Matematika

8-sinf · Geometriya · 25 daqiqa

Fales teoremasi

O'xshashlik: mavzular

Bu nima va nega kerak

Qadimgi yunon olimi Fales Milatlik Misr ehromlarining balandligini quyosh nuri va soya yordamida aniqlagan: yerga tik qadalgan tayoq soyasi o'z uzunligiga tenglashgan onda ehrom soyasining uzunligini o'lchagan. Quyosh nurlari yerga o'zaro parallel tushgani sababli tayoq va uning soyasi nisbati ulkan ehrom va uning soyasiga teng bo'ladi.

Bu qonuniyat fanga Fales teoremasi va proporsional kesmalar haqidagi teorema nomi bilan kirdi.

Fales teoremasi nima uchun kerak?

  • Amaliyotda: Bino, minora yoki daraxt balandligini to'g'ridan-to'g'ri o'lchamasdan aniqlashda;
  • Chizmachilikda: Kesmani o'lchovsiz, sirkul va chizg'ich yordamida teng nn ta bo'lakka yoki berilgan nisbatda bo'lishda;
  • Geometriyada: Uchburchaklar o'xshashligini isbotlashda va DTM masalalarini yechishda asosiy vosita hisoblanadi.

Asosiy g'oya va teoremalar

1. Fales teoremasi (teng kesmalar haqida)

[!IMPORTANT] Fales teoremasi. Agar burchakning bir tomonida ketma-ket teng kesmalar ajratilib, ularning uchlari orqali parallel to'g'ri chiziqlar o'tkazilsa, bu chiziqlar burchakning ikkinchi tomonida ham o'zaro teng kesmalar ajratadi.

        O (burchak uchi)
       / \
  A1  /___\  B1   (l1)
     /     \
 A2 /_______\ B2  (l2)
   /         \
A3/___________\B3 (l3)

Agar OA1=A1A2=A2A3OA_1 = A_1A_2 = A_2A_3 va A1B1∥A2B2∥A3B3A_1B_1 \parallel A_2B_2 \parallel A_3B_3 bo'lsa: OB1=B1B2=B2B3.OB_1 = B_1B_2 = B_2B_3.

Bu qoida ixtiyoriy ikki to'g'ri chiziqni kesuvchi parallel to'g'ri chiziqlar uchun ham o'rinlidir.

2. Proporsional kesmalar haqidagi teorema

Parallel to'g'ri chiziqlar burchak tomonlarida proporsional kesmalar ajratadi: OA1A1A2=OB1B1B2vaOA1OA2=OB1OB2.\frac{OA_1}{A_1A_2} = \frac{OB_1}{B_1B_2} \quad \text{va} \quad \frac{OA_1}{OA_2} = \frac{OB_1}{OB_2}.

3. Uchburchakda tomonga parallel to'g'ri chiziq xossasi

△ABC\triangle ABC da ABAB tomonda MM, ACAC tomonda NN nuqta olinib, MN∥BCMN \parallel BC kesma o'tkazilsa:

  1. Yon tomonlardagi kesmalar nisbati: AMMB=ANNC.\frac{AM}{MB} = \frac{AN}{NC}.
  2. Qismning butun tomonga nisbati asosga parallel kesma nisbatiga teng: AMAB=ANAC=MNBC.\frac{AM}{AB} = \frac{AN}{AC} = \frac{MN}{BC}.

[!WARNING] Asoslar nisbati butun tomonga nisbatlanadi: MNBC=AMAB\dfrac{MN}{BC} = \dfrac{AM}{AB}. MNBC=AMMB\dfrac{MN}{BC} = \dfrac{AM}{MB} deb yozish qo'pol xatodir!

4. Uchburchak bissektrisasi xossasi

[!IMPORTANT] Teorema. Uchburchak bissektrisasi qarama-qarshi tomonni qolgan ikki tomonga proporsional bo'laklarga ajratadi.

△ABC\triangle ABC da ADAD bissektrisa bo'lsa (D∈BCD \in BC): BDDC=ABAC.\frac{BD}{DC} = \frac{AB}{AC}.


