Matematika

9-sinf · Geometriya · 30 daqiqa

Uchburchakni yechish

Uchburchakda trigonometriya: mavzular

Bu nima va nega kerak

Xaritagrafiya, geodeziya va navigatsiyada uzoq masofalarni o'lchash uchun triangulyatsiya usuli qo'llaniladi. Bu usul yerni uchburchaklar to'riga ajratib, har bir uchburchakning noma'lum tomon va burchaklarini hisoblashga asoslanadi.

Uchburchakni yechish — uchburchakning berilgan ba'zi elementlari orqali qolgan barcha noma'lum tomon va burchaklarini topish jarayonidir. Uchburchakning 6 ta asosiy elementi bor: 3 ta tomon (a,b,ca, b, c) va 3 ta burchak (α,β,γ\alpha, \beta, \gamma). Uchburchakni yechish uchun kamida 3 ta element (ulardan kamida bittasi tomon) ma'lum bo'lishi shart.


Asosiy g'oya va 4 ta asosiy masala turi

          B
         / \
      c /   \ a
       /     \
      /_______\
     A    b    C

Uchburchakni yechish 4 asosiy holatga bo'linadi:

1-holat. Bir tomon va ikkita burchak berilganda (a,β,γa, \beta, \gamma)

  1. Uchinchi burchak: α=180∘−(β+γ)\alpha = 180^\circ - (\beta + \gamma);
  2. Sinuslar teoremasidan qolgan tomonlar topiladi: b=asin⁡βsin⁡α,c=asin⁡γsin⁡αb = \dfrac{a \sin \beta}{\sin \alpha}, \quad c = \dfrac{a \sin \gamma}{\sin \alpha}

2-holat. Ikki tomon va ular orasidagi burchak berilganda (a,b,γa, b, \gamma)

  1. Kosinuslar teoremasi bilan uchinchi tomon topiladi: c=a2+b2−2abcos⁡γc = \sqrt{a^2 + b^2 - 2ab \cos \gamma}
  2. Kosinuslar teoremasi bilan burchak topiladi: cos⁡α=b2+c2−a22bc\cos \alpha = \dfrac{b^2 + c^2 - a^2}{2bc}
  3. Uchinchi burchak: β=180∘−(α+γ)\beta = 180^\circ - (\alpha + \gamma).

3-holat. Uchta tomon berilganda (a,b,ca, b, c)

Uchburchak tengsizligi tekshiriladi (a+b>c,a+c>b,b+c>aa+b>c, a+c>b, b+c>a).

  1. Kosinuslar teoremasidan burchaklar kosinusi topiladi: cos⁡α=b2+c2−a22bc,cos⁡β=a2+c2−b22ac\cos \alpha = \dfrac{b^2 + c^2 - a^2}{2bc}, \quad \cos \beta = \dfrac{a^2 + c^2 - b^2}{2ac}
  2. Uchinchi burchak: γ=180∘−(α+β)\gamma = 180^\circ - (\alpha + \beta).

4-holat. Ikki tomon va birining qarshisidagi burchak berilganda (a,b,αa, b, \alpha)

Sinuslar teoremasi orqali: sin⁡β=bsin⁡αa\sin \beta = \dfrac{b \sin \alpha}{a}.

  • sin⁡β>1  ⟹  \sin \beta > 1 \implies yechim yo'q;
  • sin⁡β=1  ⟹  \sin \beta = 1 \implies bitta to'g'ri burchakli uchburchak (β=90∘\beta = 90^\circ);
  • sin⁡β<1  ⟹  \sin \beta < 1 \implies 1 ta yoki 2 ta yechim.

Yechilgan misollar

1-misol. Bir tomon va ikki burchak bo'yicha yechish

ABCABC uchburchakda a=62 sma = 6\sqrt{2}\text{ sm}, α=60∘\alpha = 60^\circ va β=45∘\beta = 45^\circ. Qolgan burchak va tomonlarni toping.

