Matematika

10-sinf · Algebra · 25 daqiqa

Burchakning radian o'lchovi

Trigonometriya: mavzular

Bu nima va nega kerak

Burchaklar qadimdan graduslarda o'lchab kelingan: aylana 360360 teng bo'lakka bo'linadi. Bu qadimgi Bobil astronomiyasidan qolgan shartli o'lchovdir.

Biroq matematik analiz va funksiyalar nazariyasida gradus noqulaylik tug'diradi:

  1. 360360 soni sun'iy tanlangan bo'lib, matematik tabiiy asosga ega emas.
  2. y=x+sin⁡xy = x + \sin x kabi ifodalarda xx sonini gradusdagi burchak bilan qo'shib bo'lmaydi (o'lchov birliklari mos emas).
  3. Hosila va integrallarda gradus doimo ortiqcha π180∘\dfrac{\pi}{180^\circ} koeffitsiyentini keltirib chiqaradi.

Shu sababli fanda burchakning tabiiy o'lchovi — radian qabul qilingan. Radian burchakni radius va yoy uzunligi orqali to'g'ridan-to'g'ri haqiqiy sonlar bilan bog'laydi.

Asosiy g'oya

1. Radian ta'rifi

Ta'rif: Radiusi RR bo'lgan aylanada uzunligi RR ga teng yoyga tiralgan markaziy burchak 11 radian deb ataladi (1 rad1\text{ rad}).

Aylanada yoy uzunligining radiusga nisbati o'zgarmasdir: α=lR\alpha = \frac{l}{R}

Bu yerda α\alpha — markaziy burchak (radianda), ll — yoy uzunligi, RR — aylana radiusi. Radian o'lchovsiz birlik bo'lgani uchun ko'pincha "rad" yozilmaydi: α=π\alpha = \pi yoki α=2\alpha = 2.

2. Radian va gradus bog'lanishi

To'liq aylananing uzunligi C=2πRC = 2\pi R. Unga mos to'liq burchak gradusda 360∘360^\circ, radianda esa 2πRR=2π rad\dfrac{2\pi R}{R} = 2\pi\text{ rad}.

Asosiy tenglik: 180∘=π rad180^\circ = \pi\text{ rad}

Bundan o'tish qoidalari kelib chiqadi:

  • Gradusdan radianga: a∘=a⋅π180∘ rada^\circ = a \cdot \dfrac{\pi}{180^\circ}\text{ rad} (1∘≈0,0175 rad1^\circ \approx 0{,}0175\text{ rad})
  • Radiandan gradusga: α rad=α⋅180∘π\alpha\text{ rad} = \alpha \cdot \dfrac{180^\circ}{\pi} (1 rad≈57,3∘1\text{ rad} \approx 57{,}3^\circ)

3. Asosiy burchaklar jadvali

Gradus (∘^\circ)Radian (rad)Gradus (∘^\circ)Radian (rad)
0∘0^\circ00120∘120^\circ2π3\dfrac{2\pi}{3}
30∘30^\circπ6\dfrac{\pi}{6}135∘135^\circ3π4\dfrac{3\pi}{4}
45∘45^\circπ4\dfrac{\pi}{4}150∘150^\circ5π6\dfrac{5\pi}{6}
60∘60^\circπ3\dfrac{\pi}{3}180∘180^\circπ\pi
90∘90^\circπ2\dfrac{\pi}{2}270∘270^\circ3π2\dfrac{3\pi}{2}
360∘360^\circ2π2\pi——

4. Yoy uzunligi va sektor yuzi formulalari

Burchak radianda ifodalanganda formulalar juda ixcham bo'ladi:

  1. Aylana yoyining uzunligi: l=α⋅Rl = \alpha \cdot R
  2. Doiraviy sektor yuzi: S=12αR2=l⋅R2S = \dfrac{1}{2}\alpha R^2 = \dfrac{l \cdot R}{2}

Yechilgan misollar

1-misol. Gradus o'lchovini radianga aylantirish

Quyidagi burchaklarni radianda ifodalang: a) 75∘75^\circ; b) 240∘240^\circ; c) −150∘-150^\circ.

