Matematika

10-sinf · Algebra · 30 daqiqa

Qo'shish va ikkilangan burchak formulalari

Trigonometriya: mavzular

Bu nima va nega kerak

Trigonometrik jadvallarda asosan standart burchaklarning (0∘,30∘,45∘,60∘,90∘0^\circ, 30^\circ, 45^\circ, 60^\circ, 90^\circ) qiymatlari beriladi. Ammo amaliyotda ko'pincha nostandart burchaklar, masalan 15∘15^\circ yoki 75∘75^\circ kabi burchaklar uchraydi.

Tabiiy savol tug'iladi: sin⁡75∘\sin 75^\circ ni qanday hisoblash mumkin? 75∘=45∘+30∘75^\circ = 45^\circ + 30^\circ ekanini bilamiz. Lekin shunchaki sin⁡(45∘+30∘)=sin⁡45∘+sin⁡30∘\sin(45^\circ + 30^\circ) = \sin 45^\circ + \sin 30^\circ deb yozish mumkinmi? Keling tekshirib ko'ramiz: sin⁡45∘+sin⁡30∘=22+12≈0,71+0,5=1,21.\sin 45^\circ + \sin 30^\circ = \frac{\sqrt{2}}{2} + \frac{1}{2} \approx 0{,}71 + 0{,}5 = 1{,}21. Biroq sinusning qiymati hech qachon 11 dan oshishi mumkin emas! Demak, trigonometrik funksiyalar burchaklar yig'indisiga oddiy chiziqli taqsimlanmaydi.

Ikki burchak yig'indisi va ayirmasining trigonometrik funksiyalarini to'g'ri topish uchun qo'shish formulalari xizmat qiladi. Ushbu formulalar to'lqinlar fizikasi, optika, akustika, tebranishlar interferensiyasi hamda elektrotexnikada o'zgaruvchan tok zanjirlarini hisoblashda eng muhim matematik poydevor hisoblanadi.

Asosiy g'oya

1. Qo'shish formulalari

Har qanday α\alpha va β\beta burchaklar uchun quyidagi ayniyatlar o'rinli:

Kosinus uchun qo'shish formulalari: cos⁡(α−β)=cos⁡αcos⁡β+sin⁡αsin⁡β\cos(\alpha - \beta) = \cos\alpha\cos\beta + \sin\alpha\sin\beta cos⁡(α+β)=cos⁡αcos⁡β−sin⁡αsin⁡β\cos(\alpha + \beta) = \cos\alpha\cos\beta - \sin\alpha\sin\beta

E'tibor bering: kosinus formulasida argumentdagi ishora teskarisiga o'zgaradi — burchaklar ayirmasida o'rtada plyus, yig'indisida esa minus bo'ladi.

Sinus uchun qo'shish formulalari: sin⁡(α+β)=sin⁡αcos⁡β+cos⁡αsin⁡β\sin(\alpha + \beta) = \sin\alpha\cos\beta + \cos\alpha\sin\beta sin⁡(α−β)=sin⁡αcos⁡β−cos⁡αsin⁡β\sin(\alpha - \beta) = \sin\alpha\cos\beta - \cos\alpha\sin\beta

Sinus formulasida funksiyalar almashinib keladi (sin⁡⋅cos⁡\sin\cdot\cos) va o'rtadagi ishora saqlanadi.

Tangens uchun qo'shish formulalari: tg⁡(α+β)=tg⁡α+tg⁡β1−tg⁡αtg⁡β\operatorname{tg}(\alpha + \beta) = \frac{\operatorname{tg}\alpha + \operatorname{tg}\beta}{1 - \operatorname{tg}\alpha\operatorname{tg}\beta} tg⁡(α−β)=tg⁡α−tg⁡β1+tg⁡αtg⁡β\operatorname{tg}(\alpha - \beta) = \frac{\operatorname{tg}\alpha - \operatorname{tg}\beta}{1 + \operatorname{tg}\alpha\operatorname{tg}\beta}

(Bu formulalar cos⁡(α±β)≠0\cos(\alpha \pm \beta) \neq 0, cos⁡α≠0\cos\alpha \neq 0 va cos⁡β≠0\cos\beta \neq 0 bo'lganda o'rinli).

