Matematika

9-sinf · Geometriya · 30 daqiqa

Sinuslar va kosinuslar teoremasi

Uchburchakda trigonometriya: mavzular

Bu nima va nega kerak

Pifagor teoremasi faqat to'g'ri burchakli uchburchak tomonlarini bog'laydi. Ammo amaliyotda uchraydigan uchburchaklarning aksariyati to'g'ri burchakli emas: yer uchastkalari, qurilish fermalari va navigatsiya yo'llari ixtiyoriy burchakli uchburchaklardan iborat.

Ixtiyoriy uchburchakda tomonlar va burchaklar orasidagi bog'liqlikni qanday ifodalash mumkin?

Buning uchun ikkita muhim qonun mavjud: Kosinuslar teoremasi va Sinuslar teoremasi. Kosinuslar teoremasi Pifagor teoremasining ixtiyoriy burchak uchun umumlashtirilgan shaklidir. Sinuslar teoremasi esa tomonlar va burchaklar nisbatini tashqi chizilgan aylana radiusi bilan bog'laydi.


Asosiy g'oya va teoremalar

Ixtiyoriy ABCABC uchburchakda burchaklar α,β,γ\alpha, \beta, \gamma, qarshisidagi tomonlar a,b,ca, b, c bo'lsin.

          B
         / \
      c /   \ a
       /     \
      /_______\
     A    b    C

1. Kosinuslar teoremasi

[!IMPORTANT] Kosinuslar teoremasi. Uchburchak ixtiyoriy tomonining kvadrati qolgan ikki tomon kvadratlari yig'indisidan shu tomonlar va ular orasidagi burchak kosinusi ko'paytmasining ikkilangani ayirmasiga teng: a2=b2+c2−2bccos⁡αa^2 = b^2 + c^2 - 2bc \cos \alpha b2=a2+c2−2accos⁡βb^2 = a^2 + c^2 - 2ac \cos \beta c2=a2+b2−2abcos⁡γc^2 = a^2 + b^2 - 2ab \cos \gamma

α=90∘\alpha = 90^\circ bo'lganda cos⁡90∘=0\cos 90^\circ = 0 bo'lib, a2=b2+c2a^2 = b^2 + c^2 (Pifagor teoremasi) hosil bo'ladi.

Muhim natijalar:

  1. Burchak kosinusi: cos⁡α=b2+c2−a22bc\cos \alpha = \dfrac{b^2 + c^2 - a^2}{2bc}
  2. Burchak turini aniqlash:
    • b2+c2>a2  ⟹  α<90∘b^2 + c^2 > a^2 \implies \alpha < 90^\circ (o'tkir);
    • b2+c2=a2  ⟹  α=90∘b^2 + c^2 = a^2 \implies \alpha = 90^\circ (to'g'ri);
    • b2+c2<a2  ⟹  α>90∘b^2 + c^2 < a^2 \implies \alpha > 90^\circ (o'tmas).
  3. Parallelogramm diagonallari xossasi: d12+d22=2(a2+b2)d_1^2 + d_2^2 = 2(a^2 + b^2)

2. Sinuslar teoremasi

[!IMPORTANT] Sinuslar teoremasi. Uchburchak tomonlari qarshisidagi burchaklar sinuslariga proporsional bo'lib, bu nisbat tashqi chizilgan aylananing diametriga teng: asin⁡α=bsin⁡β=csin⁡γ=2R\dfrac{a}{\sin \alpha} = \dfrac{b}{\sin \beta} = \dfrac{c}{\sin \gamma} = 2R Bu yerda RR — tashqi chizilgan aylana radiusi.

Bundan R=a2sin⁡αR = \dfrac{a}{2\sin \alpha} kelib chiqadi.

3. Trigonometrik yuz formulalari

S=12absin⁡γ=12bcsin⁡α=12acsin⁡βS = \dfrac{1}{2}ab \sin \gamma = \dfrac{1}{2}bc \sin \alpha = \dfrac{1}{2}ac \sin \beta S=abc4RS = \dfrac{abc}{4R}


Yechilgan misollar

1-misol. Uchinchi tomonni topish

Uchburchakning ikki tomoni 5 sm5\text{ sm} va 8 sm8\text{ sm}, ular orasidagi burchak 60∘60^\circ. Uchinchi tomonni toping.

  • Kosinuslar teoremasiga ko'ra: a2=52+82−2⋅5⋅8⋅cos⁡60∘a^2 = 5^2 + 8^2 - 2 \cdot 5 \cdot 8 \cdot \cos 60^\circ
  • cos⁡60∘=0,5\cos 60^\circ = 0{,}5: a2=25+64−80⋅0,5=89−40=49a^2 = 25 + 64 - 80 \cdot 0{,}5 = 89 - 40 = 49 a=49=7 sma = \sqrt{49} = 7\text{ sm}

Javob: 7 sm7\text{ sm}.

2-misol. Burchak turini va kattaligini aniqlash

Tomonlari a=3 sma = 3\text{ sm}, b=5 smb = 5\text{ sm}, c=7 smc = 7\text{ sm} bo'lgan uchburchakning eng katta burchagini toping.