Yechilishi: α=a∘⋅π180∘\alpha = a^\circ \cdot \dfrac{\pi}{180^\circ} formulasidan foydalanamiz.

a) 75∘=75⋅π180=75180π75^\circ = 75 \cdot \dfrac{\pi}{180} = \dfrac{75}{180}\pi: Surat va maxrajni 1515 ga qisqartiramiz: 75180=512  ⟹  75∘=5π12 rad.\frac{75}{180} = \frac{5}{12} \implies 75^\circ = \frac{5\pi}{12}\text{ rad}.

b) 240∘=240⋅π180=240180π240^\circ = 240 \cdot \dfrac{\pi}{180} = \dfrac{240}{180}\pi: 6060 ga qisqartirsak: 240180=43  ⟹  240∘=4π3 rad.\frac{240}{180} = \frac{4}{3} \implies 240^\circ = \frac{4\pi}{3}\text{ rad}.

c) Manfiy burchaklar ham shu tarzda o'tkaziladi: −150∘=−150⋅π180=−5π6 rad.-150^\circ = -150 \cdot \frac{\pi}{180} = -\frac{5\pi}{6}\text{ rad}.

Javob: a) 5π12\dfrac{5\pi}{12}; b) 4π3\dfrac{4\pi}{3}; c) −5π6-\dfrac{5\pi}{6}.


2-misol. Radian o'lchovini gradusga aylantirish

Quyidagi burchaklarni gradusda ifodalang: a) 5π4\dfrac{5\pi}{4}; b) −7π12-\dfrac{7\pi}{12}; c) 2 rad2\text{ rad}.

Yechilishi:

a) π\pi o'rniga 180∘180^\circ qo'yamiz: 5π4=5⋅180∘4=225∘.\frac{5\pi}{4} = \frac{5 \cdot 180^\circ}{4} = 225^\circ.

b) −7π12=−7⋅180∘12=−105∘-\dfrac{7\pi}{12} = -\dfrac{7 \cdot 180^\circ}{12} = -105^\circ.

c) 1 rad≈57,3∘1\text{ rad} \approx 57{,}3^\circ dan foydalansak: 2 rad=2⋅180∘π≈114,6∘.2\text{ rad} = 2 \cdot \frac{180^\circ}{\pi} \approx 114{,}6^\circ.

Javob: a) 225∘225^\circ; b) −105∘-105^\circ; c) ≈114,6∘\approx 114{,}6^\circ.


3-misol. Aylana yoyi uzunligini topish

Radiusi R=15 smR = 15\text{ sm} bo'lgan aylanada 144∘144^\circ li markaziy burchakka tiralgan yoy uzunligini toping.

Yechilishi:

  1. Burchakni radianga o'tkazamiz: α=144∘⋅π180∘=4π5 rad.\alpha = 144^\circ \cdot \frac{\pi}{180^\circ} = \frac{4\pi}{5}\text{ rad}.

  2. Yoy uzunligini hisoblaymiz: l=α⋅R=4π5⋅15=12π sm.l = \alpha \cdot R = \frac{4\pi}{5} \cdot 15 = 12\pi\text{ sm}.

Javob: 12π sm12\pi\text{ sm} (yoki ≈37,68 sm\approx 37{,}68\text{ sm}).


4-misol. Doiraviy sektor parametrlarini hisoblash

Doiraviy sektorning perimetri 28 sm28\text{ sm}, yuzi esa 48 sm248\text{ sm}^2 ga teng. Sektorning radiusi va burchagini toping.

Yechilishi: Perimetr P=2R+l=28  ⟹  l=28−2RP = 2R + l = 28 \implies l = 28 - 2R.

Sektor yuzi: S=l⋅R2=(28−2R)R2=(14−R)R=48.S = \frac{l \cdot R}{2} = \frac{(28 - 2R)R}{2} = (14 - R)R = 48.

Kvadrat tenglamani yechamiz: R2−14R+48=0  ⟹  R1=6,  R2=8.R^2 - 14R + 48 = 0 \implies R_1 = 6, \; R_2 = 8.

  1. R=6 smR = 6\text{ sm} bo'lsa: l=28−12=16 sml = 28 - 12 = 16\text{ sm}. Burchak: α=166=83 rad\alpha = \dfrac{16}{6} = \dfrac{8}{3}\text{ rad}.
  2. R=8 smR = 8\text{ sm} bo'lsa: l=28−16=12 sml = 28 - 16 = 12\text{ sm}. Burchak: α=128=1,5 rad\alpha = \dfrac{12}{8} = 1{,}5\text{ rad}.

Ikkala holat ham shartga mos keladi.

Javob: R=6 sm,α=83 radR = 6\text{ sm}, \alpha = \dfrac{8}{3}\text{ rad} yoki R=8 sm,α=1,5 radR = 8\text{ sm}, \alpha = 1{,}5\text{ rad}.

