Matematika

8-sinf · Geometriya · 25 daqiqa

O'xshash uchburchaklar

O'xshashlik: mavzular

Bu nima va nega kerak

Xaritalar, ekran masshtabi yoki bino maketlarini ko'rganmiz. Ular asliga nisbatan kichikroq, lekin shakli mutlaqo bir xil saqlanadi: burchaklar o'zgarmaydi, masofalar esa ma'lum nisbatda o'zgaradi.

Geometriyada shakli bir xil, lekin o'lchamlari nechtadir marta kattalashgan yoki kichraygan figuralar o'xshash figuralar deyiladi. 7-sinfda o'rganilgan teng uchburchaklar — shakli ham, o'lchami ham bir xil bo'lgan figuralardir. O'xshash uchburchaklarda esa burchaklar teng saqlanadi, tomonlar esa proporsional ravishda o'zgaradi.

Qadimgi yunon olimi Fales Misr piramidalarining balandligini aynan o'xshash uchburchaklar yordamida — quyosh nuri tushirgan soyalarni solishtirib aniqlagan.


Asosiy g'oya va ta'riflar

O'xshash uchburchaklar ta'rifi

[!IMPORTANT] Ta'rif. Agar ikkita uchburchakning mos burchaklari teng va mos tomonlari proporsional bo'lsa, bunday uchburchaklar o'xshash uchburchaklar deyiladi.

Belgilanishi: △ABC∼△A1B1C1\triangle ABC \sim \triangle A_1B_1C_1.

        B                      B1
       / \                    /  \
      /   \                  /    \
     /_____\                /______\
    A       C              A1       C1

Shartlar:

  1. Mos burchaklar teng: ∠A=∠A1,∠B=∠B1,∠C=∠C1\angle A = \angle A_1, \quad \angle B = \angle B_1, \quad \angle C = \angle C_1
  2. Mos tomonlar proporsional: ABA1B1=BCB1C1=ACA1C1=k\frac{AB}{A_1B_1} = \frac{BC}{B_1C_1} = \frac{AC}{A_1C_1} = k

Bu yerda kk — o'xshashlik koeffitsiyenti. Agar k=1k = 1 bo'lsa, uchburchaklar teng bo'ladi (△ABC≅△A1B1C1\triangle ABC \cong \triangle A_1B_1C_1).


Asosiy teoremalar va xossalar

1. Perimetrlar nisbati

[!IMPORTANT] Teorema. O'xshash uchburchaklar perimetrlarining nisbati o'xshashlik koeffitsiyentiga teng: P(△ABC)P(△A1B1C1)=k\frac{P(\triangle ABC)}{P(\triangle A_1B_1C_1)} = k

2. Mos chiziqli elementlar nisbati

O'xshash uchburchaklarda mos balandliklar, medianalar, bissektrisalar va aylanalar radiuslari nisbati ham kk ga teng: haha1=mama1=lala1=rr1=RR1=k\frac{h_a}{h_{a1}} = \frac{m_a}{m_{a1}} = \frac{l_a}{l_{a1}} = \frac{r}{r_1} = \frac{R}{R_1} = k

3. Yuzalar nisbati teoremasi

[!IMPORTANT] Teorema. O'xshash uchburchaklar yuzalarining nisbati o'xshashlik koeffitsiyentining kvadratiga teng: SS1=k2\frac{S}{S_1} = k^2

Tomon kk marta, unga tushirilgan balandlik ham kk marta kattalashgani uchun yuza k⋅k=k2k \cdot k = k^2 marta ortadi.

4. Asosiy lemma

[!IMPORTANT] Lemma. Uchburchakning ikki tomonini kesib o'tuvchi va uchinchi tomoniga parallel to'g'ri chiziq berilgan uchburchakka o'xshash uchburchak ajratadi. Agar MN∥ACMN \parallel AC bo'lsa, △MBN∼△ABC\triangle MBN \sim \triangle ABC.