Yechilgan misollar

1-misol. Fales teoremasi bo'yicha hisoblash

Burchakning bir tomonida OA1=A1A2=A2A3=A3A4OA_1 = A_1A_2 = A_2A_3 = A_3A_4 teng kesmalar ajratilgan. Ularning uchlaridan o'tuvchi parallel to'g'ri chiziqlar ikkinchi tomonni B1,B2,B3,B4B_1, B_2, B_3, B_4 nuqtalarda kesadi. Agar B1B2=6 smB_1B_2 = 6\text{ sm} bo'lsa, OB4OB_4 kesmani toping.

  • Fales teoremasiga ko'ra OB1=B1B2=B2B3=B3B4=6 smOB_1 = B_1B_2 = B_2B_3 = B_3B_4 = 6\text{ sm}.
  • Butun kesma: OB4=4⋅6=24 smOB_4 = 4 \cdot 6 = 24\text{ sm}.

Javob: 24 sm24\text{ sm}.

2-misol. Uchburchakda proporsional kesmalar

△ABC\triangle ABC da MN∥BCMN \parallel BC (M∈AB,N∈ACM \in AB, N \in AC). Agar AM=6 smAM = 6\text{ sm}, MB=9 smMB = 9\text{ sm}, AN=8 smAN = 8\text{ sm} bo'lsa, NCNC kesma va ACAC tomon uzunligini toping.

  • Proporsional kesmalar teoremasi bo'yicha: 69=8NC\dfrac{6}{9} = \dfrac{8}{NC}.
  • NC=9⋅86=12 smNC = \dfrac{9 \cdot 8}{6} = 12\text{ sm}.
  • AC=AN+NC=8+12=20 smAC = AN + NC = 8 + 12 = 20\text{ sm}.

Javob: NC=12 smNC = 12\text{ sm}, AC=20 smAC = 20\text{ sm}.

3-misol. Trapetsiyada asoslarga parallel kesma

ABCDABCD trapetsiyada asoslar BC=10 smBC = 10\text{ sm}, AD=25 smAD = 25\text{ sm}. Yon tomonlaridagi P∈ABP \in AB va Q∈CDQ \in CD nuqtalar orqali PQ∥ADPQ \parallel AD kesma o'tkazilgan. Agar AP:PB=3:2AP : PB = 3 : 2 bo'lsa, PQPQ kesma uzunligini toping.

  • BB uchidan CDCD ga parallel BKBK o'tkazamiz (K∈ADK \in AD), u PQPQ ni TT nuqtada kessin.
  • TQ=KD=BC=10 smTQ = KD = BC = 10\text{ sm} va AK=25−10=15 smAK = 25 - 10 = 15\text{ sm}.
  • △ABK\triangle ABK da PT∥AKPT \parallel AK. AP:PB=3:2  ⟹  PB=2x,BA=5xAP : PB = 3 : 2 \implies PB = 2x, BA = 5x: PT15=25  ⟹  PT=6 sm\dfrac{PT}{15} = \dfrac{2}{5} \implies PT = 6\text{ sm}.
  • PQ=PT+TQ=6+10=16 smPQ = PT + TQ = 6 + 10 = 16\text{ sm}.

Javob: 16 sm16\text{ sm}.

4-misol. Uchburchak bissektrisasi xossasi

△ABC\triangle ABC da AB=12 smAB = 12\text{ sm}, AC=18 smAC = 18\text{ sm}, BC=20 smBC = 20\text{ sm}. AA burchak bissektrisasi BCBC tomonni DD nuqtada kesadi. BDBD va DCDC kesmalarni toping.

  • Bissektrisa xossasi bo'yicha: BDDC=1218=23\dfrac{BD}{DC} = \dfrac{12}{18} = \dfrac{2}{3}.
  • BD=2x,DC=3x  ⟹  2x+3x=20  ⟹  x=4 smBD = 2x, DC = 3x \implies 2x + 3x = 20 \implies x = 4\text{ sm}.
  • BD=2⋅4=8 sm,DC=3⋅4=12 smBD = 2 \cdot 4 = 8\text{ sm}, DC = 3 \cdot 4 = 12\text{ sm}.

Javob: BD=8 smBD = 8\text{ sm}, DC=12 smDC = 12\text{ sm}.


