Matematika

8-sinf · Geometriya · 25 daqiqa

Uchburchak yuzi

Yuzalar: mavzular

Bu nima va nega kerak

Yer maydonlarini o'lchash, tom qoplamalari va qurilish konstruksiyalarini hisoblashda eng ko'p uchraydigan shakl bu uchburchakdir. Ko'pburchaklarni diagonallar orqali uchburchaklarga ajratish mumkin bo'lgani uchun, uchburchak yuzini hisoblash butun geometriya uchun tayanch hisoblanadi.

Parallelogramm yuzi S=a⋅hS = a \cdot h ekanini bilamiz. Agar parallelogramm diagonali bo'ylab kesilsa, ikkita teng uchburchak hosil bo'ladi. Shu sababli uchburchak yuzi unga mos parallelogramm yuzining aynan yarmiga tengdir: S=12ahS = \frac{1}{2} a h.

Ushbu darsda biz uchburchak yuzini hisoblashning asosiy usullarini — balandlik orqali, to'g'ri burchakli uchburchak uchun, burchak sinusi yordamida hamda Geron formulasini o'rganamiz.


Asosiy g'oya va ta'riflar

Uchburchak yuzi uning tekislikda egallagan sohasining o'lchovidir.

          B
         /|\
        / | \
       /  |  \
      /   |h  \
     /    |    \
    /_____|_____\
   A      H      C
      (asos, a)

Chizmada: AC=aAC = a — asos, BH=haBH = h_a — shu asosga tushirilgan balandlik.

1. Asosiy formula (asos va balandlik)

[!IMPORTANT] Teorema. Uchburchakning yuzi asosi bilan shu asosga tushirilgan balandligi ko'paytmasining yarmiga teng: S=12a⋅ha=12b⋅hb=12c⋅hcS = \frac{1}{2} a \cdot h_a = \frac{1}{2} b \cdot h_b = \frac{1}{2} c \cdot h_c

Isbot g'oyasi: ABCABC uchburchakni to'ldirib, asosi aa va balandligi hh bo'lgan parallelogramm hosil qilinadi. Parallelogramm yuzi a⋅ha \cdot h bo'lib, BCBC diagonali uni ikkita teng uchburchakka bo'ladi. Demak, S=12ahS = \frac{1}{2} a h.

2. To'g'ri burchakli uchburchak yuzi

To'g'ri burchakli uchburchakda katetlar bir-biriga perpendikulyar bo'lgani uchun bittasi asos, ikkinchisi balandlik bo'ladi:

[!IMPORTANT] S=12a⋅bS = \frac{1}{2} a \cdot b Bu yerda a,ba, b — katetlar. Gipotenuzaga tushirilgan balandlik hch_c uchun: S=12c⋅hc  ⟹  hc=a⋅bcS = \frac{1}{2} c \cdot h_c \implies h_c = \frac{a \cdot b}{c}.

3. Ikki tomon va ular orasidagi burchak orqali

[!IMPORTANT] S=12absin⁡γS = \frac{1}{2} a b \sin \gamma Uchburchak yuzi ikki tomoni va ular orasidagi burchak sinusi ko'paytmasining yarmiga teng.

Chunki balandlik ha=bsin⁡γh_a = b \sin \gamma ga teng.

4. Geron formulasi (uch tomon ma'lum bo'lganda)

[!IMPORTANT] S=p(p−a)(p−b)(p−c)S = \sqrt{p(p-a)(p-b)(p-c)} Bu yerda p=a+b+c2p = \dfrac{a + b + c}{2} — yarim perimetr.

5. Teng tomonli uchburchak yuzi

Barcha tomonlari aa va burchaklari 60∘60^\circ bo'lgani uchun: S=a234S = \frac{a^2 \sqrt{3}}{4}

6. Mediananing yuzaga doir xossasi

[!NOTE] Yuzalari teng shakllar tengdosh deyiladi. Uchburchakning medianasi uni ikkita tengdosh uchburchakka ajratadi (S1=S2S_1 = S_2). Uchala mediana kesishganda uchburchak 6 ta tengdosh bo'lakka bo'linadi.


Yechilgan misollar

1-misol. Asos va balandlik orqali yuzani hisoblash

Uchburchakning asosi 18 sm18\text{ sm}, unga tushirilgan balandligi esa 12 sm12\text{ sm}. Uchburchakning yuzini toping.

  • Asosiy formula: S=12ahS = \frac{1}{2} a h.
  • Hisoblash: S=12⋅18⋅12=9⋅12=108 sm2S = \frac{1}{2} \cdot 18 \cdot 12 = 9 \cdot 12 = 108\text{ sm}^2.

Javob: 108 sm2108\text{ sm}^2.

2-misol. To'g'ri burchakli uchburchak balandligi

Katetlari 9 sm9\text{ sm} va 12 sm12\text{ sm} bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchakning gipotenuzasiga tushirilgan balandligini toping.