Mashq

Quyidagi masalalarni mustaqil yeching va javobingizni tekshiring:

  1. Quyidagi burchaklarni radianda ifodalang: a) 20∘20^\circ; b) 150∘150^\circ; c) 315∘315^\circ; d) −210∘-210^\circ.

  2. Quyidagi burchaklarni gradusda ifodalang: a) 5π6\dfrac{5\pi}{6}; b) −4π3-\dfrac{4\pi}{3}; c) 7π2\dfrac{7\pi}{2}; d) 3π10\dfrac{3\pi}{10}.

  3. Radiusi R=10 smR = 10\text{ sm} bo'lgan aylanada α=3π5 rad\alpha = \dfrac{3\pi}{5}\text{ rad} bo'lgan yoy uzunligini toping.

  4. Aylananing uzunligi 21 sm21\text{ sm} bo'lgan yoyiga 3 radian3\text{ radian} li markaziy burchak tiralgan. Aylana radiusini toping.

  5. Radiusi R=4 smR = 4\text{ sm}, markaziy burchagi α=π4 rad\alpha = \dfrac{\pi}{4}\text{ rad} bo'lgan doiraviy sektor yuzini hisoblang.

  6. Sektor yuzi 12π sm212\pi\text{ sm}^2, radiusi esa 6 sm6\text{ sm}. Shu sektorning markaziy burchagini radian va gradusda toping.

  7. Soatning minut mili uzunligi 6 sm6\text{ sm}. Minut mili 20 minut davomida burilganda, uning uchi qanday masofani bosib o'tadi?

  8. Sektorning perimetri 20 sm20\text{ sm}, yuzi 16 sm216\text{ sm}^2. Sektorning radiusi va markaziy burchagini toping.

Javoblar va yechimlar
  1. Yechilishi: a) 20⋅π180=π9 rad20 \cdot \dfrac{\pi}{180} = \dfrac{\pi}{9}\text{ rad}; b) 150⋅π180=5π6 rad150 \cdot \dfrac{\pi}{180} = \dfrac{5\pi}{6}\text{ rad}; c) 315⋅π180=7π4 rad315 \cdot \dfrac{\pi}{180} = \dfrac{7\pi}{4}\text{ rad}; d) −210⋅π180=−7π6 rad-210 \cdot \dfrac{\pi}{180} = -\dfrac{7\pi}{6}\text{ rad}.

  2. Yechilishi: a) 5⋅180∘6=150∘\dfrac{5 \cdot 180^\circ}{6} = 150^\circ; b) −4⋅180∘3=−240∘-\dfrac{4 \cdot 180^\circ}{3} = -240^\circ; c) 7⋅180∘2=630∘\dfrac{7 \cdot 180^\circ}{2} = 630^\circ; d) 3⋅180∘10=54∘\dfrac{3 \cdot 180^\circ}{10} = 54^\circ.

  3. Yechilishi: l=αR=3π5⋅10=6π sm≈18,84 sml = \alpha R = \dfrac{3\pi}{5} \cdot 10 = 6\pi\text{ sm} \approx 18{,}84\text{ sm}.

  4. Yechilishi: l=αR  ⟹  R=lα=213=7 sml = \alpha R \implies R = \dfrac{l}{\alpha} = \dfrac{21}{3} = 7\text{ sm}.

  5. Yechilishi: S=12αR2=12⋅π4⋅42=16π8=2π sm2S = \dfrac{1}{2}\alpha R^2 = \dfrac{1}{2} \cdot \dfrac{\pi}{4} \cdot 4^2 = \dfrac{16\pi}{8} = 2\pi\text{ sm}^2.

  6. Yechilishi: S=12αR2  ⟹  12π=12α⋅36=18α  ⟹  α=12π18=2π3 radS = \dfrac{1}{2}\alpha R^2 \implies 12\pi = \dfrac{1}{2}\alpha \cdot 36 = 18\alpha \implies \alpha = \dfrac{12\pi}{18} = \dfrac{2\pi}{3}\text{ rad}. Gradusda: 2⋅180∘3=120∘\dfrac{2 \cdot 180^\circ}{3} = 120^\circ.

  7. Yechilishi: Minut mili 60 minutda to'liq 2π2\pi aylanadi. 20 minutda esa aylananing 2060=13\dfrac{20}{60} = \dfrac{1}{3} qismini bosib o'tadi, ya'ni α=2π3 rad\alpha = \dfrac{2\pi}{3}\text{ rad}. Bosib o'tilgan yoy uzunligi: l=αR=2π3⋅6=4π sm≈12,56 sml = \alpha R = \dfrac{2\pi}{3} \cdot 6 = 4\pi\text{ sm} \approx 12{,}56\text{ sm}.

