Baland bino yoki tog' cho'qqisining balandligini to'g'ridan-to'g'ri o'lchash qiyin. Biroq yerdan turib burchakni va masofani o'lchash orqali balandlikni hisoblash mumkin.
To'g'ri burchakli uchburchakda biror burchak ma'lum bo'lsa, uchburchak o'lchamidan qat'i nazar, uning mos tomonlari nisbati o'zgarmasdir, chunki burchaklari teng bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchaklar o'zaro o'xshash bo'ladi. Ushbu nisbatlar trigonometrik funksiyalar deyiladi. 9-sinfda biz o'tkir burchaklardan tashqari, 0∘ dan 180∘ gacha bo'lgan burchaklar trigonometriyasini o'rganamiz.
Asosiy g'oya va ta'riflar
1. To'g'ri burchakli uchburchakda trigonometrik nisbatlar
Gipotenuzasi c, katetlari a va b bo'lgan to'g'ri burchakli ABC uchburchakda (∠C=90∘):
B
/|
c / | a (qarshisidagi katet)
/ |
/___|
A b C
(yopishgan katet)
Koordinata tekisligida radiusi R=1 bo'lgan birlik yarim aylanada musbat Ox nuri bilan α burchak hosil qiluvchi radius uchining koordinatalari (x,y)=(cosα,sinα) bo'ladi.
0∘≤α≤180∘ oraliqda sinα≥0;
O'tkir burchakda cosα>0, to'g'ri burchakda cos90∘=0, o'tmas burchakda cosα<0.
[!IMPORTANT]
Keltirish formulalari:sin(180∘−α)=sinαcos(180∘−α)=−cosαtg(180∘−α)=−tgα(α=90∘)
4. Asosiy burchaklar jadvali
α
0∘
30∘
45∘
60∘
90∘
120∘
135∘
150∘
180∘
sinα
0
21
22
23
1
23
22
21
0
cosα
1
23
22
21
0
−21
−22
−23
−1
tgα
0
33
1
3
—
−3
−1
−33
0
Yechilgan misollar
1-misol. Katetlar bo'yicha trigonometrik nisbatlarni topish
To'g'ri burchakli uchburchakning katetlari 6 sm va 8 sm. Kichik burchakning sinusi, kosinusi va tangensini hisoblang.
Gipotenuzani topamiz: c=62+82=100=10 sm.
Kichik burchak kichik katet (6 sm) qarshisida yotadi:
sinα=106=0,6
cosα=108=0,8
tgα=86=0,75
Javob:sinα=0,6, cosα=0,8, tgα=0,75.
2-misol. Asosiy ayniyat orqali noma'lumni hisoblash
O'tkir burchak α uchun cosα=135 bo'lsa, sinα va tgα ni toping.
Kichik diagonal d=10 sm. Yuza: S=102⋅sin60∘=503 sm2. Javob: 10 sm,503 sm2.
Surat va maxrajni cosα ga bo'lsak: 2+23(2)−1=45=1,25. Javob: 1,25.
c=62+62=62 sm, tg45∘=1. Javob: 62 sm,1.
a=20cos30∘=103 sm, b=20sin30∘=10 sm, S=1003 sm2. Javob: 10 sm va 103 sm,1003 sm2.
Keng tarqalgan xatolar
1. Sinus bilan kosinus nisbatlarini almashtirib qo'yish.
✗ sinα=gipotenuzayopishgan katet deb hisoblash.
✓ Sinus — burchak qarshisidagi katetning, kosinus esa yopishgan katetning gipotenuzaga nisbatidir.
2. O'tmas burchak kosinusi ishorasini musbat deb olish.
✗ cos120∘=21 deb yozish.
✓ Ikkinchi chorakda absissalar manfiy bo'lgani sababli, o'tmas burchakning kosinusi manfiydir: cos120∘=−0,5.
3. Trigonometrik funksiyani burchak qo'shiluvchilariga tarqatish.
✗ sin(α+β)=sinα+sinβ deb yozish.
✓ sin(30∘+60∘)=sin90∘=1, biroq sin30∘+sin60∘=21+3=1. Funksiya ko'paytuvchi emas.
4. Argumentni qisqartirishga urinish.
✗ 2sin2x=sinx deb hisoblash.
✓ Burchak argumenti funksiya ichida joylashgan bo'lib, uni tashqi songa bo'lib bo'lmaydi.
DTM uslubidagi test
Ushbu mavzuni mustahkamlash uchun berilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.
Keyingi qadam
To'g'ri burchakli uchburchakda trigonometrik nisbatlarni va asosiy ayniyatlarni o'rgandik. Biroq amaliyotda ixtiyoriy burchakli uchburchaklar uchraydi. Keyingi darsda ixtiyoriy uchburchak tomonlari va burchaklarini bog'lovchi asosiy qonunlar — Sinuslar va kosinuslar teoremasi bilan tanishamiz.
Test
0 / 5 javob berildi
1.To'g'ri burchakli uchburchakda katetlar 9 sm va 12 sm. Kichik burchakning kosinusini toping.
2.O'tkir burchak α uchun tgα=43 bo'lsa, sinα ning qiymatini toping.