Mashq

  1. Burchak tomonlarini kesuvchi parallel chiziqlar bir tomonda 4 sm4\text{ sm} va 4 sm4\text{ sm} li teng kesmalar ajratdi. Ikkinchi tomondagi birinchi kesma 7 sm7\text{ sm} bo'lsa, ikkinchisini toping.
  2. △ABC\triangle ABC da DE∥ACDE \parallel AC (D∈AB,E∈BCD \in AB, E \in BC). BD=4 smBD = 4\text{ sm}, DA=6 smDA = 6\text{ sm}, BE=6 smBE = 6\text{ sm} bo'lsa, ECEC kesmani toping.
  3. Burchak tomonlarini kesuvchi parallel chiziqlar bir tomonda 5 sm5\text{ sm} va 15 sm15\text{ sm} kesmalar ajratdi. Ikkinchi tomondagi kesmalar yig'indisi 24 sm24\text{ sm} bo'lsa, kichigini toping.
  4. △ABC\triangle ABC da AB=15 smAB = 15\text{ sm}, BC=12 smBC = 12\text{ sm}, AC=18 smAC = 18\text{ sm}. BB burchak bissektrisasi ACAC tomonni DD nuqtada kesadi. ADAD va DCDC kesmalarni toping.
  5. Uzunligi 28 sm28\text{ sm} bo'lgan kesma Fales teoremasi bilan 3:43:4 nisbatda bo'lingan. Katta bo'lak uzunligini toping.
  6. △ABC\triangle ABC da MN∥ACMN \parallel AC (M∈AB,N∈BCM \in AB, N \in BC). AM:MB=2:3AM : MB = 2 : 3 va AC=25 smAC = 25\text{ sm} bo'lsa, MNMN kesmani toping.
  7. △ABC\triangle ABC da ADAD bissektrisa. BD=5 smBD = 5\text{ sm}, DC=7 smDC = 7\text{ sm} va perimetri 36 sm36\text{ sm} bo'lsa, ABAB va ACAC tomonlarni toping.
  8. To'g'ri burchakli △ABC\triangle ABC da (∠C=90∘\angle C = 90^\circ) AC=12 smAC = 12\text{ sm}, BC=16 smBC = 16\text{ sm}, AB=20 smAB = 20\text{ sm}. AA burchak bissektrisasi BCBC katetni KK nuqtada kessa, BKBK kesmani toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. Fales teoremasiga ko'ra ikkinchi tomonda ham kesmalar teng: 7 sm7\text{ sm}. Javob: 7 sm.
  2. 46=6EC  ⟹  EC=364=9 sm\dfrac{4}{6} = \dfrac{6}{EC} \implies EC = \dfrac{36}{4} = 9\text{ sm}. Javob: 9 sm.
  3. Nisbat 5:15=1:35 : 15 = 1 : 3. Kesmalar xx va 3x3x. 4x=24  ⟹  x=6 sm4x = 24 \implies x = 6\text{ sm}. Javob: 6 sm.
  4. ADDC=1512=54\dfrac{AD}{DC} = \dfrac{15}{12} = \dfrac{5}{4}. 9x=18  ⟹  x=2 sm9x = 18 \implies x = 2\text{ sm}. AD=10 smAD = 10\text{ sm}, DC=8 smDC = 8\text{ sm}. Javob: AD = 10 sm, DC = 8 sm.
  5. 3x+4x=28  ⟹  7x=28  ⟹  x=4 sm3x + 4x = 28 \implies 7x = 28 \implies x = 4\text{ sm}. Katta bo'lak: 4⋅4=16 sm4 \cdot 4 = 16\text{ sm}. Javob: 16 sm.
  6. MB=3x,AB=5xMB = 3x, AB = 5x. MN25=35  ⟹  MN=15 sm\dfrac{MN}{25} = \dfrac{3}{5} \implies MN = 15\text{ sm}. Javob: 15 sm.
  7. ABAC=57  ⟹  AB=5x,AC=7x\dfrac{AB}{AC} = \dfrac{5}{7} \implies AB = 5x, AC = 7x. BC=12 smBC = 12\text{ sm}. 12x+12=36  ⟹  x=2 sm12x + 12 = 36 \implies x = 2\text{ sm}. AB=10 sm,AC=14 smAB = 10\text{ sm}, AC = 14\text{ sm}. Javob: AB = 10 sm, AC = 14 sm.
  8. CKKB=1220=35\dfrac{CK}{KB} = \dfrac{12}{20} = \dfrac{3}{5}. 8x=16  ⟹  x=2 sm8x = 16 \implies x = 2\text{ sm}. BK=5⋅2=10 smBK = 5 \cdot 2 = 10\text{ sm}. Javob: 10 sm.

