Matematika

8-sinf · Geometriya · 25 daqiqa

O'xshashlik alomatlari

O'xshashlik: mavzular

Bu nima va nega kerak

Smartfonda fotosuratni kattalashtirganda (zoom) rasm o'lchami o'zgaradi, lekin shakli buzilmaydi. Burchaklar saqlanadi, barcha masofalar esa bir xil nisbatda kattalashadi yoki kichrayadi.

Geometriyada bunday shakllar o'xshash shakllar deyiladi.

Ikkita uchburchak o'xshashligini aniqlash uchun ta'rifdagi 6 ta shartni (3 ta burchak tengligi va 3 ta tomon proporsionalligi) tekshirish shart emas. Buni osonlashtiruvchi o'xshashlik alomatlari mavjud.


Asosiy g'oya va ta'riflar

Ta'rif. Agar △ABC\triangle ABC va △A1B1C1\triangle A_1B_1C_1 ning mos burchaklari teng: ∠A=∠A1,∠B=∠B1,∠C=∠C1\angle A = \angle A_1, \quad \angle B = \angle B_1, \quad \angle C = \angle C_1 va mos tomonlari proporsional bo'lsa: ABA1B1=BCB1C1=ACA1C1=k,\frac{AB}{A_1B_1} = \frac{BC}{B_1C_1} = \frac{AC}{A_1C_1} = k, bu uchburchaklar o'xshash uchburchaklar deyiladi (△ABC∼△A1B1C1\triangle ABC \sim \triangle A_1B_1C_1). kk — o'xshashlik koeffitsiyenti.

       B                         B1
      / \                       /  \
     /   \                     /    \
    /     \                   /      \
   A-------C                 A1--------C1

Uchburchaklar o'xshashligining 3 ta alomati

1-alomat: Ikkita burchak bo'yicha (BB)

[!IMPORTANT] 1-alomat (Burchak-Burchak). Agar bir uchburchakning ikkita burchagi ikkinchi uchburchakning ikkita burchagiga mos ravishda teng bo'lsa, bunday uchburchaklar o'xshashdir.

∠A=∠A1,∠B=∠B1  ⟹  △ABC∼△A1B1C1.\angle A = \angle A_1, \quad \angle B = \angle B_1 \implies \triangle ABC \sim \triangle A_1B_1C_1.

Ichki burchaklar yig'indisi 180∘180^\circ bo'lgani uchun uchinchi burchaklar ham avtomatik teng bo'ladi.

2-alomat: Ikki tomon proporsionalligi va burchak bo'yicha (TBT)

[!IMPORTANT] 2-alomat (Tomon-Burchak-Tomon). Agar bir uchburchakning ikki tomoni ikkinchi uchburchakning ikki tomoniga proporsional bo'lib, bu tomonlar orasidagi burchaklar teng bo'lsa, bunday uchburchaklar o'xshashdir.

ABA1B1=ACA1C1va∠A=∠A1  ⟹  △ABC∼△A1B1C1.\frac{AB}{A_1B_1} = \frac{AC}{A_1C_1} \quad \text{va} \quad \angle A = \angle A_1 \implies \triangle ABC \sim \triangle A_1B_1C_1.

3-alomat: Uchta tomon proporsionalligi bo'yicha (TTT)

[!IMPORTANT] 3-alomat (Tomon-Tomon-Tomon). Agar bir uchburchakning uchta tomoni ikkinchi uchburchakning mos uchta tomoniga proporsional bo'lsa, bunday uchburchaklar o'xshashdir.

ABA1B1=BCB1C1=ACA1C1=k  ⟹  △ABC∼△A1B1C1.\frac{AB}{A_1B_1} = \frac{BC}{B_1C_1} = \frac{AC}{A_1C_1} = k \implies \triangle ABC \sim \triangle A_1B_1C_1.


Muhim xossalar

Agar △ABC∼△A1B1C1\triangle ABC \sim \triangle A_1B_1C_1 va o'xshashlik koeffitsiyenti kk bo'lsa:

  1. Perimetrlar va chiziqli elementlar nisbati: PP1=hh1=mm1=ll1=k.\frac{P}{P_1} = \frac{h}{h_1} = \frac{m}{m_1} = \frac{l}{l_1} = k.
  2. Yuzalar nisbati: O'xshash uchburchaklar yuzalari nisbati koeffitsiyent kvadratiga teng: SS1=k2.\frac{S}{S_1} = k^2.