2. Ikkilangan burchak formulalari

Qo'shish formulalarida β=α\beta = \alpha deb olsak, burchakni ikkilantirish formulalari hosil bo'ladi:

Sinus uchun: sin⁡2α=2sin⁡αcos⁡α\sin 2\alpha = 2\sin\alpha\cos\alpha

Kosinus uchun: cos⁡2α=cos⁡2α−sin⁡2α\cos 2\alpha = \cos^2\alpha - \sin^2\alpha

Asosiy trigonometrik ayniyat sin⁡2α+cos⁡2α=1\sin^2\alpha + \cos^2\alpha = 1 dan foydalanib, cos⁡2α\cos 2\alpha ni faqat bitta funksiya orqali ham yozish mumkin: cos⁡2α=2cos⁡2α−1\cos 2\alpha = 2\cos^2\alpha - 1 cos⁡2α=1−2sin⁡2α\cos 2\alpha = 1 - 2\sin^2\alpha

Tangens uchun: tg⁡2α=2tg⁡α1−tg⁡2α\operatorname{tg} 2\alpha = \frac{2\operatorname{tg}\alpha}{1 - \operatorname{tg}^2\alpha}

3. Darajani pasaytirish formulalari

Kosinusning ikkilangan burchak formulalaridan darajani pasaytirish formulalari kelib chiqadi. Ular integrallash va murakkab ifodalarni soddalashtirishda juda keng qo'llanadi: sin⁡2α=1−cos⁡2α2\sin^2\alpha = \frac{1 - \cos 2\alpha}{2} cos⁡2α=1+cos⁡2α2\cos^2\alpha = \frac{1 + \cos 2\alpha}{2}

4. Yig'indi va ayirmani ko'paytmaga keltirish formulalari

Ifodalarni ko'paytuvchilarga ajratish va qisqartirish uchun quyidagi munosabatlardan foydalaniladi: sin⁡α+sin⁡β=2sin⁡α+β2cos⁡α−β2\sin\alpha + \sin\beta = 2\sin\frac{\alpha+\beta}{2}\cos\frac{\alpha-\beta}{2} sin⁡α−sin⁡β=2sin⁡α−β2cos⁡α+β2\sin\alpha - \sin\beta = 2\sin\frac{\alpha-\beta}{2}\cos\frac{\alpha+\beta}{2} cos⁡α+cos⁡β=2cos⁡α+β2cos⁡α−β2\cos\alpha + \cos\beta = 2\cos\frac{\alpha+\beta}{2}\cos\frac{\alpha-\beta}{2} cos⁡α−cos⁡β=−2sin⁡α+β2sin⁡α−β2\cos\alpha - \cos\beta = -2\sin\frac{\alpha+\beta}{2}\sin\frac{\alpha-\beta}{2}

Yechilgan misollar

1-misol. Nostandart burchak qiymatini hisoblash

cos⁡15∘\cos 15^\circ va sin⁡75∘\sin 75^\circ ning aniq qiymatlarini toping.

  • 15∘=45∘−30∘15^\circ = 45^\circ - 30^\circ deb yozib, kosinuslar ayirmasi formulasini qo'llaymiz: cos⁡15∘=cos⁡(45∘−30∘)=cos⁡45∘cos⁡30∘+sin⁡45∘sin⁡30∘.\cos 15^\circ = \cos(45^\circ - 30^\circ) = \cos 45^\circ\cos 30^\circ + \sin 45^\circ\sin 30^\circ.
  • Standart qiymatlarni qo'yamiz: cos⁡15∘=22⋅32+22⋅12=6+24.\cos 15^\circ = \frac{\sqrt{2}}{2}\cdot\frac{\sqrt{3}}{2} + \frac{\sqrt{2}}{2}\cdot\frac{1}{2} = \frac{\sqrt{6} + \sqrt{2}}{4}.
  • Keltirish formulasiga ko'ra sin⁡75∘=cos⁡(90∘−75∘)=cos⁡15∘\sin 75^\circ = \cos(90^\circ - 75^\circ) = \cos 15^\circ. Demak, sin⁡75∘\sin 75^\circ ham aynan shu qiymatga teng: sin⁡75∘=6+24.\sin 75^\circ = \frac{\sqrt{6} + \sqrt{2}}{4}.

