Matematika

10-sinf · Algebra · 35 daqiqa

n-darajali ildiz va ratsional ko'rsatkichli daraja

Sonlar va modul: mavzular

Bu nima va nega kerak

Kvadratning yuzidan tomonini topish uchun kvadrat ildiz (S\sqrt{S}), kubning hajmidan qirrasini topish uchun esa kub ildiz (V3\sqrt[3]{V}) ishlatiladi.

Fizika, biologiya va moliyaviy hisob-kitoblarda jarayonlar faqat butun darajalar orqali emas, balki kasr ko'rsatkichli darajalar orqali ifodalanadi. Masalan, tana massasi va metabolizm tezligi o'rtasidagi Kleyber qonuni B∝M34B \propto M^{\frac{3}{4}} ko'rinishida yoziladi.

Ildiz va daraja amallarini yagona qoidaga birlashtirish uchun ratsional ko'rsatkichli daraja va n-darajali ildiz tushunchalari kiritiladi.

Asosiy g'oya

1. n-darajali ildiz ta'rifi

n∈N,n≥2n \in \mathbb{N}, n \ge 2 bo'lsin. nn-darajasi aa ga teng bo'lgan son aa ning nn-darajali ildizi deyiladi (xn=ax^n = a).

  • Juft darajali ildiz (n=2kn = 2k):

    • Manfiy sondan juft darajali ildiz mavjud emas.
    • a≥0a \ge 0 bo'lganda, nn-darajasi aa ga teng bo'lgan nomanfiy son arifmetik ildiz deyiladi va a2k\sqrt[2k]{a} deb yoziladi (a2k≥0\sqrt[2k]{a} \ge 0).
    • Eng muhim ayniyat: a2k2k=∣a∣\sqrt[2k]{a^{2k}} = |a|.
  • Toq darajali ildiz (n=2k+1n = 2k + 1):

    • Ixtiyoriy haqiqiy son a∈Ra \in \mathbb{R} dan mavjud.
    • −a2k+1=−a2k+1\sqrt[2k+1]{-a} = -\sqrt[2k+1]{a}.
    • Toq darajali ildiz uchun: a2k+12k+1=a\sqrt[2k+1]{a^{2k+1}} = a.

2. n-darajali ildizning asosiy xossalari

a≥0,b>0,k,m,n∈Na \ge 0, b > 0, k, m, n \in \mathbb{N} bo'lganda:

  1. a⋅bn=an⋅bn\sqrt[n]{a \cdot b} = \sqrt[n]{a} \cdot \sqrt[n]{b}
  2. abn=anbn\sqrt[n]{\dfrac{a}{b}} = \dfrac{\sqrt[n]{a}}{\sqrt[n]{b}}
  3. (an)k=akn(\sqrt[n]{a})^k = \sqrt[n]{a^k}
  4. anm=amn\sqrt[m]{\sqrt[n]{a}} = \sqrt[mn]{a}
  5. akmkn=amn\sqrt[kn]{a^{km}} = \sqrt[n]{a^m}

3. Ratsional ko'rsatkichli daraja

Ta'rif. a>0a > 0 va r=mnr = \dfrac{m}{n} (m∈Z,n∈N,n≥2m \in \mathbb{Z}, n \in \mathbb{N}, n \ge 2) ratsional son bo'lsa: amn=amna^{\frac{m}{n}} = \sqrt[n]{a^m} a−mn=1amn=1amna^{-\frac{m}{n}} = \frac{1}{a^{\frac{m}{n}}} = \frac{1}{\sqrt[n]{a^m}}

Nega a>0a > 0 sharti qo'yiladi? Chunki manfiy asosda kasrlarni turlicha yozish ziddiyatga olib keladi: masalan, (−8)13=−83=−2(-8)^{\frac{1}{3}} = \sqrt[3]{-8} = -2, lekin 13=26\dfrac{1}{3} = \dfrac{2}{6} bo'lgani uchun (−8)26=(−8)26=646=2(-8)^{\frac{2}{6}} = \sqrt[6]{(-8)^2} = \sqrt[6]{64} = 2. Bunday qarama-qarshilikning oldini olish uchun ratsional ko'rsatkichli darajaning asosi doimo a>0a > 0 deb olinadi.