  • Gipotenuza: c=92+122=81+144=225=15 smc = \sqrt{9^2 + 12^2} = \sqrt{81 + 144} = \sqrt{225} = 15\text{ sm}.
  • Yuza katetlar orqali: S=12⋅9⋅12=54 sm2S = \frac{1}{2} \cdot 9 \cdot 12 = 54\text{ sm}^2.
  • Balandlik: hc=2Sc=10815=7,2 smh_c = \frac{2S}{c} = \frac{108}{15} = 7{,}2\text{ sm}.

Javob: 7,2 sm7{,}2\text{ sm}.

3-misol. Geron formulasi bilan hisoblash

Tomonlari 13 sm,14 sm13\text{ sm}, 14\text{ sm} va 15 sm15\text{ sm} bo'lgan uchburchakning yuzini toping.

  • Yarim perimetr: p=13+14+152=422=21 smp = \frac{13 + 14 + 15}{2} = \frac{42}{2} = 21\text{ sm}.
  • Ayirmalar: p−a=8p - a = 8, p−b=7p - b = 7, p−c=6p - c = 6.
  • Geron formulasi: S=21⋅8⋅7⋅6=(7⋅3)⋅8⋅7⋅(2⋅3)=72⋅32⋅16=7⋅3⋅4=84 sm2S = \sqrt{21 \cdot 8 \cdot 7 \cdot 6} = \sqrt{(7 \cdot 3) \cdot 8 \cdot 7 \cdot (2 \cdot 3)} = \sqrt{7^2 \cdot 3^2 \cdot 16} = 7 \cdot 3 \cdot 4 = 84\text{ sm}^2

Javob: 84 sm284\text{ sm}^2.

4-misol. Burchak sinusi orqali yuzani topish

Teng yonli uchburchakning yon tomoni 10 sm10\text{ sm}, uchidagi burchagi 120∘120^\circ. Yuzini toping.

  • Formula: S=12absin⁡γS = \frac{1}{2} a b \sin \gamma.
  • Hisoblash: sin⁡120∘=32\sin 120^\circ = \frac{\sqrt{3}}{2}. S=12⋅10⋅10⋅32=253 sm2S = \frac{1}{2} \cdot 10 \cdot 10 \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} = 25\sqrt{3}\text{ sm}^2

Javob: 253 sm225\sqrt{3}\text{ sm}^2.


Mashq

  1. Asosi 16 sm16\text{ sm}, unga tushirilgan balandligi 7 sm7\text{ sm} bo'lgan uchburchak yuzini hisoblang.
  2. To'g'ri burchakli uchburchakning katetlari 7 sm7\text{ sm} va 24 sm24\text{ sm}. Uning yuzini toping.
  3. Teng tomonli uchburchakning tomoni 8 sm8\text{ sm}. Uning yuzini hisoblang.
  4. Uchburchakning yuzi 45 sm245\text{ sm}^2, bitta tomoni 10 sm10\text{ sm}. Shu tomonga tushirilgan balandlikni toping.
  5. Tomonlari 5 sm,5 sm5\text{ sm}, 5\text{ sm} va 6 sm6\text{ sm} bo'lgan teng yonli uchburchakning yuzini toping.
  6. Uchburchakning ikki tomoni 8 sm8\text{ sm} va 12 sm12\text{ sm}, ular orasidagi burchak 150∘150^\circ. Yuzini toping.
  7. Tomonlari 10 sm,17 sm10\text{ sm}, 17\text{ sm} va 21 sm21\text{ sm} bo'lgan uchburchak yuzini Geron formulasi bilan toping.
  8. To'g'ri burchakli uchburchakning gipotenuzasi 26 sm26\text{ sm}, bitta kateti 10 sm10\text{ sm}. Uning yuzini toping.
  9. ABCABC uchburchak yuzi 48 sm248\text{ sm}^2. ADAD mediana o'tkazilgan. △ABD\triangle ABD yuzini toping.
  10. Rombning diagonallari 14 sm14\text{ sm} va 18 sm18\text{ sm}. Diagonallar hosil qilgan 4 ta uchburchakdan birining yuzini toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. S=12⋅16⋅7=56 sm2S = \dfrac{1}{2} \cdot 16 \cdot 7 = 56\text{ sm}^2. Javob: 56 sm².
  2. S=12⋅7⋅24=84 sm2S = \dfrac{1}{2} \cdot 7 \cdot 24 = 84\text{ sm}^2. Javob: 84 sm².
  3. S=a234=6434=163 sm2S = \dfrac{a^2 \sqrt{3}}{4} = \dfrac{64\sqrt{3}}{4} = 16\sqrt{3}\text{ sm}^2. Javob: 16√3 sm².
  4. 45=12⋅10⋅h  ⟹  5h=45  ⟹  h=9 sm45 = \dfrac{1}{2} \cdot 10 \cdot h \implies 5h = 45 \implies h = 9\text{ sm}. Javob: 9 sm.
  5. Asosga balandlik tushirilsa, u asosni 3 sm3\text{ sm} dan bo'ladi. h=52−32=4 smh = \sqrt{5^2 - 3^2} = 4\text{ sm}. S=12⋅6⋅4=12 sm2S = \dfrac{1}{2} \cdot 6 \cdot 4 = 12\text{ sm}^2. Javob: 12 sm².
  6. sin⁡150∘=sin⁡30∘=0,5\sin 150^\circ = \sin 30^\circ = 0{,}5. S=12⋅8⋅12⋅0,5=24 sm2S = \dfrac{1}{2} \cdot 8 \cdot 12 \cdot 0{,}5 = 24\text{ sm}^2. Javob: 24 sm².
  7. p=(10+17+21):2=24p = (10+17+21):2 = 24. S=24⋅14⋅7⋅3=7056=84 sm2S = \sqrt{24 \cdot 14 \cdot 7 \cdot 3} = \sqrt{7056} = 84\text{ sm}^2. Javob: 84 sm².
  8. Ikkinchi katet: 262−102=24 sm\sqrt{26^2 - 10^2} = 24\text{ sm}. S=12⋅10⋅24=120 sm2S = \dfrac{1}{2} \cdot 10 \cdot 24 = 120\text{ sm}^2. Javob: 120 sm².
  9. Mediana uchburchakni teng ikkiga ajratadi: SABD=48:2=24 sm2S_{ABD} = 48 : 2 = 24\text{ sm}^2. Javob: 24 sm².
  10. Diagonallar rombni 4 ta teng to'g'ri burchakli uchburchakka bo'ladi: S1=12⋅7⋅9=31,5 sm2S_1 = \dfrac{1}{2} \cdot 7 \cdot 9 = 31{,}5\text{ sm}^2. Javob: 31.5 sm².