  • γ=180∘−(60∘+45∘)=75∘\gamma = 180^\circ - (60^\circ + 45^\circ) = 75^\circ.
  • Sinuslar teoremasi: bsin⁡45∘=62sin⁡60∘  ⟹  b=62⋅2232=632=43 sm\dfrac{b}{\sin 45^\circ} = \dfrac{6\sqrt{2}}{\sin 60^\circ} \implies b = \dfrac{6\sqrt{2} \cdot \frac{\sqrt{2}}{2}}{\frac{\sqrt{3}}{2}} = \dfrac{6}{\frac{\sqrt{3}}{2}} = 4\sqrt{3}\text{ sm}

Javob: γ=75∘\gamma = 75^\circ, b=43 smb = 4\sqrt{3}\text{ sm}.

2-misol. Ikki tomon va ular orasidagi burchak

Uchburchakda a=5 sma = 5\text{ sm}, b=8 smb = 8\text{ sm} va γ=60∘\gamma = 60^\circ. cc tomonni va cos⁡α\cos \alpha ni toping.

  • Kosinuslar teoremasi: c2=52+82−2(5)(8)cos⁡60∘=25+64−40=49  ⟹  c=7 smc^2 = 5^2 + 8^2 - 2(5)(8)\cos 60^\circ = 25 + 64 - 40 = 49 \implies c = 7\text{ sm}
  • α\alpha burchak kosinusi: cos⁡α=82+72−522(8)(7)=64+49−25112=88112=1114\cos \alpha = \dfrac{8^2 + 7^2 - 5^2}{2(8)(7)} = \dfrac{64 + 49 - 25}{112} = \dfrac{88}{112} = \dfrac{11}{14}

Javob: c=7 smc = 7\text{ sm}, cos⁡α=1114\cos \alpha = \dfrac{11}{14}.

3-misol. Uchta tomon berilganda

Tomonlari a=13 sm,b=14 sm,c=15 sma = 13\text{ sm}, b = 14\text{ sm}, c = 15\text{ sm} bo'lgan uchburchakning kichik burchagi kosinusini va yuzini toping.

  • Kichik tomon a=13 sma = 13\text{ sm} qarshisida α\alpha yotadi: cos⁡α=142+152−1322(14)(15)=196+225−169420=252420=0,6\cos \alpha = \dfrac{14^2 + 15^2 - 13^2}{2(14)(15)} = \dfrac{196 + 225 - 169}{420} = \dfrac{252}{420} = 0{,}6
  • sin⁡α=1−0,62=0,8\sin \alpha = \sqrt{1 - 0{,}6^2} = 0{,}8.
  • Yuza: S=12bcsin⁡α=12⋅14⋅15⋅0,8=84 sm2S = \dfrac{1}{2}bc \sin \alpha = \dfrac{1}{2} \cdot 14 \cdot 15 \cdot 0{,}8 = 84\text{ sm}^2.

Javob: cos⁡α=0,6\cos \alpha = 0{,}6, S=84 sm2S = 84\text{ sm}^2.

4-misol. Amaliy masofa masalasi

Daryo bo'yida AB=30 mAB = 30\text{ m} kesma belgilandi va narigi sohilidagi CC daraxtgacha burchaklar o'lchandi: ∠CAB=60∘\angle CAB = 60^\circ, ∠CBA=90∘\angle CBA = 90^\circ. ACAC va BCBC masofalarni toping.

  • △ABC\triangle ABC to'g'ri burchakli (∠B=90∘\angle B = 90^\circ).
  • ∠ACB=30∘\angle ACB = 30^\circ.
  • 30∘30^\circ qarshisidagi katet AB=30 mAB = 30\text{ m} bo'lgani uchun gipotenuza AC=2⋅30=60 mAC = 2 \cdot 30 = 60\text{ m}.
  • BC=30⋅tg⁡60∘=303 mBC = 30 \cdot \operatorname{tg} 60^\circ = 30\sqrt{3}\text{ m}.

Javob: AC=60 mAC = 60\text{ m}, BC=303 mBC = 30\sqrt{3}\text{ m}.