Javob: cos⁡15∘=sin⁡75∘=6+24\cos 15^\circ = \sin 75^\circ = \dfrac{\sqrt{6} + \sqrt{2}}{4}.

2-misol. Ikkilangan burchak funksiyalarini hisoblash

Agar sin⁡α=35\sin\alpha = \dfrac{3}{5} va α∈(π2;π)\alpha \in \left(\dfrac{\pi}{2}; \pi\right) (ikkinchi chorak) bo'lsa, sin⁡2α\sin 2\alpha, cos⁡2α\cos 2\alpha va tg⁡2α\operatorname{tg} 2\alpha ni hisoblang.

  • Avval cos⁡α\cos\alpha ni topamiz. Ikkinchi chorakda kosinus manfiy bo'ladi: cos⁡α=−1−sin⁡2α=−1−925=−1625=−45.\cos\alpha = -\sqrt{1 - \sin^2\alpha} = -\sqrt{1 - \frac{9}{25}} = -\sqrt{\frac{16}{25}} = -\frac{4}{5}.
  • Ikkilangan burchak formulalariga qo'yamiz: sin⁡2α=2sin⁡αcos⁡α=2⋅(35)⋅(−45)=−2425.\sin 2\alpha = 2\sin\alpha\cos\alpha = 2\cdot\left(\frac{3}{5}\right)\cdot\left(-\frac{4}{5}\right) = -\frac{24}{25}. cos⁡2α=cos⁡2α−sin⁡2α=(−45)2−(35)2=1625−925=725.\cos 2\alpha = \cos^2\alpha - \sin^2\alpha = \left(-\frac{4}{5}\right)^2 - \left(\frac{3}{5}\right)^2 = \frac{16}{25} - \frac{9}{25} = \frac{7}{25}. tg⁡2α=sin⁡2αcos⁡2α=−24/257/25=−247.\operatorname{tg} 2\alpha = \frac{\sin 2\alpha}{\cos 2\alpha} = \frac{-24/25}{7/25} = -\frac{24}{7}.

Javob: sin⁡2α=−2425\sin 2\alpha = -\dfrac{24}{25}, cos⁡2α=725\cos 2\alpha = \dfrac{7}{25}, tg⁡2α=−247\operatorname{tg} 2\alpha = -\dfrac{24}{7}.

3-misol. Kasr ko'rinishidagi ifodani soddalashtirish

Kasrni qisqartiring va soddalashtiring: sin⁡3x−sin⁡xcos⁡3x+cos⁡x.\frac{\sin 3x - \sin x}{\cos 3x + \cos x}.

  • Suratga sinuslar ayirmasi, maxrajga kosinuslar yig'indisi formulasini qo'llaymiz: sin⁡3x−sin⁡x=2sin⁡3x−x2cos⁡3x+x2=2sin⁡xcos⁡2x.\sin 3x - \sin x = 2\sin\frac{3x - x}{2}\cos\frac{3x + x}{2} = 2\sin x\cos 2x. cos⁡3x+cos⁡x=2cos⁡3x+x2cos⁡3x−x2=2cos⁡2xcos⁡x.\cos 3x + \cos x = 2\cos\frac{3x + x}{2}\cos\frac{3x - x}{2} = 2\cos 2x\cos x.
  • Surat va maxrajni kasrga qo'yib, umumiy ko'paytuvchi 2cos⁡2x2\cos 2x ga qisqartiramiz: 2sin⁡xcos⁡2x2cos⁡2xcos⁡x=sin⁡xcos⁡x=tg⁡x.\frac{2\sin x\cos 2x}{2\cos 2x\cos x} = \frac{\sin x}{\cos x} = \operatorname{tg} x.

Javob: tg⁡x\operatorname{tg} x.

4-misol. Yordamchi burchak kiritish usuli

f(x)=3sin⁡x+cos⁡xf(x) = \sqrt{3}\sin x + \cos x funksiyaning eng katta qiymatini toping.

