⁡150∘E = 2 \sin 30^\circ + 4 \cos 60^\circ - \sqrt{3} \operatorname{tg} 30^\circ + 2 \cos 180^\circ + \sin 150^\circ

  • sin⁡30∘=0,5\sin 30^\circ = 0{,}5, cos⁡60∘=0,5\cos 60^\circ = 0{,}5, tg⁡30∘=33\operatorname{tg} 30^\circ = \dfrac{\sqrt{3}}{3}.
  • cos⁡180∘=−1\cos 180^\circ = -1, sin⁡150∘=sin⁡30∘=0,5\sin 150^\circ = \sin 30^\circ = 0{,}5.
  • E=2(0,5)+4(0,5)−3(33)+2(−1)+0,5=1+2−1−2+0,5=0,5E = 2(0{,}5) + 4(0{,}5) - \sqrt{3}\left(\dfrac{\sqrt{3}}{3}\right) + 2(-1) + 0{,}5 = 1 + 2 - 1 - 2 + 0{,}5 = 0{,}5.

Javob: 0,50{,}5.

4-misol. Teng yonli uchburchak elementlari

Teng yonli uchburchakning asosi 16 sm16\text{ sm}, asosidagi burchagi α\alpha bo'lib, cos⁡α=0,8\cos \alpha = 0{,}8. Uchburchakning yon tomoni va balandligini toping.

  • Asosga tushirilgan balandlik asosni teng ikkiga bo'ladi: yarim asos 8 sm8\text{ sm}.
  • Hosil bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchakdan: cos⁡α=8b  ⟹  0,8=8b  ⟹  b=10 sm\cos \alpha = \dfrac{8}{b} \implies 0{,}8 = \dfrac{8}{b} \implies b = 10\text{ sm}.
  • Balandlik: h=102−82=36=6 smh = \sqrt{10^2 - 8^2} = \sqrt{36} = 6\text{ sm}.

Javob: Yon tomoni 10 sm10\text{ sm}, balandligi 6 sm6\text{ sm}.


Mashq

  1. Katetlari 5 sm5\text{ sm} va 12 sm12\text{ sm} bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchakning kichik burchagi sinusi va kosinusini toping.
  2. O'tkir burchak α\alpha uchun sin⁡α=0,6\sin \alpha = 0{,}6 bo'lsa, cos⁡α\cos \alpha va tg⁡α\operatorname{tg} \alpha ni hisoblang.
  3. Hisoblang: 2cos⁡30∘⋅tg⁡60∘−sin⁡90∘2 \cos 30^\circ \cdot \operatorname{tg} 60^\circ - \sin 90^\circ.
  4. To'g'ri burchakli uchburchakning gipotenuzasi 10 sm10\text{ sm}, bitta o'tkir burchagi 30∘30^\circ. Uning katetlarini toping.
  5. α=120∘\alpha = 120^\circ uchun sin⁡120∘\sin 120^\circ, cos⁡120∘\cos 120^\circ va tg⁡120∘\operatorname{tg} 120^\circ qiymatlarini yozing.
  6. Soddalashtiring: (1−cos⁡α)(1+cos⁡α)−sin⁡2α(1 - \cos \alpha)(1 + \cos \alpha) - \sin^2 \alpha.
  7. Rombning tomoni 10 sm10\text{ sm}, o'tkir burchagi 60∘60^\circ. Kichik diagonali va yuzini hisoblang.
  8. Agar tg⁡α=2\operatorname{tg} \alpha = 2 bo'lsa, 3sin⁡α−cos⁡αsin⁡α+2cos⁡α\dfrac{3\sin \alpha - \cos \alpha}{\sin \alpha + 2\cos \alpha} kasr qiymatini toping.
  9. Teng yonli to'g'ri burchakli uchburchakning kateti 6 sm6\text{ sm}. Gipotenuzasi va o'tkir burchagining tangensini toping.
  10. To'g'ri to'rtburchakning diagonali 20 sm20\text{ sm} bo'lib, u katta tomon bilan 30∘30^\circ li burchak hosil qiladi. Uning tomonlari va yuzini toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. c=52+122=13 smc = \sqrt{5^2 + 12^2} = 13\text{ sm}. Kichik katet qarshisida: sin⁡α=513\sin \alpha = \dfrac{5}{13}, cos⁡α=1213\cos \alpha = \dfrac{12}{13}. Javob: sin⁡α=513,cos⁡α=1213\sin \alpha = \dfrac{5}{13}, \cos \alpha = \dfrac{12}{13}.
  2. cos⁡α=1−0,62=0,8\cos \alpha = \sqrt{1 - 0{,}6^2} = 0{,}8; tg⁡α=0,60,8=0,75\operatorname{tg} \alpha = \dfrac{0{,}6}{0{,}8} = 0{,}75. Javob: cos⁡α=0,8,tg⁡α=0,75\cos \alpha = 0{,}8, \operatorname{tg} \alpha = 0{,}75.
  3. 2⋅32⋅3−1=3−1=22 \cdot \dfrac{\sqrt{3}}{2} \cdot \sqrt{3} - 1 = 3 - 1 = 2. Javob: 2.
  4. a=10sin⁡30∘=5 sma = 10 \sin 30^\circ = 5\text{ sm}, b=10cos⁡30∘=53 smb = 10 \cos 30^\circ = 5\sqrt{3}\text{ sm}. Javob: 5 sm5\text{ sm} va 53 sm5\sqrt{3}\text{ sm}.
  5. sin⁡120∘=sin⁡60∘=32\sin 120^\circ = \sin 60^\circ = \dfrac{\sqrt{3}}{2}, cos⁡120∘=−cos⁡60∘=−0,5\cos 120^\circ = -\cos 60^\circ = -0{,}5, tg⁡120∘=−3\operatorname{tg} 120^\circ = -\sqrt{3}. Javob: 32,−0,5,−3\dfrac{\sqrt{3}}{2}, -0{,}5, -\sqrt{3}.
  6. 1−cos⁡2α−sin⁡2α=sin⁡2α−sin⁡2α=01 - \cos^2 \alpha - \sin^2 \alpha = \sin^2 \alpha - \sin^2 \alpha = 0. Javob: 0.
  7. Kichik diagonal d=10 smd = 10\text{ sm}. Yuza: S=102⋅sin⁡60∘=503 sm2S = 10^2 \cdot \sin 60^\circ = 50\sqrt{3}\text{ sm}^2. Javob: 10 sm,503 sm210\text{ sm}, 50\sqrt{3}\text{ sm}^2.
  8. Surat va maxrajni cos⁡α\cos \alpha ga bo'lsak: 3(2)−12+2=54=1,25\dfrac{3(2) - 1}{2 + 2} = \dfrac{5}{4} = 1{,}25. Javob: 1,251{,}25.
  9. c=62+62=62 smc = \sqrt{6^2 + 6^2} = 6\sqrt{2}\text{ sm}, tg⁡45∘=1\operatorname{tg} 45^\circ = 1. Javob: 62 sm,16\sqrt{2}\text{ sm}, 1.
  10. a=20cos⁡30∘=103 sma = 20 \cos 30^\circ = 10\sqrt{3}\text{ sm}, b=20sin⁡30∘=10 smb = 20 \sin 30^\circ = 10\text{ sm}, S=1003 sm2S = 100\sqrt{3}\text{ sm}^2. Javob: 10 sm10\text{ sm} va 103 sm,1003 sm210\sqrt{3}\text{ sm}, 100\sqrt{3}\text{ sm}^2.