4. Ratsional darajaning xossalari

a>0,b>0a > 0, b > 0 va ixtiyoriy p,q∈Qp, q \in \mathbb{Q} uchun:

  1. ap⋅aq=ap+qa^p \cdot a^q = a^{p+q}
  2. ap:aq=ap−qa^p : a^q = a^{p-q}
  3. (ap)q=apq(a^p)^q = a^{pq}
  4. (a⋅b)p=ap⋅bp(a \cdot b)^p = a^p \cdot b^p
  5. (ab)p=apbp\left(\dfrac{a}{b}\right)^p = \dfrac{a^p}{b^p}

Yechilgan misollar

1-misol. Sonli ildizli ifodalarni hisoblash

Hisoblang: A=543⋅43−162424+−325A = \sqrt[3]{54} \cdot \sqrt[3]{4} - \frac{\sqrt[4]{162}}{\sqrt[4]{2}} + \sqrt[5]{-32}

Yechilishi:

  1. Ildizlarni ko'paytirish xossasi: 543⋅43=54⋅43=2163=6\sqrt[3]{54} \cdot \sqrt[3]{4} = \sqrt[3]{54 \cdot 4} = \sqrt[3]{216} = 6
  2. Ildizlarni bo'lish xossasi: 162424=16224=814=3\frac{\sqrt[4]{162}}{\sqrt[4]{2}} = \sqrt[4]{\frac{162}{2}} = \sqrt[4]{81} = 3
  3. Toq darajali manfiy ildiz: −325=−2\sqrt[5]{-32} = -2
  4. Umumiy qiymat: A=6−3+(−2)=1A = 6 - 3 + (-2) = 1

Javob: 11.

2-misol. O'zgaruvchili ifodalarni soddalashtirish

Agar x≤2x \le 2 bo'lsa, ifodani soddalashtiring: B=(x−2)44+(x−5)33B = \sqrt[4]{(x - 2)^4} + \sqrt[3]{(x - 5)^3}

Yechilishi:

  1. Juft ko'rsatkichli ildizdan modul chiqadi: (x−2)44=∣x−2∣\sqrt[4]{(x - 2)^4} = |x - 2| Berilgan shartga ko'ra x≤2x \le 2, ya'ni x−2≤0x - 2 \le 0. Demak: ∣x−2∣=−(x−2)=2−x|x - 2| = -(x - 2) = 2 - x
  2. Toq ko'rsatkichli ildizdan ifodaning o'zi chiqadi: (x−5)33=x−5\sqrt[3]{(x - 5)^3} = x - 5
  3. Yig'indini topamiz: B=(2−x)+(x−5)=−3B = (2 - x) + (x - 5) = -3

Javob: −3-3.

3-misol. Ratsional ko'rsatkichli darajalar ustida amallar

Kasrni qisqartiring: C=a−ba12+b12−a32−b32a−bC = \frac{a - b}{a^{\frac{1}{2}} + b^{\frac{1}{2}}} - \frac{a^{\frac{3}{2}} - b^{\frac{3}{2}}}{a - b} (a>0,b>0,a≠ba > 0, b > 0, a \neq b).

Yechilishi:

  1. Birinchi kasr suratini kvadratlar ayirmasi kabi yoyamiz: a−b=(a12)2−(b12)2=(a12−b12)(a12+b12)a - b = (a^{\frac{1}{2}})^2 - (b^{\frac{1}{2}})^2 = (a^{\frac{1}{2}} - b^{\frac{1}{2}})(a^{\frac{1}{2}} + b^{\frac{1}{2}}) Kasr qisqaradi: a12−b12a^{\frac{1}{2}} - b^{\frac{1}{2}}.

  2. Ikkinchi kasr suratini kublar ayirmasi kabi yoyamiz: a32−b32=(a12−b12)(a+a12b12+b)a^{\frac{3}{2}} - b^{\frac{3}{2}} = (a^{\frac{1}{2}} - b^{\frac{1}{2}})(a + a^{\frac{1}{2}}b^{\frac{1}{2}} + b) Maxraj: a−b=(a12−b12)(a12+b12)a - b = (a^{\frac{1}{2}} - b^{\frac{1}{2}})(a^{\frac{1}{2}} + b^{\frac{1}{2}}). Qisqargandan so'ng umumiy maxrajga keltirish o'rniga to'g'ridan-to'g'ri hisoblash ham mumkin: C=(a12−b12)−a+a12b12+ba12+b12C = (a^{\frac{1}{2}} - b^{\frac{1}{2}}) - \frac{a + a^{\frac{1}{2}}b^{\frac{1}{2}} + b}{a^{\frac{1}{2}} + b^{\frac{1}{2}}} Umumiy maxraj a12+b12a^{\frac{1}{2}} + b^{\frac{1}{2}}: Surat=(a12−b12)(a12+b12)−(a+a12b12+b)=a−b−a−a12b12−b=−2b−a12b12\text{Surat} = (a^{\frac{1}{2}} - b^{\frac{1}{2}})(a^{\frac{1}{2}} + b^{\frac{1}{2}}) - (a + a^{\frac{1}{2}}b^{\frac{1}{2}} + b) = a - b - a - a^{\frac{1}{2}}b^{\frac{1}{2}} - b = -2b - a^{\frac{1}{2}}b^{\frac{1}{2}}

