Matematika

7-sinf · Geometriya · 30 daqiqa

Uchburchaklar tengligi alomatlari

Uchburchaklar: mavzular

Bu nima va nega kerak

Ikki uchburchak "bir xil" ekanini qanday isbotlash mumkin? Barcha 6 ta elementni (3 tomon, 3 burchak) solishtirish shart emasmi?

Yaxshiyamki, yoʻq. Geometrlar allaqachon isbotlagan: ba'zi hollarda 3 ta element yetarli — agar ular to'g'ri tanlangan bo'lsa. Mana shu "qoida"lar tenglik alomatlari deyiladi.

Amaliy misol: ikki ta yer uchastkasi (uchburchak shaklida) maydoni, perimetri teng ekanini isbotlash uchun barchasini o'lchamay, faqat 3 ta mos o'lchov yetarli bo'ladi.

Asosiy g'oya: tenglik nima

Ta'rif. Agar ikki uchburchakning tomonlari va burchaklari mos-mos teng bo'lsa, bu uchburchaklar teng deyiladi. Belgilash: △ABC≅△DEF\triangle ABC \cong \triangle DEF.

Tenglik deganda: A↔DA \leftrightarrow D, B↔EB \leftrightarrow E, C↔FC \leftrightarrow F mos uchlari mos keladi, ya'ni: AB=DE,  BC=EF,  CA=FD,  ∠A=∠D,  ∠B=∠E,  ∠C=∠F.AB = DE,\; BC = EF,\; CA = FD,\; \angle A = \angle D,\; \angle B = \angle E,\; \angle C = \angle F.

Lekin barchasini tekshirmasdan tenglikni qanday aniqlash mumkin? Buning uchun uchta alomat bor.

Uchta tenglik alomati

I-alomat (tomon–burchak–tomon, TBT)

Agar ikki uchburchakda ikki tomon va ular orasidagi burchak mos teng bo'lsa, unda bu uchburchaklar teng.

Sharti: AB=DEAB = DE, ∠B=∠E\angle B = \angle E, BC=EFBC = EF → △ABC≅△DEF\triangle ABC \cong \triangle DEF.

Nima uchun ishlaydi? Ikki tomoni va orasidagi burchagi berilgan uchburchak faqat bitta shaklda qurilishi mumkin (kompasni yopib, ikki tomoni ma'lum bo'lgan burchakni o'lchangdek tasavvur qiling).

II-alomat (burchak–tomon–burchak, BTB)

Agar ikki uchburchakda ikki burchak va ular orasidagi tomon mos teng bo'lsa, unda bu uchburchaklar teng.

Sharti: ∠A=∠D\angle A = \angle D, AB=DEAB = DE, ∠B=∠E\angle B = \angle E → △ABC≅△DEF\triangle ABC \cong \triangle DEF.

III-alomat (tomon–tomon–tomon, TTT)

Agar ikki uchburchakda uchta tomon mos teng bo'lsa, unda bu uchburchaklar teng.

Sharti: AB=DEAB = DE, BC=EFBC = EF, CA=FDCA = FD → △ABC≅△DEF\triangle ABC \cong \triangle DEF.

Nima uchun ishlaydi? Uchta tomon berilsa, uchburchakning shakli to'liq aniqlanadi (uchburchak tengsizligi va qurilish usuli orqali isbotlanadi).

Yechilgan misollar

1-misol. I-alomatni qo'llash

△ABC\triangle ABC va △KLM\triangle KLM da: AB=KL=6AB = KL = 6 sm, BC=LM=9BC = LM = 9 sm, ∠B=∠L=50°\angle B = \angle L = 50°.

Qaysi alomat ishlatiladi?

Ikki mos tomon: AB=KLAB = KL va BC=LMBC = LM. Ular orasidagi burchak: ∠B=∠L\angle B = \angle L. Bu — I-alomat (TBT).

Xulosa: △ABC≅△KLM\triangle ABC \cong \triangle KLM. Demak AC=KMAC = KM, ∠A=∠K\angle A = \angle K, ∠C=∠M\angle C = \angle M.

2-misol. II-alomatni qo'llash

△ABC\triangle ABC va △PQR\triangle PQR da: ∠A=∠P=40°\angle A = \angle P = 40°, AB=PQ=7AB = PQ = 7 sm, ∠B=∠Q=65°\angle B = \angle Q = 65°.

Tekshiramiz: AB=PQAB = PQ — tomon, ∠A=∠P\angle A = \angle P va ∠B=∠Q\angle B = \angle Q — bu tomonning ikki tomonidagi burchaklar. Bu — II-alomat (BTB).

Xulosa: △ABC≅△PQR\triangle ABC \cong \triangle PQR. Qolgan elementlar: BC=QRBC = QR, AC=PRAC = PR, ∠C=∠R\angle C = \angle R.

Qo'shimcha: ∠C=180°−40°−65°=75°\angle C = 180° - 40° - 65° = 75°, ya'ni ∠R=75°\angle R = 75° ham.