Yechilgan misollar

1-misol. Tomonlar proporsionalligi bo'yicha hisoblash

△ABC∼△A1B1C1\triangle ABC \sim \triangle A_1B_1C_1. Tomonlar: AB=6 sm,BC=8 sm,AC=10 smAB = 6\text{ sm}, BC = 8\text{ sm}, AC = 10\text{ sm}. Agar △A1B1C1\triangle A_1B_1C_1 ning eng kichik tomoni 9 sm9\text{ sm} bo'lsa, qolgan tomonlarini va perimetrini toping.

  • Eng kichik tomon AB=6 smAB = 6\text{ sm}.
  • Koeffitsiyent: k=96=1,5k = \frac{9}{6} = 1{,}5.
  • Qolgan tomonlar: B1C1=1,5⋅8=12 smB_1C_1 = 1{,}5 \cdot 8 = 12\text{ sm}, A1C1=1,5⋅10=15 smA_1C_1 = 1{,}5 \cdot 10 = 15\text{ sm}.
  • Perimetr: P=9+12+15=36 smP = 9 + 12 + 15 = 36\text{ sm}.

Javob: 12 sm,15 sm12\text{ sm}, 15\text{ sm}, perimetri 36 sm36\text{ sm}.

2-misol. Perimetrlar nisbati orqali tomonni topish

Ikkita o'xshash uchburchakning perimetrlari 24 sm24\text{ sm} va 36 sm36\text{ sm}. Birinchi uchburchakning bir tomoni 8 sm8\text{ sm} bo'lsa, ikkinchi uchburchakning unga mos tomonini toping.

  • Koeffitsiyent: k=P1P2=2436=23k = \frac{P_1}{P_2} = \frac{24}{36} = \frac{2}{3}.
  • Tomon: 8a2=23  ⟹  2a2=24  ⟹  a2=12 sm\frac{8}{a_2} = \frac{2}{3} \implies 2 a_2 = 24 \implies a_2 = 12\text{ sm}.

Javob: 12 sm12\text{ sm}.

3-misol. Yuzalar nisbati va noma'lum tomon

Ikkita o'xshash uchburchakning yuzalari 18 sm218\text{ sm}^2 va 50 sm250\text{ sm}^2. Katta uchburchakning bir tomoni 15 sm15\text{ sm} bo'lsa, kichik uchburchakning mos tomonini toping.

  • Yuzalar nisbati: S1S2=1850=925=k2  ⟹  k=35\frac{S_1}{S_2} = \frac{18}{50} = \frac{9}{25} = k^2 \implies k = \frac{3}{5}.
  • Mos tomon: a1=15⋅35=9 sma_1 = 15 \cdot \frac{3}{5} = 9\text{ sm}.

Javob: 9 sm9\text{ sm}.

4-misol. Soya yordamida balandlikni aniqlash

Bo'yi 1,8 m1{,}8\text{ m} bo'lgan kishining soyasi 1,2 m1{,}2\text{ m}. Daraxtning soyasi esa 8 m8\text{ m}. Daraxtning balandligini toping.

  • Uchburchaklar o'xshashligidan: H1.8=81.2  ⟹  H=1.8⋅81.2=12 m\frac{H}{1.8} = \frac{8}{1.2} \implies H = \frac{1.8 \cdot 8}{1.2} = 12\text{ m}

Javob: 12 m12\text{ m}.


