Matematika

10-sinf · Algebra · 35 daqiqa

Trigonometrik tenglamalar

Trigonometriya: mavzular

Bu nima va nega kerak

Mayatnik tebranishi, o'zgaruvchan tok va tovush to'lqinlari kabi davriy jarayonlar trigonometrik funksiyalar bilan ifodalanadi.

Mayatnik og'ishi x(t)=10cos⁡(2t)x(t) = 10\cos(2t) formulasi bilan berilgan bo'lsa, uning qachon 5 sm5\text{ sm} masofada bo'lishini topish uchun cos⁡(2t)=0,5\cos(2t) = 0{,}5 tenglamani yechish kerak.

Bunday tenglamalar trigonometrik tenglamalar deyiladi. Funksiyalarning davriyligi tufayli ularning yechimlari cheksiz ko'p bo'ladi. Ushbu darsda eng sodda trigonometrik tenglamalar va ularni yechish usullarini o'rganamiz.

Asosiy g'oya

Noma'lum burchak trigonometrik funksiya belgisi ostida kelgan tenglama trigonometrik tenglama deyiladi.

1. Eng sodda trigonometrik tenglamalar (k∈Zk \in \mathbb{Z})

1. sin⁡x=a\sin x = a:

  • ∣a∣≤1|a| \le 1 da: x=(−1)karcsin⁡a+πkx = (-1)^k \arcsin a + \pi k.
  • Xususiy hollar: sin⁡x=0  ⟹  x=πk\sin x = 0 \implies x = \pi k; sin⁡x=1  ⟹  x=π2+2πk\sin x = 1 \implies x = \frac{\pi}{2} + 2\pi k; sin⁡x=−1  ⟹  x=−π2+2πk\sin x = -1 \implies x = -\frac{\pi}{2} + 2\pi k.
  • Xossa: arcsin⁡(−a)=−arcsin⁡a\arcsin(-a) = -\arcsin a. ∣a∣>1|a| > 1 da ildiz yo'q.

2. cos⁡x=a\cos x = a:

  • ∣a∣≤1|a| \le 1 da: x=±arccos⁡a+2πkx = \pm \arccos a + 2\pi k.
  • Xususiy hollar: cos⁡x=0  ⟹  x=π2+πk\cos x = 0 \implies x = \frac{\pi}{2} + \pi k; cos⁡x=1  ⟹  x=2πk\cos x = 1 \implies x = 2\pi k; cos⁡x=−1  ⟹  x=π+2πk\cos x = -1 \implies x = \pi + 2\pi k.
  • Xossa: arccos⁡(−a)=π−arccos⁡a\arccos(-a) = \pi - \arccos a. ∣a∣>1|a| > 1 da ildiz yo'q.

3. tg⁡x=a\operatorname{tg} x = a:

  • Har qanday a∈Ra \in \mathbb{R} da: x=arctg⁡a+πkx = \operatorname{arctg} a + \pi k.
  • Xossa: arctg⁡(−a)=−arctg⁡a\operatorname{arctg}(-a) = -\operatorname{arctg} a.

4. ctg⁡x=a\operatorname{ctg} x = a:

  • Har qanday a∈Ra \in \mathbb{R} da: x=arcctg⁡a+πkx = \operatorname{arcctg} a + \pi k.
  • Xossa: arcctg⁡(−a)=π−arcctg⁡a\operatorname{arcctg}(-a) = \pi - \operatorname{arcctg} a.

2. Yechishning asosiy usullari

  1. Yangi o'zgaruvchi kiritish: t=sin⁡xt = \sin x yoki t=cos⁡xt = \cos x orqali kvadrat tenglamaga keltiriladi (∣t∣≤1|t| \le 1).
  2. Bir jinsli tenglamalar: asin⁡x+bcos⁡x=0a\sin x + b\cos x = 0 ikkala tomonini cos⁡x≠0\cos x \neq 0 ga bo'lib, tg⁡x=−ba\operatorname{tg} x = -\frac{b}{a} hosil qilinadi.
  3. Ko'paytuvchilarga ajratish: f(x)⋅g(x)=0f(x)\cdot g(x) = 0 shakliga keltirilib, har bir ko'paytuvchi nolga tenglanadi.
  4. Yordamchi burchak kiritish: asin⁡x+bcos⁡x=ca\sin x + b\cos x = c tenglama ikkala tomoni a2+b2\sqrt{a^2 + b^2} ga bo'linadi (yechim sharti: ∣c∣≤a2+b2|c| \le \sqrt{a^2 + b^2}).