3-misol. III-alomatni qo'llash

△ABC\triangle ABC va △XYZ\triangle XYZ da: AB=XY=5AB = XY = 5 sm, BC=YZ=8BC = YZ = 8 sm, CA=ZX=6CA = ZX = 6 sm.

Barcha uch tomon mos teng → III-alomat (TTT).

Xulosa: △ABC≅△XYZ\triangle ABC \cong \triangle XYZ. Barcha burchaklar ham mos teng: ∠A=∠X\angle A = \angle X, ∠B=∠Y\angle B = \angle Y, ∠C=∠Z\angle C = \angle Z.

4-misol. Tenglikni isbotlash

Isbotlang: △ABD≅△CBD\triangle ABD \cong \triangle CBD, agar AB=CBAB = CB va BDBD — umumiy tomon va ∠ABD=∠CBD\angle ABD = \angle CBD.

Qaysi elementlar ma'lum?

  • AB=CBAB = CB (shart bo'yicha)
  • BD=BDBD = BD (umumiy tomon, o'ziga teng)
  • ∠ABD=∠CBD\angle ABD = \angle CBD (shart bo'yicha)

AB=CBAB = CB, ∠ABD=∠CBD\angle ABD = \angle CBD, BD=BDBD = BD — I-alomat (TBT): ikki tomon (ABAB, BDBD) va ular orasidagi burchak (∠ABD\angle ABD) mos teng.

Xulosa: △ABD≅△CBD\triangle ABD \cong \triangle CBD.

5-misol. Qaysi alomat to'g'ri emas?

△ABC\triangle ABC va △DEF\triangle DEF da: AB=DE=5AB = DE = 5, BC=EF=7BC = EF = 7, ∠A=∠D=30°\angle A = \angle D = 30°.

E'tibor bering: ∠A\angle A — ABAB tomoniga tutash burchak, lekin BCBC'ga qarshi burchak. Bu holda burchak ikkala tomonning orasida emas.

Bunday "tomon–tomon–qarshi burchak" sharti tenglikni kafolatlamaydi. Ikki xil uchburchak hosil bo'lishi mumkin.

Shuning uchun I-alomatda burchak aynan ikkala tomonning orasida bo'lishi shart.

Mashq

  1. △ABC\triangle ABC da AB=7AB=7, BC=5BC=5, ∠B=60°\angle B=60°; △KLM\triangle KLM da KL=7KL=7, LM=5LM=5, ∠L=60°\angle L=60°. Bu uchburchaklar tengmi? Qaysi alomat?
  2. △PQR\triangle PQR da ∠P=50°\angle P=50°, PQ=8PQ=8, ∠Q=70°\angle Q=70°; △XYZ\triangle XYZ da ∠X=50°\angle X=50°, XY=8XY=8, ∠Y=70°\angle Y=70°. Tenglikni aniqlang.
  3. Uchburchaklarning barcha uch tomoni mos teng. Bu qaysi alomat?
  4. △ABC≅△DEF\triangle ABC \cong \triangle DEF berilgan. Agar AB=9AB=9, BC=12BC=12, ∠C=45°\angle C=45° bo'lsa, DEDE, EFEF va ∠F\angle F ni toping.
  5. △ABD\triangle ABD va △CBD\triangle CBD da AD=CDAD=CD, BDBD umumiy tomon. Yana qaysi tenglik berilsa, I-alomat bo'yicha △ABD=△CBD\triangle ABD = \triangle CBD ekanini isbotlash mumkin?
  6. Ikki to'g'ri burchakli uchburchakda ikkala katet mos teng. Bu uchburchaklar tengligini qaysi alomat isbotlaydi?
  7. △MNK\triangle MNK da MN=NKMN=NK. NLNL — MKMK ga median. △MNL≅△KNL\triangle MNL \cong \triangle KNL ekanini isbotlang.
  8. Birinchi uchburchakda ∠A=70°\angle A=70°, ∠B=60°\angle B=60°, AB=10AB=10; ikkinchisida ∠D=70°\angle D=70°, ∠E=60°\angle E=60°, DE=10DE=10. Bu uchburchaklar tengmi?
  9. Ikki uchburchakda ikkita mos tomon va bitta mos burchak teng. Bu tenglikni kafolatlaydimi? Nima uchun?
  10. △ABC≅△CDA\triangle ABC \cong \triangle CDA va ABCDABCD — to'rtburchak. Bu to'rtburchak haqida qanday xulosa chiqarish mumkin?
Javoblar va yechim yo'llari
  1. AB=KL=7AB=KL=7, BC=LM=5BC=LM=5, ∠B=∠L=60°\angle B=\angle L=60° — ikki tomon va ular orasidagi burchak. I-alomat (TBT) bo'yicha teng.
  2. ∠P=∠X=50°\angle P=\angle X=50°, PQ=XY=8PQ=XY=8, ∠Q=∠Y=70°\angle Q=\angle Y=70° — ikki burchak va ular orasidagi tomon. II-alomat (BTB) bo'yicha △PQR≅△XYZ\triangle PQR \cong \triangle XYZ.
  3. III-alomat (TTT).
  4. △ABC≅△DEF\triangle ABC \cong \triangle DEF bo'lgani uchun mos elementlar teng: DE=AB=9DE = AB = 9, EF=BC=12EF = BC = 12, ∠F=∠C=45°\angle F = \angle C = 45°.
  5. ∠ADB=∠CDB\angle ADB = \angle CDB. Bu burchaklar ADAD, BDBD va CDCD, BDBD tomonlar orasida turadi, shuning uchun I-alomat (TBT) ishlaydi. (Boshqa yo'l: AB=CBAB = CB berilsa, III-alomat.)
  6. Ikkala katet teng, ular orasidagi burchak esa ikkalasida ham 90°90°. Demak I-alomat (TBT) bo'yicha teng.
  7. MN=KNMN=KN (shart), NL=NLNL=NL (umumiy), ML=KLML=KL (median bo'lgani uchun LL — MKMK o'rtasi, ya'ni ML=KLML=KL). III-alomat bo'yicha △MNL≅△KNL\triangle MNL \cong \triangle KNL.
  8. AB=DE=10AB=DE=10 tomon va uning ikki yonidagi ∠A=∠D=70°\angle A=\angle D=70°, ∠B=∠E=60°\angle B=\angle E=60° burchaklar teng. II-alomat (BTB) bo'yicha uchburchaklar teng.
  9. Yo'q, kafolatlamaydi. Burchak tomonlar orasida bo'lmasa (5-misoldagidek), ikkita har xil uchburchak hosil bo'lishi mumkin ("ikki yechimli holat").
  10. △ABC≅△CDA\triangle ABC \cong \triangle CDA bo'lgani uchun AB=CDAB=CD, BC=DABC=DA (mos tomonlar). Demak ABCDABCD — parallelogramm (qarama-qarshi tomonlari mos teng).

