Matematika

10-sinf · Algebra · 35 daqiqa

Trigonometrik tengsizliklar

Avval shuni biling:Trigonometrik tenglamalar
Trigonometriya: mavzular

Bu nima va nega kerak

Fizikada tebranishlar va o'zgaruvchan tok parametrlarini o'rganishda jarayonning ma'lum oraliqda bo'lish vaqtini topish talab etiladi.

Masalan, tarmoqdagi kuchlanish u(t)=2202sin⁡(100πt)u(t) = 220\sqrt{2}\sin(100\pi t) bo'lsa, uning qachon 1102 V110\sqrt{2}\text{ V} dan yuqori bo'lishini aniqlash uchun sin⁡(100πt)>0,5\sin(100\pi t) > 0{,}5 tengsizlikni yechish kerak.

Noma'lum burchak trigonometrik funksiya belgisi ostida qatnashgan tengsizliklar trigonometrik tengsizliklar deyiladi. Ularni yechishda eng qulay usul — birlik aylanadan foydalanishdir.

Asosiy g'oya

Birlik aylanada x=cos⁡αx = \cos\alpha (abssissa) va y=sin⁡αy = \sin\alpha (ordinata). Tengsizlikni yechish aylananing mos yoyini aniqlash demakdir (k∈Zk \in \mathbb{Z}).

1. Sinusli sodda tengsizliklar (∣a∣<1|a| < 1)

y=ay = a gorizontal to'g'ri chizig'i aylanani kesadi:

  • sin⁡x>a\sin x > a (yuqori yoy): arcsin⁡a+2πk<x<π−arcsin⁡a+2πk.\arcsin a + 2\pi k < x < \pi - \arcsin a + 2\pi k.
  • sin⁡x<a\sin x < a (pastki yoy): −π−arcsin⁡a+2πk<x<arcsin⁡a+2πk.-\pi - \arcsin a + 2\pi k < x < \arcsin a + 2\pi k.

2. Kosinusli sodda tengsizliklar (∣a∣<1|a| < 1)

x=ax = a vertikal to'g'ri chizig'i aylanani kesadi:

  • cos⁡x>a\cos x > a (o'ng yoy): −arccos⁡a+2πk<x<arccos⁡a+2πk.-\arccos a + 2\pi k < x < \arccos a + 2\pi k.
  • cos⁡x<a\cos x < a (chap yoy): arccos⁡a+2πk<x<2π−arccos⁡a+2πk.\arccos a + 2\pi k < x < 2\pi - \arccos a + 2\pi k.

3. Tangens va kotangensli tengsizliklar

Tangens va kotangensning davri π\pi bo'lib, ular bitta asosiy davrda yechiladi:

  • tg⁡x>a\operatorname{tg} x > a: arctg⁡a+πk<x<π2+πk\operatorname{arctg} a + \pi k < x < \frac{\pi}{2} + \pi k.
  • tg⁡x<a\operatorname{tg} x < a: −π2+πk<x<arctg⁡a+πk-\frac{\pi}{2} + \pi k < x < \operatorname{arctg} a + \pi k.
  • ctg⁡x>a\operatorname{ctg} x > a: πk<x<arcctg⁡a+πk\pi k < x < \operatorname{arcctg} a + \pi k.
  • ctg⁡x<a\operatorname{ctg} x < a: arcctg⁡a+πk<x<π+πk\operatorname{arcctg} a + \pi k < x < \pi + \pi k.

Yechilgan misollar

1-misol. Sinusli noqat'iy tengsizlik

sin⁡x≥12\sin x \ge \frac{1}{2}

tengsizlikni yeching.

  • Birlik aylanada y=12y = \dfrac{1}{2} to'g'ri chiziq o'tkazamiz. Kesishish nuqtalari: x1=π6x_1 = \dfrac{\pi}{6} va x2=5π6x_2 = \dfrac{5\pi}{6}.
  • sin⁡x≥12\sin x \ge \dfrac{1}{2} sharti ushbu chiziqdan yuqoridagi yoyga mos keladi.
  • Asosiy davrdagi yechim: [π6;5π6]\left[\dfrac{\pi}{6}; \dfrac{5\pi}{6}\right].
  • Davr 2πk2\pi k ni qo'shamiz: π6+2πk≤x≤5π6+2πk,k∈Z.\frac{\pi}{6} + 2\pi k \le x \le \frac{5\pi}{6} + 2\pi k, \quad k \in \mathbb{Z}.