Javob: −2b+aba+b-\dfrac{2b + \sqrt{ab}}{\sqrt{a} + \sqrt{b}}.

4-misol. Maxrajdagi irratsionallikni yo'qotish

Kasr maxrajidagi irratsionallikni yo'qoting: a) 643\dfrac{6}{\sqrt[3]{4}} b) 133−1\dfrac{1}{\sqrt[3]{3} - 1}

Yechilishi: a) 43=223\sqrt[3]{4} = \sqrt[3]{2^2}. To'la kub qilish uchun surat va maxrajni 23\sqrt[3]{2} ga ko'paytiramiz: 643=6⋅23223⋅23=62383=6232=323.\frac{6}{\sqrt[3]{4}} = \frac{6 \cdot \sqrt[3]{2}}{\sqrt[3]{2^2} \cdot \sqrt[3]{2}} = \frac{6\sqrt[3]{2}}{\sqrt[3]{8}} = \frac{6\sqrt[3]{2}}{2} = 3\sqrt[3]{2}.

b) a3−b3=(a−b)(a2+ab+b2)a^3 - b^3 = (a - b)(a^2 + ab + b^2) formulasidan foydalanamiz. Surat va maxrajni 323+33⋅1+12=93+33+1\sqrt[3]{3^2} + \sqrt[3]{3} \cdot 1 + 1^2 = \sqrt[3]{9} + \sqrt[3]{3} + 1 ga ko'paytiramiz: 133−1=93+33+1(33)3−13=93+33+13−1=93+33+12.\frac{1}{\sqrt[3]{3} - 1} = \frac{\sqrt[3]{9} + \sqrt[3]{3} + 1}{(\sqrt[3]{3})^3 - 1^3} = \frac{\sqrt[3]{9} + \sqrt[3]{3} + 1}{3 - 1} = \frac{\sqrt[3]{9} + \sqrt[3]{3} + 1}{2}.

Javob: a) 3233\sqrt[3]{2}; b) 93+33+12\dfrac{\sqrt[3]{9} + \sqrt[3]{3} + 1}{2}.

Mashq

  1. Hisoblang: −1253+814−−325\sqrt[3]{-125} + \sqrt[4]{81} - \sqrt[5]{-32}.
  2. Hisoblang: 163⋅43\sqrt[3]{16} \cdot \sqrt[3]{4}.
  3. Hisoblang: 48434\dfrac{\sqrt[4]{48}}{\sqrt[4]{3}}.
  4. Hisoblang: 2723+16−3427^{\frac{2}{3}} + 16^{-\frac{3}{4}}.
  5. Soddalashtiring: a2a6\sqrt[6]{a^2 \sqrt{a}} (a>0a > 0).
  6. x<1x < 1 bo'lganda (x−1)44+(x−4)2\sqrt[4]{(x - 1)^4} + \sqrt{(x - 4)^2} ifodaning qiymatini toping.
  7. Kasrni qisqartiring: a−9a12+3\dfrac{a - 9}{a^{\frac{1}{2}} + 3}.
  8. Hisoblang: (23)3⋅4−0,5(2^{\sqrt{3}})^{\sqrt{3}} \cdot 4^{-0{,}5}.
  9. Maxrajdagi irratsionallikni yo'qoting: 423\dfrac{4}{\sqrt[3]{2}}.
  10. Soddalashtiring: x32−y32x12−y12−x12y12\dfrac{x^{\frac{3}{2}} - y^{\frac{3}{2}}}{x^{\frac{1}{2}} - y^{\frac{1}{2}}} - x^{\frac{1}{2}} y^{\frac{1}{2}} (x>0,y>0,x≠yx > 0, y > 0, x \neq y).
Javoblar va yechim yo'llari
  1. −5+3−(−2)=−5+3+2=0-5 + 3 - (-2) = -5 + 3 + 2 = 0. Javob: 00.