  • Ifodaning umumiy ko'paytuvchisini qavsdan tashqariga chiqaramiz. Buning uchun koeffitsiyentlar kvadratlari yig'indisining ildizini hisoblaymiz: R=(3)2+12=3+1=2.R = \sqrt{(\sqrt{3})^2 + 1^2} = \sqrt{3 + 1} = 2.
  • Ifodani 22 ga ko'paytirib va bo'lamiz: f(x)=2(32sin⁡x+12cos⁡x).f(x) = 2\left(\frac{\sqrt{3}}{2}\sin x + \frac{1}{2}\cos x\right).
  • cos⁡π6=32\cos\dfrac{\pi}{6} = \dfrac{\sqrt{3}}{2} va sin⁡π6=12\sin\dfrac{\pi}{6} = \dfrac{1}{2} ekanini bilamiz. Qo'shish formulasidan foydalanamiz: f(x)=2(sin⁡xcos⁡π6+cos⁡xsin⁡π6)=2sin⁡(x+π6).f(x) = 2\left(\sin x\cos\frac{\pi}{6} + \cos x\sin\frac{\pi}{6}\right) = 2\sin\left(x + \frac{\pi}{6}\right).
  • Sinus funksiyasining eng katta qiymati 11 bo'lgani sababli, f(x)f(x) ning eng katta qiymati 2⋅1=22\cdot 1 = 2 bo'ladi.

Javob: 22.

Mashq

Quyidagi topshiriqlarni mustaqil bajaring va javoblaringizni tekshiring:

  1. sin⁡20∘cos⁡40∘+cos⁡20∘sin⁡40∘\sin 20^\circ\cos 40^\circ + \cos 20^\circ\sin 40^\circ ifodaning qiymatini toping.
  2. cos⁡70∘cos⁡10∘+sin⁡70∘sin⁡10∘\cos 70^\circ\cos 10^\circ + \sin 70^\circ\sin 10^\circ ifodaning qiymatini hisoblang.
  3. sin⁡15∘\sin 15^\circ ning aniq qiymatini qo'shish formulasi yordamida toping.
  4. cos⁡215∘−sin⁡215∘\cos^2 15^\circ - \sin^2 15^\circ ning qiymatini toping.
  5. 2tg⁡15∘1−tg⁡215∘\dfrac{2\operatorname{tg} 15^\circ}{1 - \operatorname{tg}^2 15^\circ} ifodani hisoblang.
  6. Agar cos⁡α=513\cos\alpha = \dfrac{5}{13} va α∈(3π2;2π)\alpha \in \left(\dfrac{3\pi}{2}; 2\pi\right) bo'lsa, sin⁡2α\sin 2\alpha ni hisoblang.
  7. cos⁡2αcos⁡α−sin⁡α−cos⁡α\dfrac{\cos 2\alpha}{\cos\alpha - \sin\alpha} - \cos\alpha ifodani soddalashtiring.
  8. sin⁡50∘+sin⁡10∘cos⁡20∘\dfrac{\sin 50^\circ + \sin 10^\circ}{\cos 20^\circ} ifodaning son qiymatini toping.
  9. cos⁡105∘+cos⁡15∘\cos 105^\circ + \cos 15^\circ yig'indini ko'paytmaga keltirib hisoblang.
  10. y=3sin⁡x−4cos⁡xy = 3\sin x - 4\cos x funksiyaning eng katta qiymatini toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. Sinuslar yig'indisi formulasi: sin⁡(20∘+40∘)=sin⁡60∘=32\sin(20^\circ + 40^\circ) = \sin 60^\circ = \dfrac{\sqrt{3}}{2}. Javob: 32\dfrac{\sqrt{3}}{2}.

  2. Kosinuslar ayirmasi formulasi: cos⁡(70∘−10∘)=cos⁡60∘=12\cos(70^\circ - 10^\circ) = \cos 60^\circ = \dfrac{1}{2}. Javob: 12\dfrac{1}{2}.

  3. sin⁡15∘=sin⁡(45∘−30∘)=sin⁡45∘cos⁡30∘−cos⁡45∘sin⁡30∘=22⋅32−22⋅12=6−24\sin 15^\circ = \sin(45^\circ - 30^\circ) = \sin 45^\circ\cos 30^\circ - \cos 45^\circ\sin 30^\circ = \dfrac{\sqrt{2}}{2}\cdot\dfrac{\sqrt{3}}{2} - \dfrac{\sqrt{2}}{2}\cdot\dfrac{1}{2} = \dfrac{\sqrt{6} - \sqrt{2}}{4}. Javob: 6−24\dfrac{\sqrt{6} - \sqrt{2}}{4}.