  8. Yechilishi: P=2R+l=20  ⟹  l=20−2RP = 2R + l = 20 \implies l = 20 - 2R. S=lR2=(20−2R)R2=(10−R)R=16  ⟹  R2−10R+16=0S = \dfrac{l R}{2} = \dfrac{(20 - 2R)R}{2} = (10 - R)R = 16 \implies R^2 - 10R + 16 = 0. Ildizlar: R1=2R_1 = 2, R2=8R_2 = 8.

    • Agar R=2 smR = 2\text{ sm} bo'lsa: l=16 sml = 16\text{ sm}, α=162=8 rad\alpha = \dfrac{16}{2} = 8\text{ rad}.
    • Agar R=8 smR = 8\text{ sm} bo'lsa: l=4 sml = 4\text{ sm}, α=48=0,5 rad\alpha = \dfrac{4}{8} = 0{,}5\text{ rad}.

Xatolar ro'yxati

O'quvchilar burchakning radian o'lchovida eng ko'p yo'l qo'yadigan xatolar:

  1. Yoy uzunligi formulasida burchakni gradusda qo'yish:

    • ✗ Noto'g'ri: R=5 smR = 5\text{ sm}, burchak 60∘60^\circ bo'lsa, l=60⋅5=300 sml = 60 \cdot 5 = 300\text{ sm}.
    • ✓ To'g'ri: l=αRl = \alpha R formulasida α\alpha faqat radianda bo'lishi shart! 60∘=π3 rad60^\circ = \dfrac{\pi}{3}\text{ rad}, demak l=π3⋅5=5π3 sml = \dfrac{\pi}{3} \cdot 5 = \dfrac{5\pi}{3}\text{ sm}.
  2. π\pi ni 180∘180^\circ ga teng deb tushunib, son o'rniga adashtirish:

    • ✗ Noto'g'ri: π\pi soni doim 180∘180^\circ ga teng, shuning uchun doira yuzi S=180⋅R2S = 180 \cdot R^2.
    • ✓ To'g'ri: π≈3,14159...\pi \approx 3{,}14159... — bu son. π radian\pi\text{ radian} burchak esa 180∘180^\circ ga teng. Doira yuzi yoki kesma uzunligini hisoblashda π≈3,14\pi \approx 3{,}14 deb olinadi.
  3. O'tish koeffitsiyentini teskari yozish:

    • ✗ Noto'g'ri: Gradusdan radianga o'tishda 180/π180/\pi ga ko'paytirish: 45∘⋅180π45^\circ \cdot \dfrac{180}{\pi}.
    • ✓ To'g'ri: Gradus qisqarib ketishi uchun π\pi suratda, 180∘180^\circ maxrajda bo'lishi kerak: 45∘⋅π180∘=π445^\circ \cdot \dfrac{\pi}{180^\circ} = \dfrac{\pi}{4}.
  4. Sektor perimetrida radiuslarni unutib qoldirish:

    • ✗ Noto'g'ri: Sektor perimetri faqat yoy uzunligiga teng: P=lP = l.
    • ✓ To'g'ri: Sektor chegarasi ikkita radius va bitta yoydan iborat: P=2R+lP = 2R + l.

DTM uslubidagi test

Yuqoridagi frontmatter bo'limida keltirilgan 5 ta test savoli orqali mavzuni o'zlashtirganlik darajangizni sinab ko'ring. Har bir savol DTM standartlariga moslab tuzilgan.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.135∘135^\circ li burchakning radian o'lchovini toping.

  2. 2.7π6\dfrac{7\pi}{6} radianga teng burchakning gradus o'lchovini toping.

  3. 3.Radiusi R=8 smR = 8\text{ sm} bo'lgan aylanada α=3π4 rad\alpha = \dfrac{3\pi}{4}\text{ rad} markaziy burchakka mos yoy uzunligini toping.

  4. 4.Doiraviy sektorning radiusi R=6 smR = 6\text{ sm}, markaziy burchagi α=π3 rad\alpha = \dfrac{\pi}{3}\text{ rad}. Sektor yuzini toping.

  5. 5.Doiraviy sektorning perimetri 24 sm24\text{ sm}, radiusi 8 sm8\text{ sm}. Uning markaziy burchagi necha radianga teng?