Keng tarqalgan xatolar

1. Burchakni "orasida" emas, deb ishlatish. ✗ AB=DEAB=DE, BC=EFBC=EF, ∠A=∠D\angle A=\angle D bo'lsa I-alomat. ✓ I-alomatda burchak ikkala tomon orasida bo'lishi shart: ∠B=∠E\angle B = \angle E (ABAB va BCBC orasidagi).

2. Mos keladigan uchlarni almashtirib yozish. ✗ △ABC≅△EDF\triangle ABC \cong \triangle EDF deganda AB=EFAB=EF deb hisoblash. ✓ Belgilanishda tartib muhim: A↔EA \leftrightarrow E, B↔DB \leftrightarrow D, C↔FC \leftrightarrow F, shuning uchun AB=EDAB = ED.

3. "Uchta burchak teng bo'lsa, uchburchaklar teng" deb o'ylash. ✗ Uch burchak teng bo'lsa ham uchburchaklar teng emas (o'xshash bo'lishi mumkin, lekin o'lchamlari farqli). ✓ Tenglik uchun kamida bitta tomon mos bo'lishi shart.

4. II-alomatda tomonni burchaklar orasida emas deb ishlatish. ✗ ∠A=∠D\angle A=\angle D, ∠C=∠F\angle C=\angle F, BC=EFBC=EF bo'lsa II-alomat. ✓ II-alomatda tomon ∠A\angle A va ∠B\angle B orasida — ya'ni ABAB bo'lishi kerak, BCBC emas.

5. Tenglik xulosa chiqarilganda barcha elementlarni yozmaslik. ✗ △ABC≅△DEF\triangle ABC \cong \triangle DEF dan faqat tomonlarni aytish. ✓ Tenglik uchburchaklarning barcha 6 elementi mos ekanini bildiradi: 3 tomon + 3 burchak.

DTM uslubidagi test

Quyidagi test savollari platformada interaktiv shaklda ishlaydi: variantni tanlang, to'g'ri javob va yechimi ko'rsatiladi.

Keyingi qadam

Tenglik alomatlari yordamida maxsus uchburchaklarni o'rganamiz — teng yonli uchburchak va uning ajoyib xossalarini.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.Birinchi tenglik alomati qaysi?

  2. 2.△ABC\triangle ABC va △DEF\triangle DEF da AB=DEAB=DE, BC=EFBC=EF, ∠B=∠E\angle B = \angle E. Bu qaysi alomatga kiradi?

  3. 3.II-alomat nima?

  4. 4.△ABC\triangle ABC da AB=5AB=5, AC=7AC=7, BC=9BC=9; △PQR\triangle PQR da PQ=5PQ=5, PR=7PR=7, QR=9QR=9. Bu uchburchaklar tengmi?

  5. 5.Agar △ABC≅△DEF\triangle ABC \cong \triangle DEF bo'lsa, ∠C\angle C va ∠F\angle F orasida qanday munosabat bor?