Keng tarqalgan xatolar

1. Yon kesmalar nisbati bilan asoslar nisbatini adashtirish. ✗ △ABC\triangle ABC da MN∥BCMN \parallel BC bo'lganda MNBC=AMMB\dfrac{MN}{BC} = \dfrac{AM}{MB} deb hisoblash. ✓ Asosga parallel kesma butun tomonga nisbatan olinadi: MNBC=AMAB\dfrac{MN}{BC} = \dfrac{AM}{AB}.

2. Bissektrisa doimo tomonni teng ikkiga bo'ladi deb o'ylash. ✗ Ixtiyoriy uchburchakda bissektrisa qarama-qarshi tomonni teng ikkiga bo'ladi. ✓ Bissektrisa faqat teng yonli uchburchak asosida medianaga teng. Boshqa hollarda u tomonni yon tomonlarga proporsional bo'laklarga ajratadi: BDDC=ABAC\dfrac{BD}{DC} = \dfrac{AB}{AC}.

3. Parallel bo'lmagan to'g'ri chiziqlarga Fales teoremasini qo'llash. ✗ Chiziqlar parallel bo'lmasa ham kesmalar nisbatini tenglashtirish. ✓ Fales teoremasi faqat kesuvchi chiziqlar o'zaro parallel bo'lgandagina o'rinlidir.

4. Proporsiyada tartibni buzish. ✗ AMMB=NCAN\dfrac{AM}{MB} = \dfrac{NC}{AN} ko'rinishida yozish. ✓ Mos nuqtalar tartibiga rioya qilish shart: AMMB=ANNC\dfrac{AM}{MB} = \dfrac{AN}{NC}.


DTM uslubidagi test

Ushbu mavzuni mustahkamlash uchun berilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.

Keyingi qadam

Fales teoremasi va proporsional kesmalar xossalarini to'liq egalladik. Endi ushbu fundamental bilimlar asosida geometriyadagi eng muhim mavzulardan biri — uchburchaklar o'xshashlik alomatlari mavzusiga o'tamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.Burchakning bir tomonida OA1=A1A2=A2A3OA_1 = A_1A_2 = A_2A_3 teng kesmalar ajratilgan. Ularning uchlaridan o'tuvchi parallel to'g'ri chiziqlar ikkinchi tomonni B1,B2,B3B_1, B_2, B_3 nuqtalarda kesadi. Agar B1B2=5 smB_1B_2 = 5\text{ sm} bo'lsa, B1B3B_1B_3 kesma uzunligini toping.

  2. 2.△ABC\triangle ABC da ABAB tomonda MM, ACAC tomonda NN nuqta olingan bo'lib, MN∥BCMN \parallel BC. Agar AM=4 smAM = 4\text{ sm}, MB=8 smMB = 8\text{ sm}, AN=5 smAN = 5\text{ sm} bo'lsa, NCNC kesmani toping.

  3. 3.△ABC\triangle ABC da AB=8 smAB = 8\text{ sm}, AC=12 smAC = 12\text{ sm}, BC=15 smBC = 15\text{ sm}. AA burchak bissektrisasi BCBC tomonni DD nuqtada kesadi. BDBD kesmani toping.

  4. 4.Uzunligi 35 sm35\text{ sm} bo'lgan kesma Fales teoremasi yordamida 2:32:3 nisbatda bo'lingan. Kichik bo'lak uzunligini toping.

  5. 5.△ABC\triangle ABC da MN∥BCMN \parallel BC (M∈AB,N∈ACM \in AB, N \in AC). Agar AM=3 smAM = 3\text{ sm}, AB=9 smAB = 9\text{ sm} va BC=18 smBC = 18\text{ sm} bo'lsa, MNMN kesmani toping.