Yechilgan misollar

1-misol. Eng sodda tenglamalar

Tenglamalarni yeching: a) sin⁡x=−12\sin x = -\dfrac{1}{2}; b) cos⁡2x=22\cos 2x = \dfrac{\sqrt{2}}{2}.

  • a) arcsin⁡(−12)=−π6\arcsin\left(-\dfrac{1}{2}\right) = -\dfrac{\pi}{6} bo'lgani uchun: x=(−1)k(−π6)+πk=(−1)k+1π6+πk,k∈Z.x = (-1)^k\left(-\frac{\pi}{6}\right) + \pi k = (-1)^{k+1}\frac{\pi}{6} + \pi k, \quad k \in \mathbb{Z}.
  • b) Kosinus formulasidan: 2x=±π4+2πk  ⟹  x=±π8+πk,k∈Z.2x = \pm \frac{\pi}{4} + 2\pi k \implies x = \pm \frac{\pi}{8} + \pi k, \quad k \in \mathbb{Z}.

Javob: a) x=(−1)k+1π6+πkx = (-1)^{k+1}\dfrac{\pi}{6} + \pi k; b) x=±π8+πk,  k∈Zx = \pm \dfrac{\pi}{8} + \pi k, \; k \in \mathbb{Z}.

2-misol. Kvadrat tenglamaga keltirish

2cos⁡2x−5cos⁡x+2=02\cos^2 x - 5\cos x + 2 = 0

tenglamani yeching.

  • cos⁡x=t\cos x = t deb belgilaymiz (∣t∣≤1|t| \le 1): 2t2−5t+2=0  ⟹  t1=2,t2=12.2t^2 - 5t + 2 = 0 \implies t_1 = 2, \quad t_2 = \frac{1}{2}.
  • t1=2>1t_1 = 2 > 1 bo'lgani sababli yechim yo'q.
  • t2=12t_2 = \dfrac{1}{2} dan: cos⁡x=12  ⟹  x=±π3+2πk,k∈Z.\cos x = \frac{1}{2} \implies x = \pm \frac{\pi}{3} + 2\pi k, \quad k \in \mathbb{Z}.

Javob: x=±π3+2πk,k∈Zx = \pm \dfrac{\pi}{3} + 2\pi k, \quad k \in \mathbb{Z}.

3-misol. Bir jinsli tenglama

sin⁡2x−4sin⁡xcos⁡x+3cos⁡2x=0\sin^2 x - 4\sin x\cos x + 3\cos^2 x = 0

tenglamani yeching.

  • cos⁡x≠0\cos x \neq 0 bo'lgani uchun ikkala tomonni cos⁡2x\cos^2 x ga bo'lamiz: tg⁡2x−4tg⁡x+3=0.\operatorname{tg}^2 x - 4\operatorname{tg} x + 3 = 0.
  • Bundan tg⁡x=1\operatorname{tg} x = 1 yoki tg⁡x=3\operatorname{tg} x = 3:
    1. tg⁡x=1  ⟹  x=π4+πk,k∈Z\operatorname{tg} x = 1 \implies x = \dfrac{\pi}{4} + \pi k, \quad k \in \mathbb{Z}.
    2. tg⁡x=3  ⟹  x=arctg⁡3+πn,n∈Z\operatorname{tg} x = 3 \implies x = \operatorname{arctg} 3 + \pi n, \quad n \in \mathbb{Z}.

Javob: x=π4+πkx = \dfrac{\pi}{4} + \pi k va x=arctg⁡3+πn,k,n∈Zx = \operatorname{arctg} 3 + \pi n, \quad k, n \in \mathbb{Z}.

4-misol. Berilgan kesmadagi ildizlar

sin⁡3x=0\sin 3x = 0 tenglamaning [0;π][0; \pi] kesmadagi barcha ildizlarini toping.

  • Umumiy yechim: 3x=πk  ⟹  x=πk3,k∈Z3x = \pi k \implies x = \dfrac{\pi k}{3}, \quad k \in \mathbb{Z}.
  • [0;π][0; \pi] kesmada yotish sharti: 0≤πk3≤π  ⟹  0≤k≤3.0 \le \frac{\pi k}{3} \le \pi \implies 0 \le k \le 3.
  • k∈{0,1,2,3}k \in \{0, 1, 2, 3\} qiymatlariga mos ildizlar: x1=0x_1 = 0, x2=π3x_2 = \dfrac{\pi}{3}, x3=2π3x_3 = \dfrac{2\pi}{3}, x4=πx_4 = \pi.