  • Eng katta burchak katta tomon (c=7 smc = 7\text{ sm}) qarshisida yotadi: cos⁡γ=32+52−722⋅3⋅5=9+25−4930=−1530=−0,5\cos \gamma = \dfrac{3^2 + 5^2 - 7^2}{2 \cdot 3 \cdot 5} = \dfrac{9 + 25 - 49}{30} = \dfrac{-15}{30} = -0{,}5
  • cos⁡γ=−0,5  ⟹  γ=180∘−60∘=120∘\cos \gamma = -0{,}5 \implies \gamma = 180^\circ - 60^\circ = 120^\circ.

Javob: 120∘120^\circ.

3-misol. Tashqi aylana radiusini hisoblash

Uchburchakda a=12 sma = 12\text{ sm} tomon qarshisida α=30∘\alpha = 30^\circ burchak yotadi. Tashqi chizilgan aylana radiusini toping.

  • Sinuslar teoremasidan: 2R=asin⁡α=12sin⁡30∘=120,5=24 sm2R = \dfrac{a}{\sin \alpha} = \dfrac{12}{\sin 30^\circ} = \dfrac{12}{0{,}5} = 24\text{ sm}
  • R=24:2=12 smR = 24 : 2 = 12\text{ sm}.

Javob: 12 sm12\text{ sm}.

4-misol. Sinuslar teoremasi orqali tomonni topish

ABCABC uchburchakda c=62 smc = 6\sqrt{2}\text{ sm}, ∠C=45∘\angle C = 45^\circ, ∠A=60∘\angle A = 60^\circ. a=BCa = BC tomonni toping.

  • Sinuslar teoremasi: asin⁡60∘=62sin⁡45∘  ⟹  a=62⋅3222=63 sm\dfrac{a}{\sin 60^\circ} = \dfrac{6\sqrt{2}}{\sin 45^\circ} \implies a = \dfrac{6\sqrt{2} \cdot \frac{\sqrt{3}}{2}}{\frac{\sqrt{2}}{2}} = 6\sqrt{3}\text{ sm}

Javob: 63 sm6\sqrt{3}\text{ sm}.


Mashq

  1. Uchburchakning ikki tomoni 4 sm4\text{ sm} va 6 sm6\text{ sm}, orasidagi burchak 60∘60^\circ. Uchinchi tomonini toping.
  2. Tomonlari 7 sm,8 sm,9 sm7\text{ sm}, 8\text{ sm}, 9\text{ sm} bo'lgan uchburchakning kichik burchagi kosinusini hisoblang.
  3. Uchburchakda α=45∘\alpha = 45^\circ qarshisidagi tomon 8 sm8\text{ sm}. Tashqi aylana radiusini toping.
  4. Parallelogramm tomonlari 7 sm7\text{ sm} va 9 sm9\text{ sm}, bitta diagonali 8 sm8\text{ sm}. Ikkinchi diagonalini toping.
  5. ABCABC uchburchakda a=10 sma = 10\text{ sm}, ∠A=30∘\angle A = 30^\circ, ∠B=45∘\angle B = 45^\circ. bb tomonni toping.
  6. Tomonlari 6 sm6\text{ sm} va 10 sm10\text{ sm}, orasidagi burchak 30∘30^\circ bo'lgan uchburchakning yuzini toping.
  7. Tomonlari 3 sm,5 sm,7 sm3\text{ sm}, 5\text{ sm}, 7\text{ sm} bo'lgan uchburchakning eng katta burchagini toping.
  8. Teng yonli uchburchakning yon tomoni 10 sm10\text{ sm}, uchidagi burchagi 120∘120^\circ. Asosini hisoblang.
  9. Tomonlari 5 sm,6 sm,7 sm5\text{ sm}, 6\text{ sm}, 7\text{ sm} bo'lgan uchburchak burchaklariga ko'ra qanday uchburchak?
  10. Tomonlari 13 sm,14 sm,15 sm13\text{ sm}, 14\text{ sm}, 15\text{ sm} bo'lgan uchburchakka tashqi chizilgan aylana radiusini toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. c2=16+36−2(4)(6)(0,5)=28  ⟹  c=28=27 smc^2 = 16 + 36 - 2(4)(6)(0{,}5) = 28 \implies c = \sqrt{28} = 2\sqrt{7}\text{ sm}. Javob: 27 sm2\sqrt{7}\text{ sm}.
  2. Kichik tomon 7 sm7\text{ sm} qarshisida: cos⁡α=64+81−492(8)(9)=96144=23\cos \alpha = \dfrac{64 + 81 - 49}{2(8)(9)} = \dfrac{96}{144} = \dfrac{2}{3}. Javob: 23\dfrac{2}{3}.
  3. 2R=8sin⁡45∘=82  ⟹  R=42 sm2R = \dfrac{8}{\sin 45^\circ} = 8\sqrt{2} \implies R = 4\sqrt{2}\text{ sm}. Javob: 42 sm4\sqrt{2}\text{ sm}.
  4. d22=2(49+81)−64=260−64=196  ⟹  d2=14 smd_2^2 = 2(49 + 81) - 64 = 260 - 64 = 196 \implies d_2 = 14\text{ sm}. Javob: 14 sm14\text{ sm}.
  5. b=10sin⁡45∘sin⁡30∘=10(2/2)0,5=102 smb = \dfrac{10 \sin 45^\circ}{\sin 30^\circ} = \dfrac{10(\sqrt{2}/2)}{0{,}5} = 10\sqrt{2}\text{ sm}. Javob: 102 sm10\sqrt{2}\text{ sm}.
  6. S=12⋅6⋅10⋅sin⁡30∘=30⋅0,5=15 sm2S = \dfrac{1}{2} \cdot 6 \cdot 10 \cdot \sin 30^\circ = 30 \cdot 0{,}5 = 15\text{ sm}^2. Javob: 15 sm215\text{ sm}^2.
  7. cos⁡γ=9+25−4930=−0,5  ⟹  γ=120∘\cos \gamma = \dfrac{9 + 25 - 49}{30} = -0{,}5 \implies \gamma = 120^\circ. Javob: 120∘120^\circ.
  8. a2=100+100−200(−0,5)=300  ⟹  a=103 sma^2 = 100 + 100 - 200(-0{,}5) = 300 \implies a = 10\sqrt{3}\text{ sm}. Javob: 103 sm10\sqrt{3}\text{ sm}.
  9. Katta tomon 77: 52+62=61>72=495^2 + 6^2 = 61 > 7^2 = 49. Burchak o'tkir, demak o'tkir burchakli. Javob: O'tkir burchakli.
  10. Geron formulasi: p=21p = 21, S=21⋅8⋅7⋅6=84 sm2S = \sqrt{21 \cdot 8 \cdot 7 \cdot 6} = 84\text{ sm}^2. R=13⋅14⋅154⋅84=8,125 smR = \dfrac{13 \cdot 14 \cdot 15}{4 \cdot 84} = 8{,}125\text{ sm} (658 sm\dfrac{65}{8}\text{ sm}). Javob: 8,125 sm8{,}125\text{ sm}.