Keng tarqalgan xatolar

1. Sinus bilan kosinus nisbatlarini almashtirib qo'yish. ✗ sin⁡α=yopishgan katetgipotenuza\sin \alpha = \dfrac{\text{yopishgan katet}}{\text{gipotenuza}} deb hisoblash. ✓ Sinus — burchak qarshisidagi katetning, kosinus esa yopishgan katetning gipotenuzaga nisbatidir.

2. O'tmas burchak kosinusi ishorasini musbat deb olish. ✗ cos⁡120∘=12\cos 120^\circ = \dfrac{1}{2} deb yozish. ✓ Ikkinchi chorakda absissalar manfiy bo'lgani sababli, o'tmas burchakning kosinusi manfiydir: cos⁡120∘=−0,5\cos 120^\circ = -0{,}5.

3. Trigonometrik funksiyani burchak qo'shiluvchilariga tarqatish. ✗ sin⁡(α+β)=sin⁡α+sin⁡β\sin(\alpha + \beta) = \sin \alpha + \sin \beta deb yozish. ✓ sin⁡(30∘+60∘)=sin⁡90∘=1\sin(30^\circ + 60^\circ) = \sin 90^\circ = 1, biroq sin⁡30∘+sin⁡60∘=1+32≠1\sin 30^\circ + \sin 60^\circ = \dfrac{1 + \sqrt{3}}{2} \ne 1. Funksiya ko'paytuvchi emas.

4. Argumentni qisqartirishga urinish. ✗ sin⁡2x2=sin⁡x\dfrac{\sin 2x}{2} = \sin x deb hisoblash. ✓ Burchak argumenti funksiya ichida joylashgan bo'lib, uni tashqi songa bo'lib bo'lmaydi.


DTM uslubidagi test

Ushbu mavzuni mustahkamlash uchun berilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.

Keyingi qadam

To'g'ri burchakli uchburchakda trigonometrik nisbatlarni va asosiy ayniyatlarni o'rgandik. Biroq amaliyotda ixtiyoriy burchakli uchburchaklar uchraydi. Keyingi darsda ixtiyoriy uchburchak tomonlari va burchaklarini bog'lovchi asosiy qonunlar — Sinuslar va kosinuslar teoremasi bilan tanishamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.To'g'ri burchakli uchburchakda katetlar 9 sm9\text{ sm} va 12 sm12\text{ sm}. Kichik burchakning kosinusini toping.

  2. 2.O'tkir burchak α\alpha uchun tg⁡α=34\operatorname{tg} \alpha = \dfrac{3}{4} bo'lsa, sin⁡α\sin \alpha ning qiymatini toping.

  3. 3.Ifodaning qiymatini hisoblang: 3tg⁡60∘−2sin⁡30∘+cos⁡0∘\sqrt{3} \operatorname{tg} 60^\circ - 2 \sin 30^\circ + \cos 0^\circ.

  4. 4.cos⁡150∘\cos 150^\circ ning qiymati nechaga teng?

  5. 5.Agar sin⁡α=817\sin \alpha = \dfrac{8}{17} va α\alpha o'tkir burchak bo'lsa, ctg⁡α\operatorname{ctg} \alpha ni toping.