To'g'ri burchakli uchburchaklarda to'g'ri burchak doimo tengligi sababli bitta o'tkir burchak tengligi yoki katetlar proporsionalligi yetarlidir.


Yechilgan misollar

1-misol. 1-alomat (BB) bo'yicha o'xshashlik

△ABC\triangle ABC da ∠A=50∘,∠B=70∘\angle A = 50^\circ, \angle B = 70^\circ. △DEF\triangle DEF da ∠E=70∘,∠F=60∘\angle E = 70^\circ, \angle F = 60^\circ. Uchburchaklar o'xshashmi?

  • △ABC\triangle ABC da ∠C=180∘−(50∘+70∘)=60∘\angle C = 180^\circ - (50^\circ + 70^\circ) = 60^\circ.
  • Ikkala uchburchakda ∠B=∠E=70∘\angle B = \angle E = 70^\circ va ∠C=∠F=60∘\angle C = \angle F = 60^\circ.
  • BB alomatiga ko'ra △ABC∼△DEF\triangle ABC \sim \triangle DEF.

Javob: O'xshash, BB alomatiga ko'ra.

2-misol. 2-alomat (TBT) bo'yicha tomonni topish

△ABC\triangle ABC da AB=6 sm,AC=8 sm,∠A=40∘AB = 6\text{ sm}, AC = 8\text{ sm}, \angle A = 40^\circ. △A1B1C1\triangle A_1B_1C_1 da A1B1=9 sm,A1C1=12 sm,∠A1=40∘A_1B_1 = 9\text{ sm}, A_1C_1 = 12\text{ sm}, \angle A_1 = 40^\circ. BC=10 smBC = 10\text{ sm} bo'lsa, B1C1B_1C_1 tomonni toping.

  • ∠A=∠A1=40∘\angle A = \angle A_1 = 40^\circ.
  • A1B1AB=96=1,5\dfrac{A_1B_1}{AB} = \dfrac{9}{6} = 1{,}5 va A1C1AC=128=1,5\dfrac{A_1C_1}{AC} = \dfrac{12}{8} = 1{,}5.
  • TBT alomatiga binoan △ABC∼△A1B1C1\triangle ABC \sim \triangle A_1B_1C_1, k=1,5k = 1{,}5.
  • B1C1=1,5⋅10=15 smB_1C_1 = 1{,}5 \cdot 10 = 15\text{ sm}.

Javob: 15 sm15\text{ sm}.

3-misol. Trapetsiyada diagonallar kesishishi

ABCDABCD trapetsiyada asoslar BC=8 sm,AD=24 smBC = 8\text{ sm}, AD = 24\text{ sm}. Diagonallar OO nuqtada kesishadi. AC=20 smAC = 20\text{ sm} bo'lsa, AOAO va OCOC kesmalarni toping.

  • BC∥AD  ⟹  ∠CBO=∠ADO,∠BCO=∠DAOBC \parallel AD \implies \angle CBO = \angle ADO, \angle BCO = \angle DAO.
  • BB alomatiga binoan △BOC∼△DOA\triangle BOC \sim \triangle DOA.
  • AOOC=ADBC=248=3  ⟹  AO=3⋅OC\dfrac{AO}{OC} = \dfrac{AD}{BC} = \dfrac{24}{8} = 3 \implies AO = 3 \cdot OC.
  • 4⋅OC=20  ⟹  OC=5 sm,AO=15 sm4 \cdot OC = 20 \implies OC = 5\text{ sm}, AO = 15\text{ sm}.

Javob: AO=15 sm,OC=5 smAO = 15\text{ sm}, OC = 5\text{ sm}.

4-misol. Yuzalar va perimetrlar nisbati

Ikki o'xshash uchburchakning perimetrlari 24 sm24\text{ sm} va 36 sm36\text{ sm}. Kichik uchburchakning yuzi 32 sm232\text{ sm}^2 bo'lsa, katta uchburchak yuzini toping.

  • k=P2P1=3624=32k = \dfrac{P_2}{P_1} = \dfrac{36}{24} = \dfrac{3}{2}.
  • S2S1=k2=(32)2=94\dfrac{S_2}{S_1} = k^2 = \left(\dfrac{3}{2}\right)^2 = \dfrac{9}{4}.
  • S2=32⋅94=72 sm2S_2 = 32 \cdot \dfrac{9}{4} = 72\text{ sm}^2.

Javob: 72 sm272\text{ sm}^2.