Javob: [π6+2πk;  5π6+2πk],k∈Z\left[\dfrac{\pi}{6} + 2\pi k; \; \dfrac{5\pi}{6} + 2\pi k\right], \quad k \in \mathbb{Z}.

2-misol. Kosinusli qat'iy tengsizlik

cos⁡x<−22\cos x < -\frac{\sqrt{2}}{2}

tengsizlikni yeching.

  • Birlik aylanada x=−22x = -\dfrac{\sqrt{2}}{2} vertikal chiziq o'tkazamiz.
  • Kesishish burchaklari: x1=arccos⁡(−22)=3π4x_1 = \arccos\left(-\dfrac{\sqrt{2}}{2}\right) = \dfrac{3\pi}{4} va x2=2π−3π4=5π4x_2 = 2\pi - \dfrac{3\pi}{4} = \dfrac{5\pi}{4}.
  • cos⁡x<−22\cos x < -\dfrac{\sqrt{2}}{2} bo'lgani uchun chiziqdan chapdagi yoy olinadi: 3π4+2πk<x<5π4+2πk,k∈Z.\frac{3\pi}{4} + 2\pi k < x < \frac{5\pi}{4} + 2\pi k, \quad k \in \mathbb{Z}.

Javob: (3π4+2πk;  5π4+2πk),k∈Z\left(\dfrac{3\pi}{4} + 2\pi k; \; \dfrac{5\pi}{4} + 2\pi k\right), \quad k \in \mathbb{Z}.

3-misol. Tangensli tengsizlik

tg⁡x≤3\operatorname{tg} x \le \sqrt{3}

tengsizlikni yeching.

  • Asosiy davr oralig'i: (−π2;π2)\left(-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right).
  • arctg⁡3=π3\operatorname{arctg}\sqrt{3} = \dfrac{\pi}{3}. Tangens ushbu oraliqda o'suvchi bo'lgani uchun: −π2<x≤π3.-\frac{\pi}{2} < x \le \frac{\pi}{3}.
  • πk\pi k davr qo'shamiz: −π2+πk<x≤π3+πk,k∈Z.-\frac{\pi}{2} + \pi k < x \le \frac{\pi}{3} + \pi k, \quad k \in \mathbb{Z}.

Javob: (−π2+πk;  π3+πk],k∈Z\left(-\dfrac{\pi}{2} + \pi k; \; \dfrac{\pi}{3} + \pi k\right], \quad k \in \mathbb{Z}.

4-misol. Kvadrat tengsizlikka keltiriladigan masala

2cos⁡2x−cos⁡x−1≤02\cos^2 x - \cos x - 1 \le 0

tengsizlikning [0;2π][0; 2\pi] kesmadagi barcha yechimlarini toping.

  • t=cos⁡xt = \cos x desak: 2t2−t−1≤0  ⟹  (2t+1)(t−1)≤0  ⟹  −12≤t≤12t^2 - t - 1 \le 0 \implies (2t + 1)(t - 1) \le 0 \implies -\dfrac{1}{2} \le t \le 1.
  • cos⁡x≤1\cos x \le 1 barcha xx larda doimo bajariladi. Demak, cos⁡x≥−12\cos x \ge -\dfrac{1}{2} tengsizlikni yechish kifoya.
  • [0;2π][0; 2\pi] da cos⁡x=−12\cos x = -\dfrac{1}{2} nuqtalar: x1=2π3x_1 = \dfrac{2\pi}{3} va x2=4π3x_2 = \dfrac{4\pi}{3}.
  • x=−0,5x = -0{,}5 chiziqdan o'ngdagi yoylar olinadi: x∈[0;2π3]∪[4π3;2π].x \in \left[0; \frac{2\pi}{3}\right] \cup \left[\frac{4\pi}{3}; 2\pi\right].