Mashq

  1. △ABC∼△A1B1C1\triangle ABC \sim \triangle A_1B_1C_1. Koeffitsiyent k=3k = 3. Kichik uchburchakning perimetri 16 sm16\text{ sm} bo'lsa, katta uchburchak perimetrini toping.
  2. O'xshash uchburchaklar mos tomonlarining nisbati 4:54 : 5. Katta uchburchak yuzi 75 sm275\text{ sm}^2 bo'lsa, kichik uchburchak yuzini hisoblang.
  3. Tomonlari 5 sm,7 sm,9 sm5\text{ sm}, 7\text{ sm}, 9\text{ sm} bo'lgan uchburchakka o'xshash uchburchakning perimetri 42 sm42\text{ sm}. Uning tomonlarini toping.
  4. O'xshash uchburchaklarning mos balandliklari 6 sm6\text{ sm} va 10 sm10\text{ sm}. Ularning yuzalari nisbatini toping.
  5. Vertikal tayoqning bo'yi 2 m2\text{ m}, soyasi 1,5 m1{,}5\text{ m}. Minora soyasi 30 m30\text{ m} bo'lsa, minora balandligini hisoblang.
  6. △ABC\triangle ABC da ACAC asosga parallel o'rta chiziq o'tkazilgan. Ajralgan kichik uchburchak yuzi △ABC\triangle ABC yuzining qanday qismini tashkil qiladi?
  7. Ikkita o'xshash uchburchakning yuzalari 32 sm232\text{ sm}^2 va 50 sm250\text{ sm}^2. Ularning perimetrlari nisbatini toping.
  8. △ABC∼△DEF\triangle ABC \sim \triangle DEF. AB=8 sm,BC=10 sm,AC=12 smAB = 8\text{ sm}, BC = 10\text{ sm}, AC = 12\text{ sm}. Agar DE=12 smDE = 12\text{ sm} bo'lsa, EFEF va DFDF tomonlarni toping.
  9. Uchburchak asosi 18 sm18\text{ sm}, balandligi 12 sm12\text{ sm}. Asosga parallel kesma balandlikni uchidan boshlab 1:21:2 nisbatda bo'lsa, hosil bo'lgan kichik uchburchak yuzi butun uchburchak yuzining qanday qismini tashkil etadi?
  10. O'xshash uchburchaklarning perimetrlari 18 sm18\text{ sm} va 27 sm27\text{ sm}, yuzalari yig'indisi 65 sm265\text{ sm}^2. Har bir uchburchakning yuzini toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. P2=3⋅16=48 smP_2 = 3 \cdot 16 = 48\text{ sm}. Javob: 48 sm.
  2. S1S2=(45)2=1625  ⟹  S1=75⋅1625=48 sm2\dfrac{S_1}{S_2} = \left(\dfrac{4}{5}\right)^2 = \dfrac{16}{25} \implies S_1 = 75 \cdot \dfrac{16}{25} = 48\text{ sm}^2. Javob: 48 sm².
  3. P1=5+7+9=21 smP_1 = 5 + 7 + 9 = 21\text{ sm}. k=42:21=2k = 42 : 21 = 2. Tomonlar: 10 sm,14 sm,18 sm10\text{ sm}, 14\text{ sm}, 18\text{ sm}. Javob: 10 sm, 14 sm, 18 sm.
  4. (610)2=(35)2=925\left(\dfrac{6}{10}\right)^2 = \left(\dfrac{3}{5}\right)^2 = \dfrac{9}{25}. Javob: 9 : 25.
  5. H2=301,5=20  ⟹  H=40 m\dfrac{H}{2} = \dfrac{30}{1{,}5} = 20 \implies H = 40\text{ m}. Javob: 40 m.
  6. O'rta chiziq uchun k=12k = \dfrac{1}{2}. Yuza k2=(12)2=14k^2 = \left(\dfrac{1}{2}\right)^2 = \dfrac{1}{4} qismini tashkil qiladi. Javob: 1/4 qismini.
  7. S1S2=3250=1625  ⟹  k=45\dfrac{S_1}{S_2} = \dfrac{32}{50} = \dfrac{16}{25} \implies k = \dfrac{4}{5}. Perimetrlar nisbati ham 4:54:5. Javob: 4 : 5.
  8. k=12:8=1,5k = 12 : 8 = 1{,}5. EF=10⋅1,5=15 smEF = 10 \cdot 1{,}5 = 15\text{ sm}, DF=12⋅1,5=18 smDF = 12 \cdot 1{,}5 = 18\text{ sm}. Javob: EF = 15 sm, DF = 18 sm.
  9. Balandlik qismlari 1x1x va 2x2x, to'liq balandlik 3x3x. k=13  ⟹  k2=19k = \dfrac{1}{3} \implies k^2 = \dfrac{1}{9}. Javob: 1/9 qismini.
  10. k=1827=23  ⟹  S1S2=49k = \dfrac{18}{27} = \dfrac{2}{3} \implies \dfrac{S_1}{S_2} = \dfrac{4}{9}. 4x+9x=65  ⟹  13x=65  ⟹  x=54x + 9x = 65 \implies 13x = 65 \implies x = 5. S1=20 sm2,S2=45 sm2S_1 = 20\text{ sm}^2, S_2 = 45\text{ sm}^2. Javob: 20 sm² va 45 sm².