Javob: 0;  π3;  2π3;  π0; \; \dfrac{\pi}{3}; \; \dfrac{2\pi}{3}; \; \pi (jami 4 ta ildiz).

Mashq

Quyidagi topshiriqlarni mustaqil bajaring:

  1. sin⁡x=32\sin x = \dfrac{\sqrt{3}}{2} tenglamaning eng kichik musbat ildizini toping.
  2. cos⁡(x−π4)=0\cos\left(x - \dfrac{\pi}{4}\right) = 0 tenglamani yeching.
  3. tg⁡3x=3\operatorname{tg} 3x = \sqrt{3} tenglamaning umumiy yechimini yozing.
  4. 2sin⁡2x−3sin⁡x+1=02\sin^2 x - 3\sin x + 1 = 0 tenglamani yeching.
  5. sin⁡x+cos⁡x=0\sin x + \cos x = 0 tenglamaning umumiy yechimini toping.
  6. cos⁡2x=−1\cos 2x = -1 tenglamaning [0;2π][0; 2\pi] kesmadagi ildizlarini toping.
  7. 2cos⁡2x+cos⁡x−1=02\cos^2 x + \cos x - 1 = 0 ning [0;π][0; \pi] dagi eng katta ildizini aniqlang.
  8. sin⁡2x=cos⁡x\sin 2x = \cos x tenglamani yeching.
  9. 3tg⁡x−3=0\sqrt{3}\operatorname{tg} x - 3 = 0 ning (0;2π)(0; 2\pi) oraliqdagi ildizlari yig'indisini toping.
  10. sin⁡2x−3cos⁡x+3=0\sin^2 x - 3\cos x + 3 = 0 tenglamani yeching.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. x=(−1)kπ3+πkx = (-1)^k \dfrac{\pi}{3} + \pi k. Eng kichik musbat ildiz (k=0k = 0 da): π3\dfrac{\pi}{3}. Javob: π3\dfrac{\pi}{3}.

  2. x−π4=π2+πk  ⟹  x=3π4+πkx - \dfrac{\pi}{4} = \dfrac{\pi}{2} + \pi k \implies x = \dfrac{3\pi}{4} + \pi k. Javob: x=3π4+πk,  k∈Zx = \dfrac{3\pi}{4} + \pi k, \; k \in \mathbb{Z}.

  3. 3x=π3+πk  ⟹  x=π9+πk33x = \dfrac{\pi}{3} + \pi k \implies x = \dfrac{\pi}{9} + \dfrac{\pi k}{3}. Javob: x=π9+πk3,  k∈Zx = \dfrac{\pi}{9} + \dfrac{\pi k}{3}, \; k \in \mathbb{Z}.

  4. 2t2−3t+1=0  ⟹  t1=1,  t2=122t^2 - 3t + 1 = 0 \implies t_1 = 1, \; t_2 = \dfrac{1}{2}. Javob: x=π2+2πkx = \dfrac{\pi}{2} + 2\pi k va x=(−1)nπ6+πn,  k,n∈Zx = (-1)^n \dfrac{\pi}{6} + \pi n, \; k, n \in \mathbb{Z}.

  5. cos⁡x\cos x ga bo'lsak: tg⁡x=−1  ⟹  x=−π4+πk\operatorname{tg} x = -1 \implies x = -\dfrac{\pi}{4} + \pi k. Javob: x=−π4+πk,  k∈Zx = -\dfrac{\pi}{4} + \pi k, \; k \in \mathbb{Z}.

  6. 2x=π+2πk  ⟹  x=π2+πk2x = \pi + 2\pi k \implies x = \dfrac{\pi}{2} + \pi k. [0;2π][0; 2\pi] da: π2\dfrac{\pi}{2} va 3π2\dfrac{3\pi}{2}. Javob: π2\dfrac{\pi}{2} va 3π2\dfrac{3\pi}{2}.

  7. 2t2+t−1=0  ⟹  t1=12,  t2=−12t^2 + t - 1 = 0 \implies t_1 = \dfrac{1}{2}, \; t_2 = -1. [0;π][0; \pi] da: x1=π3x_1 = \dfrac{\pi}{3}, x2=πx_2 = \pi. Javob: π\pi.