  4. Ikkilangan burchak kosinusi: cos⁡215∘−sin⁡215∘=cos⁡(2⋅15∘)=cos⁡30∘=32\cos^2 15^\circ - \sin^2 15^\circ = \cos(2\cdot 15^\circ) = \cos 30^\circ = \dfrac{\sqrt{3}}{2}. Javob: 32\dfrac{\sqrt{3}}{2}.

  5. Ikkilangan burchak tangensi: 2tg⁡15∘1−tg⁡215∘=tg⁡(2⋅15∘)=tg⁡30∘=33\dfrac{2\operatorname{tg} 15^\circ}{1 - \operatorname{tg}^2 15^\circ} = \operatorname{tg}(2\cdot 15^\circ) = \operatorname{tg} 30^\circ = \dfrac{\sqrt{3}}{3}. Javob: 33\dfrac{\sqrt{3}}{3}.

  6. α∈(3π2;2π)\alpha \in \left(\dfrac{3\pi}{2}; 2\pi\right) to'rtinchi chorak bo'lgani uchun sin⁡α<0\sin\alpha < 0: sin⁡α=−1−(513)2=−144169=−1213\sin\alpha = -\sqrt{1 - \left(\dfrac{5}{13}\right)^2} = -\sqrt{\dfrac{144}{169}} = -\dfrac{12}{13}. sin⁡2α=2sin⁡αcos⁡α=2⋅(−1213)⋅(513)=−120169\sin 2\alpha = 2\sin\alpha\cos\alpha = 2\cdot\left(-\dfrac{12}{13}\right)\cdot\left(\dfrac{5}{13}\right) = -\dfrac{120}{169}. Javob: −120169-\dfrac{120}{169}.

  7. cos⁡2α=cos⁡2α−sin⁡2α=(cos⁡α−sin⁡α)(cos⁡α+sin⁡α)\cos 2\alpha = \cos^2\alpha - \sin^2\alpha = (\cos\alpha - \sin\alpha)(\cos\alpha + \sin\alpha). Kasrni qisqartiramiz: (cos⁡α−sin⁡α)(cos⁡α+sin⁡α)cos⁡α−sin⁡α=cos⁡α+sin⁡α\dfrac{(\cos\alpha - \sin\alpha)(\cos\alpha + \sin\alpha)}{\cos\alpha - \sin\alpha} = \cos\alpha + \sin\alpha. Ayiramiz: (cos⁡α+sin⁡α)−cos⁡α=sin⁡α(\cos\alpha + \sin\alpha) - \cos\alpha = \sin\alpha. Javob: sin⁡α\sin\alpha.

  8. Yig'indini ko'paytmaga keltiramiz: sin⁡50∘+sin⁡10∘=2sin⁡50∘+10∘2cos⁡50∘−10∘2=2sin⁡30∘cos⁡20∘\sin 50^\circ + \sin 10^\circ = 2\sin\dfrac{50^\circ + 10^\circ}{2}\cos\dfrac{50^\circ - 10^\circ}{2} = 2\sin 30^\circ\cos 20^\circ. sin⁡30∘=12\sin 30^\circ = \dfrac{1}{2} bo'lgani uchun: 2⋅12⋅cos⁡20∘cos⁡20∘=cos⁡20∘cos⁡20∘=1\dfrac{2\cdot\dfrac{1}{2}\cdot\cos 20^\circ}{\cos 20^\circ} = \dfrac{\cos 20^\circ}{\cos 20^\circ} = 1. Javob: 11.

  9. cos⁡105∘+cos⁡15∘=2cos⁡105∘+15∘2cos⁡105∘−15∘2=2cos⁡60∘cos⁡45∘=2⋅12⋅22=22\cos 105^\circ + \cos 15^\circ = 2\cos\dfrac{105^\circ + 15^\circ}{2}\cos\dfrac{105^\circ - 15^\circ}{2} = 2\cos 60^\circ\cos 45^\circ = 2\cdot\dfrac{1}{2}\cdot\dfrac{\sqrt{2}}{2} = \dfrac{\sqrt{2}}{2}. Javob: 22\dfrac{\sqrt{2}}{2}.