Mashq

  1. ABCABC uchburchakda a=8 sma = 8\text{ sm}, ∠A=30∘\angle A = 30^\circ, ∠B=45∘\angle B = 45^\circ. bb tomonni va ∠C\angle C burchakni toping.
  2. Uchburchakda a=6 sm,b=10 sma = 6\text{ sm}, b = 10\text{ sm} va ∠C=120∘\angle C = 120^\circ. cc tomonni toping.
  3. Tomonlari a=4 sm,b=5 sm,c=6 sma = 4\text{ sm}, b = 5\text{ sm}, c = 6\text{ sm} bo'lgan uchburchakda ∠B\angle B kosinusini hisoblang.
  4. ABCABC uchburchakda a=7 sm,b=8 sm,c=9 sma = 7\text{ sm}, b = 8\text{ sm}, c = 9\text{ sm}. Katta burchak kosinusini toping.
  5. Uchburchakda a=12 sma = 12\text{ sm}, ∠A=60∘\angle A = 60^\circ, ∠B=60∘\angle B = 60^\circ. Qolgan tomonlari va burchagini aniqlang.
  6. To'g'ri burchakli uchburchakda a=5 sma = 5\text{ sm}, b=53 smb = 5\sqrt{3}\text{ sm}. Gipotenuza va o'tkir burchaklarini toping.
  7. Uchburchakda a=4 sm,b=6 sma = 4\text{ sm}, b = 6\text{ sm} va ∠C=60∘\angle C = 60^\circ. Uchburchak yuzini toping.
  8. Minora tagidan 30 m30\text{ m} masofada uning uchi 30∘30^\circ burchak ostida ko'rinadi. Minora balandligini toping.
  9. Tomonlari 5 sm,6 sm,7 sm5\text{ sm}, 6\text{ sm}, 7\text{ sm} bo'lgan uchburchak o'tkir burchaklimi yoki o'tmas burchaklimi?
  10. ABCABC uchburchakda b=8 sm,c=5 smb = 8\text{ sm}, c = 5\text{ sm} va ∠A=60∘\angle A = 60^\circ. aa tomonni toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. ∠C=180∘−75∘=105∘\angle C = 180^\circ - 75^\circ = 105^\circ. b=8sin⁡45∘sin⁡30∘=82 smb = \dfrac{8 \sin 45^\circ}{\sin 30^\circ} = 8\sqrt{2}\text{ sm}. Javob: b=82 sm,∠C=105∘b = 8\sqrt{2}\text{ sm}, \angle C = 105^\circ.
  2. c2=36+100−120(−0,5)=196  ⟹  c=14 smc^2 = 36 + 100 - 120(-0{,}5) = 196 \implies c = 14\text{ sm}. Javob: 14 sm14\text{ sm}.
  3. cos⁡B=16+36−2548=2748=916=0,5625\cos B = \dfrac{16 + 36 - 25}{48} = \dfrac{27}{48} = \dfrac{9}{16} = 0{,}5625. Javob: 916\dfrac{9}{16}.
  4. Katta tomon 99: cos⁡γ=49+64−81112=32112=27\cos \gamma = \dfrac{49 + 64 - 81}{112} = \dfrac{32}{112} = \dfrac{2}{7}. Javob: 27\dfrac{2}{7}.
  5. ∠C=60∘\angle C = 60^\circ. Muntazam uchburchak: b=c=12 smb = c = 12\text{ sm}. Javob: ∠C=60∘,b=12 sm,c=12 sm\angle C = 60^\circ, b = 12\text{ sm}, c = 12\text{ sm}.
  6. c=25+75=10 smc = \sqrt{25 + 75} = 10\text{ sm}. sin⁡A=0,5  ⟹  ∠A=30∘,∠B=60∘\sin A = 0{,}5 \implies \angle A = 30^\circ, \angle B = 60^\circ. Javob: c=10 sm,∠A=30∘,∠B=60∘c = 10\text{ sm}, \angle A = 30^\circ, \angle B = 60^\circ.
  7. S=12⋅4⋅6⋅sin⁡60∘=63 sm2S = \dfrac{1}{2} \cdot 4 \cdot 6 \cdot \sin 60^\circ = 6\sqrt{3}\text{ sm}^2. Javob: 63 sm26\sqrt{3}\text{ sm}^2.
  8. H=30⋅tg⁡30∘=103 mH = 30 \cdot \operatorname{tg} 30^\circ = 10\sqrt{3}\text{ m}. Javob: 103 m10\sqrt{3}\text{ m}.
  9. 52+62=61>72=495^2 + 6^2 = 61 > 7^2 = 49. O'tkir burchakli. Javob: O'tkir burchakli.
  10. a2=64+25−2(8)(5)(0,5)=49  ⟹  a=7 sma^2 = 64 + 25 - 2(8)(5)(0{,}5) = 49 \implies a = 7\text{ sm}. Javob: 7 sm7\text{ sm}.