Keng tarqalgan xatolar

1. Kosinuslar teoremasida ishorani adashtirish. ✗ a2=b2+c2+2bccos⁡αa^2 = b^2 + c^2 + 2bc \cos \alpha deb yozish. ✓ Formulada ikkilangan ko'paytma ayriladi: −2bccos⁡α-2bc \cos \alpha.

2. O'tmas burchakda kosinus manfiyligini inobatga olmaslik. ✗ O'tmas burchak kosinusi manfiy bo'lsa ham formuladagi minusni o'zgartirmaslik. ✓ Agar α>90∘\alpha > 90^\circ bo'lsa, cos⁡α<0\cos \alpha < 0 bo'lib, minus bilan minus plyus beradi: b2+c2+2bc∣cos⁡α∣b^2 + c^2 + 2bc|\cos \alpha|.

3. Sinuslar teoremasidagi diametrni radius deb hisoblash. ✗ asin⁡α=R\dfrac{a}{\sin \alpha} = R deb yozish. ✓ Nisbat radiusga emas, balki diametrga (2R2R) tengdir.

4. Mos tomon va burchakni almashtirib qo'yish. ✗ asin⁡β=bsin⁡α\dfrac{a}{\sin \beta} = \dfrac{b}{\sin \alpha} deb olish. ✓ Har doim tomon o'zining qarshisidagi burchak sinusiga nisbatlanadi.


DTM uslubidagi test

Ushbu mavzuni mustahkamlash uchun berilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.

Keyingi qadam

Sinuslar va kosinuslar teoremalari orqali uchburchak tomonlari va burchaklarini hisoblashni o'rgandik. Keyingi darsda bu bilimlarni birlashtirib, berilgan 3 ta element bo'yicha butun uchburchakni to'liq tiklash — Uchburchakni yechish mavzusini o'rganamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.Uchburchakning ikki tomoni 3 sm3\text{ sm} va 8 sm8\text{ sm}, ular orasidagi burchak 60∘60^\circ. Uchinchi tomonining uzunligini toping.

  2. 2.Uchburchakda a=10 sma = 10\text{ sm} li tomon qarshisidagi burchak α=30∘\alpha = 30^\circ. Shu uchburchakka tashqi chizilgan aylananing diametrini toping.

  3. 3.Parallelogramm tomonlari 7 sm7\text{ sm} va 9 sm9\text{ sm}, bitta diagonali 8 sm8\text{ sm}. Uning ikkinchi diagonal uzunligini toping.

  4. 4.Uchburchakning tomonlari a=4 sma = 4\text{ sm} va b=5 smb = 5\text{ sm}, ular orasidagi burchak 150∘150^\circ. Uchburchakning yuzini hisoblang.

  5. 5.Tomonlari a=2 sm,b=3 sm,c=4 sma = 2\text{ sm}, b = 3\text{ sm}, c = 4\text{ sm} bo'lgan uchburchakda eng katta burchakning kosinusini toping.