Javob: [0;2π3]∪[4π3;2π]\left[0; \dfrac{2\pi}{3}\right] \cup \left[\dfrac{4\pi}{3}; 2\pi\right].

Mashq

Quyidagi topshiriqlarni mustaqil bajaring:

  1. sin⁡x>32\sin x > \dfrac{\sqrt{3}}{2} tengsizlikning umumiy yechimini yozing.
  2. cos⁡x≥12\cos x \ge \dfrac{1}{2} tengsizlikning umumiy yechimini toping.
  3. cos⁡x<0\cos x < 0 tengsizlikning [0;2π][0; 2\pi] kesmadagi yechimini aniqlang.
  4. tg⁡x≥1\operatorname{tg} x \ge 1 tengsizlikni yeching.
  5. sin⁡x≤−12\sin x \le -\dfrac{1}{2} tengsizlikning umumiy yechimini toping.
  6. sin⁡2x>0\sin 2x > 0 tengsizlikni yeching.
  7. cos⁡x>−1\cos x > -1 tengsizlikning umumiy yechimini yozing.
  8. tg⁡x<−3\operatorname{tg} x < -\sqrt{3} tengsizlikni yeching.
  9. 3−2cos⁡x>0\sqrt{3} - 2\cos x > 0 tengsizlikning [0;π][0; \pi] kesmadagi yechimini toping.
  10. 2sin⁡2x−5sin⁡x+2>02\sin^2 x - 5\sin x + 2 > 0 tengsizlikni yeching.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. Yuqori yoy: π3+2πk<x<2π3+2πk\dfrac{\pi}{3} + 2\pi k < x < \dfrac{2\pi}{3} + 2\pi k. Javob: (π3+2πk;  2π3+2πk),  k∈Z\left(\dfrac{\pi}{3} + 2\pi k; \; \dfrac{2\pi}{3} + 2\pi k\right), \; k \in \mathbb{Z}.

  2. O'ng yoy: −π3+2πk≤x≤π3+2πk-\dfrac{\pi}{3} + 2\pi k \le x \le \dfrac{\pi}{3} + 2\pi k. Javob: [−π3+2πk;  π3+2πk],  k∈Z\left[-\dfrac{\pi}{3} + 2\pi k; \; \dfrac{\pi}{3} + 2\pi k\right], \; k \in \mathbb{Z}.

  3. cos⁡x=0\cos x = 0 nuqtalar orasidagi chap yoy: (π2;3π2)\left(\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{3\pi}{2}\right). Javob: (π2;3π2)\left(\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{3\pi}{2}\right).

  4. Tangens o'suvchi: π4+πk≤x<π2+πk\dfrac{\pi}{4} + \pi k \le x < \dfrac{\pi}{2} + \pi k. Javob: [π4+πk;  π2+πk),  k∈Z\left[\dfrac{\pi}{4} + \pi k; \; \dfrac{\pi}{2} + \pi k\right), \; k \in \mathbb{Z}.

  5. Pastki yoy: −5π6+2πk≤x≤−π6+2πk-\dfrac{5\pi}{6} + 2\pi k \le x \le -\dfrac{\pi}{6} + 2\pi k. Javob: [−5π6+2πk;  −π6+2πk],  k∈Z\left[-\dfrac{5\pi}{6} + 2\pi k; \; -\dfrac{\pi}{6} + 2\pi k\right], \; k \in \mathbb{Z}.

  6. 2πk<2x<π+2πk  ⟹  πk<x<π2+πk2\pi k < 2x < \pi + 2\pi k \implies \pi k < x < \dfrac{\pi}{2} + \pi k. Javob: (πk;  π2+πk),  k∈Z\left(\pi k; \; \dfrac{\pi}{2} + \pi k\right), \; k \in \mathbb{Z}.

  7. cos⁡x=−1\cos x = -1 dan boshqa barcha nuqtalar: x≠π+2πkx \neq \pi + 2\pi k. Javob: x≠π+2πk,  k∈Zx \neq \pi + 2\pi k, \; k \in \mathbb{Z}.