  8. 2sin⁡xcos⁡x−cos⁡x=0  ⟹  cos⁡x(2sin⁡x−1)=02\sin x\cos x - \cos x = 0 \implies \cos x(2\sin x - 1) = 0. Javob: x=π2+πkx = \dfrac{\pi}{2} + \pi k va x=(−1)nπ6+πn,  k,n∈Zx = (-1)^n \dfrac{\pi}{6} + \pi n, \; k, n \in \mathbb{Z}.

  9. tg⁡x=3  ⟹  x1=π3,  x2=4π3\operatorname{tg} x = \sqrt{3} \implies x_1 = \dfrac{\pi}{3}, \; x_2 = \dfrac{4\pi}{3}. Yig'indi: 5π3\dfrac{5\pi}{3}. Javob: 5π3\dfrac{5\pi}{3}.

  10. 1−cos⁡2x−3cos⁡x+3=0  ⟹  cos⁡2x+3cos⁡x−4=0  ⟹  cos⁡x=11 - \cos^2 x - 3\cos x + 3 = 0 \implies \cos^2 x + 3\cos x - 4 = 0 \implies \cos x = 1. Javob: x=2πk,  k∈Zx = 2\pi k, \; k \in \mathbb{Z}.

Keng tarqalgan xatolar

1. Qiymatlar sohasidan tashqaridagi songa teskari funksiya qo'llash. ✗ sin⁡x=1,5\sin x = 1{,}5 tenglamadan x=arcsin⁡(1,5)x = \arcsin(1{,}5) deb yozish. ✓ ∣sin⁡x∣≤1|\sin x| \le 1 va ∣cos⁡x∣≤1|\cos x| \le 1 bo'lgani uchun ∣a∣>1|a| > 1 da tenglama yechimga ega emas.

2. Davrni yozishni unutish. ✗ sin⁡x=12\sin x = \dfrac{1}{2} tenglamaning javobini faqat x=π6x = \dfrac{\pi}{6} deb yakunlash. ✓ Trigonometrik funksiyalar davriydir, doimo davr qo'shiladi: x=(−1)kπ6+πk,  k∈Zx = (-1)^k \dfrac{\pi}{6} + \pi k, \; k \in \mathbb{Z}.

3. Manfiy sonning arkkosinusida adashish. ✗ arccos⁡(−12)=−π3\arccos\left(-\dfrac{1}{2}\right) = -\dfrac{\pi}{3} deb manfiy qiymat olish. ✓ Kosinus uchun qoida: arccos⁡(−a)=π−arccos⁡a\arccos(-a) = \pi - \arccos a. Demak, arccos⁡(−12)=π−π3=2π3\arccos\left(-\dfrac{1}{2}\right) = \pi - \dfrac{\pi}{3} = \dfrac{2\pi}{3}.

4. O'zgaruvchili ifodaga bo'lib, ildiz yo'qotish. ✗ sin⁡2x=cos⁡x\sin 2x = \cos x tenglamani cos⁡x\cos x ga qisqartirib yuborish. ✓ cos⁡x=0\cos x = 0 bo'lishi mumkin! Hadlarni bir tomonga o'tkazib, cos⁡x\cos x ni qavsdan tashqariga chiqarish kerak.

DTM uslubidagi test

Ushbu mavzu bo'yicha tayyorlangan 5 ta test savoli platformada interaktiv tarzda ishlaydi: o'z javobingizni tanlang va to'liq yechimni ko'ring.

Keyingi qadam

Trigonometrik tenglamalarni yechishni o'rgandik. Navbatdagi muhim mavzu — trigonometrik funksiyalar ma'lum oraliqlarda yotganda argumentni topishga bag'ishlangan Trigonometrik tengsizliklar.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.cos⁡x=−12\cos x = -\dfrac{1}{2} tenglamaning [0;π][0; \pi] kesmadagi ildizini toping.

  2. 2.sin⁡2x=1\sin 2x = 1 tenglamaning barcha ildizlarini toping.

  3. 3.tg⁡x=−3\operatorname{tg} x = -\sqrt{3} tenglamaning eng kichik musbat ildizini toping.

  4. 4.2sin⁡2x−sin⁡x=02\sin^2 x - \sin x = 0 tenglama [0;π][0; \pi] kesmada nechta ildizga ega?

  5. 5.3sin⁡x+4cos⁡x=73\sin x + 4\cos x = 7 tenglama nechta haqiqiy ildizga ega?