Mashq

  1. △ABC\triangle ABC da ∠A=45∘,∠B=75∘\angle A = 45^\circ, \angle B = 75^\circ. △MNP\triangle MNP da ∠M=45∘,∠P=60∘\angle M = 45^\circ, \angle P = 60^\circ. Bu uchburchaklar o'xshashmi?
  2. Tomonlari 6 sm,8 sm,12 sm6\text{ sm}, 8\text{ sm}, 12\text{ sm} bo'lgan uchburchakka o'xshash uchburchakning kichik tomoni 15 sm15\text{ sm}. Qolgan ikki tomonini toping.
  3. △ABC\triangle ABC va △A1B1C1\triangle A_1B_1C_1 da ∠B=∠B1=55∘\angle B = \angle B_1 = 55^\circ, AB=8 sm,BC=12 smAB = 8\text{ sm}, BC = 12\text{ sm}, A1B1=12 sm,B1C1=18 smA_1B_1 = 12\text{ sm}, B_1C_1 = 18\text{ sm}. Uchburchaklar o'xshashmi? kk ni toping.
  4. To'g'ri burchakli △ABC\triangle ABC da to'g'ri burchak uchidan gipotenuzaga CDCD balandlik tushirilgan. AD=4 sm,DB=9 smAD = 4\text{ sm}, DB = 9\text{ sm} bo'lsa, CDCD balandlikni toping.
  5. ABCDABCD trapetsiyada asoslar BC=6 sm,AD=15 smBC = 6\text{ sm}, AD = 15\text{ sm}, diagonallari OO nuqtada kesishadi. BD=28 smBD = 28\text{ sm} bo'lsa, BOBO va ODOD kesmalarni toping.
  6. Ikki o'xshash uchburchakning mos tomonlari 4 sm4\text{ sm} va 10 sm10\text{ sm}. Kichik uchburchak perimetri 28 sm28\text{ sm} bo'lsa, kattasining perimetrini toping.
  7. Ikki o'xshash uchburchakning yuzalari 18 sm218\text{ sm}^2 va 50 sm250\text{ sm}^2. Kichik uchburchakning balandligi 6 sm6\text{ sm} bo'lsa, katta uchburchakning mos balandligini toping.
  8. △ABC\triangle ABC da D∈AB,E∈ACD \in AB, E \in AC va ∠ADE=∠ACB\angle ADE = \angle ACB. AD=3 sm,AE=4 sm,AC=9 smAD = 3\text{ sm}, AE = 4\text{ sm}, AC = 9\text{ sm} bo'lsa, ABAB tomonni toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. △ABC\triangle ABC da ∠C=180∘−(45∘+75∘)=60∘\angle C = 180^\circ - (45^\circ + 75^\circ) = 60^\circ. Ikkala uchburchakda 45∘45^\circ va 60∘60^\circ teng, demak BB alomatiga ko'ra o'xshash. Javob: O'xshash, BB alomati.
  2. k=15:6=2,5k = 15 : 6 = 2{,}5. Qolgan tomonlar: 8⋅2,5=20 sm8 \cdot 2{,}5 = 20\text{ sm}, 12⋅2,5=30 sm12 \cdot 2{,}5 = 30\text{ sm}. Javob: 20 sm va 30 sm.
  3. ∠B=∠B1\angle B = \angle B_1, 128=1812=1,5\dfrac{12}{8} = \dfrac{18}{12} = 1{,}5. TBT alomatiga ko'ra o'xshash, k=1,5k = 1{,}5. Javob: O'xshash, k = 1,5.
  4. △ACD∼△CBD  ⟹  CDDB=ADCD  ⟹  CD2=36  ⟹  CD=6 sm\triangle ACD \sim \triangle CBD \implies \dfrac{CD}{DB} = \dfrac{AD}{CD} \implies CD^2 = 36 \implies CD = 6\text{ sm}. Javob: 6 sm.
  5. △BOC∼△DOA  ⟹  BOOD=615=25\triangle BOC \sim \triangle DOA \implies \dfrac{BO}{OD} = \dfrac{6}{15} = \dfrac{2}{5}. 7x=28  ⟹  x=47x = 28 \implies x = 4. BO=8 sm,OD=20 smBO = 8\text{ sm}, OD = 20\text{ sm}. Javob: BO = 8 sm, OD = 20 sm.
  6. k=10:4=2,5k = 10 : 4 = 2{,}5. P2=28⋅2,5=70 smP_2 = 28 \cdot 2{,}5 = 70\text{ sm}. Javob: 70 sm.
  7. S2S1=5018=259  ⟹  k=53\dfrac{S_2}{S_1} = \dfrac{50}{18} = \dfrac{25}{9} \implies k = \dfrac{5}{3}. h2=6⋅53=10 smh_2 = 6 \cdot \dfrac{5}{3} = 10\text{ sm}. Javob: 10 sm.
  8. ∠A\angle A umumiy, ∠ADE=∠C  ⟹  △ADE∼△ACB\angle ADE = \angle C \implies \triangle ADE \sim \triangle ACB. ADAC=AEAB  ⟹  39=4AB  ⟹  AB=12 sm\dfrac{AD}{AC} = \dfrac{AE}{AB} \implies \dfrac{3}{9} = \dfrac{4}{AB} \implies AB = 12\text{ sm}. Javob: 12 sm.