  8. Tangens davrida: −π2+πk<x<−π3+πk-\dfrac{\pi}{2} + \pi k < x < -\dfrac{\pi}{3} + \pi k. Javob: (−π2+πk;  −π3+πk),  k∈Z\left(-\dfrac{\pi}{2} + \pi k; \; -\dfrac{\pi}{3} + \pi k\right), \; k \in \mathbb{Z}.

  9. cos⁡x<32\cos x < \dfrac{\sqrt{3}}{2}. [0;π][0; \pi] kesmada: (π6;π]\left(\dfrac{\pi}{6}; \pi\right]. Javob: (π6;π]\left(\dfrac{\pi}{6}; \pi\right].

  10. (2t−1)(t−2)>0  ⟹  sin⁡x<12(2t - 1)(t - 2) > 0 \implies \sin x < \dfrac{1}{2} (sin⁡x>2\sin x > 2 bo'sh to'plam). Javob: (−7π6+2πk;  π6+2πk),  k∈Z\left(-\dfrac{7\pi}{6} + 2\pi k; \; \dfrac{\pi}{6} + 2\pi k\right), \; k \in \mathbb{Z}.

Keng tarqalgan xatolar

1. Tangens asimptotasini hisobga olmaslik. ✗ tg⁡x≥1\operatorname{tg} x \ge 1 yechimini [π4+πk;  π+πk)\left[\dfrac{\pi}{4} + \pi k; \; \pi + \pi k\right) deb yozish. ✓ Tangens x=π2+πkx = \dfrac{\pi}{2} + \pi k nuqtalarda mavjud emas, shuning uchun oraliq π2+πk\dfrac{\pi}{2} + \pi k da uziladi.

2. Aylanada burchak tartibini buzish. ✗ sin⁡x≥12\sin x \ge \dfrac{1}{2} yechimini [5π6;  π6]\left[\dfrac{5\pi}{6}; \; \dfrac{\pi}{6}\right] deb teskari yozish. ✓ Burchaklar soat miliga teskari yo'nalishda kichigidan kattasiga qarab yoziladi: [π6;  5π6]\left[\dfrac{\pi}{6}; \; \dfrac{5\pi}{6}\right].

3. Davrni noto'g'ri tanlash. ✗ Sinus va kosinus tengsizliklariga πk\pi k davr qo'shish. ✓ Sinus va kosinusga 2πk2\pi k, tangens va kotangensga πk\pi k qo'shiladi.

4. Chegaraviy hollarni tekshirmaslik. ✗ cos⁡x>1,2\cos x > 1{,}2 tengsizlikni yechishga urinish. ✓ −1≤cos⁡x≤1-1 \le \cos x \le 1 bo'lgani sababli bunday tengsizlik yechimga ega emas (∅\emptyset).

DTM uslubidagi test

Ushbu mavzu bo'yicha tayyorlangan 5 ta test savoli platformada interaktiv tarzda ishlaydi: o'z javobingizni tanlang va to'liq yechimni ko'ring.

Keyingi qadam

Trigonometriya bo'limining asosiy mavzularini to'liq yakunladik. Keyingi bo'limda funksiyalarning umumiy xossalari: juft va toq funksiyalar, davriylik hamda teskari funksiya tushunchalarini o'rganamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.cos⁡x>22\cos x > \dfrac{\sqrt{2}}{2} tengsizlikning umumiy yechimini toping.

  2. 2.sin⁡x≥0\sin x \ge 0 tengsizlikning [0;2π][0; 2\pi] kesmadagi yechimini toping.

  3. 3.tg⁡x>3\operatorname{tg} x > \sqrt{3} tengsizlikning (−π2;π2)\left(-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right) oraliqdagi yechimini toping.

  4. 4.sin⁡x>1\sin x > 1 tengsizlikning yechimlar to'plamini toping.

  5. 5.cos⁡x≤−12\cos x \le -\dfrac{1}{2} tengsizlikning [0;2π][0; 2\pi] kesmadagi yechimini toping.