  10. Yordamchi burchak usuliga ko'ra eng katta qiymat: R=a2+b2=32+(−4)2=9+16=25=5R = \sqrt{a^2 + b^2} = \sqrt{3^2 + (-4)^2} = \sqrt{9 + 16} = \sqrt{25} = 5. Javob: 55.

Keng tarqalgan xatolar

1. Burchaklar yig'indisini funksiyalar yig'indisi deb hisoblash. ✗ sin⁡(α+β)=sin⁡α+sin⁡β\sin(\alpha + \beta) = \sin\alpha + \sin\beta yoki cos⁡(α−β)=cos⁡α−cos⁡β\cos(\alpha - \beta) = \cos\alpha - \cos\beta. ✓ Trigonometrik funksiyalar chiziqli emas! Doimo to'liq formuladan foydalaning: sin⁡(α+β)=sin⁡αcos⁡β+cos⁡αsin⁡β\sin(\alpha + \beta) = \sin\alpha\cos\beta + \cos\alpha\sin\beta.

2. Kosinus qo'shish formulasidagi ishorada adashish. ✗ cos⁡(α+β)=cos⁡αcos⁡β+sin⁡αsin⁡β\cos(\alpha + \beta) = \cos\alpha\cos\beta + \sin\alpha\sin\beta deb plyus yozish. ✓ Kosinus formulasida burchaklar orasidagi ishora teskarisiga aylanadi: cos⁡(α+β)=cos⁡αcos⁡β−sin⁡αsin⁡β\cos(\alpha + \beta) = \cos\alpha\cos\beta - \sin\alpha\sin\beta.

3. Ikkilangan burchakni koeffitsiyent bilan chalkashtirish. ✗ cos⁡2α=2cos⁡α\cos 2\alpha = 2\cos\alpha deb yozish. ✓ Argument 22 marta kattalashganda funksiya qiymati 22 ga ko'paymaydi: cos⁡2α=cos⁡2α−sin⁡2α\cos 2\alpha = \cos^2\alpha - \sin^2\alpha.

4. Darajani pasaytirish formulasida ishorani chalkashtirish. ✗ sin⁡2α=1+cos⁡2α2\sin^2\alpha = \dfrac{1 + \cos 2\alpha}{2} deb plyus qo'yish. ✓ Sinus kvadratida minus, kosinus kvadratida esa plyus bo'ladi: sin⁡2α=1−cos⁡2α2\sin^2\alpha = \dfrac{1 - \cos 2\alpha}{2} va cos⁡2α=1+cos⁡2α2\cos^2\alpha = \dfrac{1 + \cos 2\alpha}{2}.

DTM uslubidagi test

Ushbu mavzu bo'yicha tayyorlangan 5 ta test savoli platformada interaktiv tarzda ishlaydi: o'z javobingizni tanlang va to'liq yechimni ko'ring.

Keyingi qadam

Qo'shish va ikkilangan burchak formulalari yordamida har qanday murakkab ifodalarni soddalashtirishni o'rgandik. Endi ushbu formulalarni noma'lum burchak qatnashgan tenglamalarga tatbiq etamiz — navbatdagi mavzu Trigonometrik tenglamalar.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.cos⁡105∘cos⁡15∘+sin⁡105∘sin⁡15∘\cos 105^\circ \cos 15^\circ + \sin 105^\circ \sin 15^\circ ifodaning qiymatini toping.

  2. 2.Agar tg⁡α=3\operatorname{tg}\alpha = 3 bo'lsa, tg⁡2α\operatorname{tg} 2\alpha ning qiymatini toping.

  3. 3.Ifodani soddalashtiring: sin⁡2α2cos⁡α\dfrac{\sin 2\alpha}{2\cos\alpha}.

  4. 4.Agar sin⁡x+cos⁡x=12\sin x + \cos x = \dfrac{1}{2} bo'lsa, sin⁡2x\sin 2x ning qiymatini toping.

  5. 5.cos⁡75∘−cos⁡15∘\cos 75^\circ - \cos 15^\circ ifodaning qiymatini hisoblang.