Keng tarqalgan xatolar

1. Uchta burchak orqali tomonlarni topishga urinish. ✗ ∠A,∠B,∠C\angle A, \angle B, \angle C berilganda tomonlarni bir qiymatli hisoblash. ✓ Uchta burchak faqat burchaklar nisbatini (o'xshashlikni) beradi. Kamida bitta tomon ma'lum bo'lishi shart.

2. Uchburchak tengsizligini tekshirmaslik. ✗ Tomonlari 2,3,62, 3, 6 bo'lgan uchburchakni yechish. ✓ 2+3=5<62 + 3 = 5 < 6 bo'lgani sababli bunday uchburchak mavjud emas.

3. Sinuslar teoremasida burchakning o'tmaslik ehtimolini unutish. ✗ sin⁡β=0,5\sin \beta = 0{,}5 bo'lganda faqat β=30∘\beta = 30^\circ deb olish. ✓ β=150∘\beta = 150^\circ ham bo'lishi mumkin. Shu sababli burchaklarni kosinuslar teoremasi orqali topish xavfsizroq, chunki kosinus burchak turini aniq ko'rsatadi.

4. Burchaklar yig'indisini tekshirmaslik. ✗ Burchaklarni hisoblab, ularning yig'indisi 180∘180^\circ bo'lishini nazorat qilmaslik. ✓ Doimo yakunda α+β+γ=180∘\alpha + \beta + \gamma = 180^\circ bajarilishini tekshiring.


DTM uslubidagi test

Ushbu mavzuni mustahkamlash uchun berilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.

Keyingi qadam

Uchburchakda trigonometriya bo'limini muvaffaqiyatli yakunladingiz! Endi siz to'g'ri burchakli va ixtiyoriy uchburchaklarni to'liq yecha olasiz. Keyingi bo'limda geometriyadagi eng muhim shakllardan biri — Aylana va doira geometriyasi bilan tanishamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.Uchburchakning uchta tomoni ma'lum: a=3 sm,b=4 sm,c=5 sma = 3\text{ sm}, b = 4\text{ sm}, c = 5\text{ sm}. Bu uchburchakni yechishda qaysi xossadan foydalanish eng qulay?

  2. 2.ABCABC uchburchakda a=6 sm,∠A=30∘,∠B=45∘a = 6\text{ sm}, \angle A = 30^\circ, \angle B = 45^\circ. bb tomon uzunligini toping.

  3. 3.Quyidagi elementlar to'plamlaridan qaysi biri bilan uchburchakni bir qiymatli yechib bo'lmaydi?

  4. 4.ABCABC uchburchakda b=3 sm,c=8 smb = 3\text{ sm}, c = 8\text{ sm} va ∠A=60∘\angle A = 60^\circ. aa tomon uzunligini toping.

  5. 5.Kuzatuvchi daraxt uchiga 45∘45^\circ burchak ostida qaraydi. Kuzatuvchidan daraxt tubigacha masofa 15 m15\text{ m} va asbob balandligi 1,5 m1{,}5\text{ m} bo'lsa, daraxt balandligini toping.