Keng tarqalgan xatolar

1. Balandlikni o'ziga tegishli bo'lmagan tomonga ko'paytirish. ✗ aa tomonni bb tomonga tushirilgan balandlik hbh_b ga ko'paytirish. ✓ Balandlik faqat o'zi tushirilgan asosga ko'paytiriladi: S=12a⋅ha=12b⋅hbS = \dfrac{1}{2} a \cdot h_a = \dfrac{1}{2} b \cdot h_b.

2. 12\frac{1}{2} koeffitsiyentini yozishni unutish. ✗ Formulani S=a⋅hS = a \cdot h deb yozish. ✓ Uchburchak parallelogrammning yarmi bo'lgani uchun doimo 2 ga bo'linadi: S=12a⋅hS = \dfrac{1}{2} a \cdot h.

3. Geron formulasida to'liq perimetrni ishlatish. ✗ Formuladagi pp o'rniga perimetr P=a+b+cP = a + b + c ni qo'yish. ✓ Formuladagi pp — bu yarim perimetr, ya'ni p=a+b+c2p = \dfrac{a + b + c}{2}.

4. Burchak sinusini e'tibordan chetda qoldirish. ✗ Boshqa burchakli uchburchaklar uchun ham S=12a⋅bS = \dfrac{1}{2} a \cdot b deb hisoblash. ✓ Bu faqat to'g'ri burchakli uchburchak uchun xos. Boshqa hollarda S=12absin⁡γS = \dfrac{1}{2} a b \sin \gamma formulasi ishlatiladi.


DTM uslubidagi test

Ushbu mavzuni mustahkamlash uchun berilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.

Keyingi qadam

Uchburchak yuzasi va to'g'ri burchakli uchburchak xossalarini mustahkamlab oldik. Endi to'g'ri burchakli uchburchak tomonlari orasidagi bog'liqlikni ifodalovchi eng asosiy qonun — Pifagor teoremasiga o'tamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.Asosi 14 sm14\text{ sm} va shu asosga tushirilgan balandligi 9 sm9\text{ sm} bo'lgan uchburchakning yuzini toping.

  2. 2.To'g'ri burchakli uchburchakning katetlari 15 sm15\text{ sm} va 20 sm20\text{ sm}. Uning gipotenuzasiga tushirilgan balandligini toping.

  3. 3.Tomonlari 10 sm,10 sm10\text{ sm}, 10\text{ sm} va 12 sm12\text{ sm} bo'lgan teng yonli uchburchakning yuzini toping.

  4. 4.Uchburchakning ikki tomoni 6 sm6\text{ sm} va 10 sm10\text{ sm}, ular orasidagi burchak 30∘30^\circ. Uchburchak yuzini toping.

  5. 5.Uchburchakning yuzi 72 sm272\text{ sm}^2. Uning medianasi uni ajratgan ikki uchburchakdan birining yuzini toping.