Keng tarqalgan xatolar

1. O'xshashlikda mos tomonlarni chalkashtirish. ✗ △ADE∼△ACB\triangle ADE \sim \triangle ACB bo'lganda ADAD ga ABAB tomonni mos deb xato olish. ✓ Mos tomonlar teng burchaklar qarshisida yotadi: ∠ADE=∠C\angle ADE = \angle C bo'lsa, AEAE tomon ABAB ga, ADAD tomon esa ACAC ga mos keladi.

2. 2-alomatda burchakning joylashuvini e'tibordan chetda qoldirish. ✗ Ikkita tomon proporsional bo'lib, ixtiyoriy burchak teng bo'lsa ham o'xshash deb o'ylash. ✓ Burchak albatta proporsional tomonlar orasidagi burchak bo'lishi shart!

3. Yuzalar nisbatini adashtirish. ✗ O'xshash uchburchaklar yuzalari nisbati kk ga teng deb hisoblash. ✓ Yuzalar nisbati o'xshashlik koeffitsiyentining kvadratiga teng: S1S2=k2\dfrac{S_1}{S_2} = k^2.

4. O'xshashlikni tenglik bilan aralashtirish. ✗ O'xshash uchburchaklarning tomonlari ham teng bo'ladi deb hisoblash. ✓ O'xshash shakllarning faqat burchaklari teng, tomonlari esa proporsional bo'ladi (k=1k=1 bo'lgandagina tomonlar teng bo'ladi).


DTM uslubidagi test

Ushbu mavzuni mustahkamlash uchun berilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.

Keyingi qadam

Uchburchaklar o'xshashlik alomatlarini to'liq o'zlashtirdik. Ushbu alomatlar 8–9-sinflardagi planimetriya, aylanada burchaklar va kesmalar hamda DTM imtihonlaridagi murakkab masalalarni yechishda asosiy vosita hisoblanadi.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.△ABC\triangle ABC da ∠A=40∘,∠B=60∘\angle A = 40^\circ, \angle B = 60^\circ, △DEF\triangle DEF da ∠D=40∘,∠F=80∘\angle D = 40^\circ, \angle F = 80^\circ. Bu uchburchaklar haqida qaysi tasdiq to'g'ri?

  2. 2.Ikki o'xshash uchburchakning mos tomonlari 3 sm3\text{ sm} va 6 sm6\text{ sm}. Kichik uchburchakning yuzi 12 sm212\text{ sm}^2 bo'lsa, katta uchburchakning yuzi necha sm2\text{sm}^2?

  3. 3.△ABC\triangle ABC va △A1B1C1\triangle A_1B_1C_1 da ∠A=∠A1\angle A = \angle A_1, AB=4 sm,AC=6 smAB = 4\text{ sm}, AC = 6\text{ sm}, A1B1=8 sm,A1C1=12 smA_1B_1 = 8\text{ sm}, A_1C_1 = 12\text{ sm}. BC=5 smBC = 5\text{ sm} bo'lsa, B1C1B_1C_1 tomonni toping.

  4. 4.Ikki o'xshash uchburchakning perimetrlari nisbati 3:53:5 bo'lsa, ularning mos balandliklari nisbati nimaga teng?

  5. 5.Tomonlari 5 sm,6 sm,8 sm5\text{ sm}, 6\text{ sm}, 8\text{ sm} bo'lgan uchburchakka o'xshash ikkinchi uchburchakning perimetri 38 sm38\text{ sm}. Uning eng katta tomonini toping.