Keng tarqalgan xatolar

1. Yuzalar nisbatini kk ga teng deb olish. ✗ Tomonlari 2 marta katta uchburchakning yuzi ham 2 marta katta deb hisoblash. ✓ Yuza k2k^2 marta ortadi: S1S2=k2=22=4\dfrac{S_1}{S_2} = k^2 = 2^2 = 4.

2. Mos tomonlarni noto'g'ri taqqoslash. ✗ Eng katta tomonni boshqa uchburchakning ixtiyoriy tomoniga bo'lish. ✓ Proporsiya faqat teng burchaklar qarshisidagi mos tomonlar orasida tuziladi.

3. Perimetrlar nisbatini kvadratga ko'tarish. ✗ P1P2=k2\dfrac{P_1}{P_2} = k^2 deb xato qilish. ✓ Perimetr chiziqli kattalik, shuning uchun P1P2=k\dfrac{P_1}{P_2} = k.

4. Harflar ketma-ketligini buzish. ✗ △ABC∼△A1B1C1\triangle ABC \sim \triangle A_1B_1C_1 da mos burchaklar tartibini aralashtirish. ✓ O'xshashlik belgilanishida mos uchlar aynan bir xil o'rinda yozilishi shart.


DTM uslubidagi test

Ushbu mavzuni mustahkamlash uchun berilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.

Keyingi qadam

O'xshash uchburchaklar xossalarini o'rgandik. Keyingi darsda proporsional kesmalar haqidagi klassik qonun — Fales teoremasi bilan tanishamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.O'xshash uchburchaklarning mos tomonlari 4 sm4\text{ sm} va 6 sm6\text{ sm}. Ularning yuzalari nisbatini toping.

  2. 2.Ikkita o'xshash uchburchakning perimetrlari 15 sm15\text{ sm} va 45 sm45\text{ sm}. Kichik uchburchakning bir tomoni 4 sm4\text{ sm} bo'lsa, katta uchburchakning unga mos tomonini toping.

  3. 3.O'xshash uchburchaklarning yuzalari 36 sm236\text{ sm}^2 va 81 sm281\text{ sm}^2. Katta uchburchakning balandligi 15 sm15\text{ sm} bo'lsa, kichik uchburchakning mos balandligini toping.

  4. 4.Bo'yi 1,6 m1{,}6\text{ m} bo'lgan o'quvchining quyoshdagi soyasi 2 m2\text{ m}. Yonidagi simyog'ochning soyasi 10 m10\text{ m} bo'lsa, simyog'ochning balandligini toping.

  5. 5.△ABC\triangle ABC da ACAC asosga parallel MNMN to'g'ri chiziq o'tkazilgan (M∈AB,N∈BCM \in AB, N \in BC). BM=6 sm,MA=3 smBM = 6\text{ sm}, MA = 3\text{ sm}. △MBN\triangle MBN yuzining △ABC\triangle ABC yuziga nisbatini toping.