  2. 16⋅43=643=4\sqrt[3]{16 \cdot 4} = \sqrt[3]{64} = 4. Javob: 44.

  3. 4834=164=2\sqrt[4]{\dfrac{48}{3}} = \sqrt[4]{16} = 2. Javob: 22.

  4. 2723=(33)23=927^{\frac{2}{3}} = (3^3)^{\frac{2}{3}} = 9; 16−34=(24)−34=2−3=1816^{-\frac{3}{4}} = (2^4)^{-\frac{3}{4}} = 2^{-3} = \dfrac{1}{8}. 9+18=738=9,1259 + \dfrac{1}{8} = \dfrac{73}{8} = 9{,}125. Javob: 9,1259{,}125 (yoki 738\dfrac{73}{8}).

  5. a=a12\sqrt{a} = a^{\frac{1}{2}}. a2⋅a12=a52a^2 \cdot a^{\frac{1}{2}} = a^{\frac{5}{2}}. a526=(a52)16=a512\sqrt[6]{a^{\frac{5}{2}}} = (a^{\frac{5}{2}})^{\frac{1}{6}} = a^{\frac{5}{12}}. Javob: a512a^{\frac{5}{12}}.

  6. x<1x < 1 bo'lsa, ∣x−1∣=1−x|x - 1| = 1 - x va ∣x−4∣=4−x|x - 4| = 4 - x. Natija: (1−x)+(4−x)=5−2x(1 - x) + (4 - x) = 5 - 2x. Javob: 5−2x5 - 2x.

  7. a−9=(a12−3)(a12+3)a - 9 = (a^{\frac{1}{2}} - 3)(a^{\frac{1}{2}} + 3). Kasr a12−3a^{\frac{1}{2}} - 3 ga teng. Javob: a12−3a^{\frac{1}{2}} - 3 (yoki a−3\sqrt{a} - 3).

  8. (23)3=23=8(2^{\sqrt{3}})^{\sqrt{3}} = 2^3 = 8. 4−0,5=(22)−0,5=2−1=0,54^{-0{,}5} = (2^2)^{-0{,}5} = 2^{-1} = 0{,}5. 8⋅0,5=48 \cdot 0{,}5 = 4. Javob: 44.

  9. 44323⋅43=4432=243\dfrac{4\sqrt[3]{4}}{\sqrt[3]{2} \cdot \sqrt[3]{4}} = \dfrac{4\sqrt[3]{4}}{2} = 2\sqrt[3]{4}. Javob: 2432\sqrt[3]{4}.

  10. Surat: (x12−y12)(x+x12y12+y)(x^{\frac{1}{2}} - y^{\frac{1}{2}})(x + x^{\frac{1}{2}}y^{\frac{1}{2}} + y). Bo'lganda: x+x12y12+yx + x^{\frac{1}{2}}y^{\frac{1}{2}} + y. Ayirganda: (x+x12y12+y)−x12y12=x+y(x + x^{\frac{1}{2}}y^{\frac{1}{2}} + y) - x^{\frac{1}{2}}y^{\frac{1}{2}} = x + y. Javob: x+yx + y.

Keng tarqalgan xatolar

1. Juft darajali ildizdan modul chiqishini unutish. ✗ a44=a\sqrt[4]{a^4} = a deb yozish. ✓ Agar a<0a < 0 bo'lsa, bu noto'g'ri. Doimo a44=∣a∣\sqrt[4]{a^4} = |a| bo'ladi. Masalan, (−3)44=∣−3∣=3\sqrt[4]{(-3)^4} = |-3| = 3.

2. Manfiy asosni ratsional darajaga oshirish. ✗ (−4)12=−4=−2(-4)^{\frac{1}{2}} = \sqrt{-4} = -2. ✓ Ratsional ko'rsatkichli daraja faqat musbat asoslar (a>0a > 0) uchun aniqlangan. (−4)12(-4)^{\frac{1}{2}} ma'noga ega emas.

3. Ildiz ostidagi yig'indini bo'lib yuborish. ✗ a3+b33=a+b\sqrt[3]{a^3 + b^3} = a + b. ✓ Ildiz faqat ko'paytma va bo'linmaga nisbatan tarqaladi. Yig'indidan alohida ildiz chiqarib bo'lmaydi.

4. Kasr ko'rsatkichining surat va maxrajini adashtirish. ✗ a32=a23a^{\frac{3}{2}} = \sqrt[3]{a^2} deb yozish. ✓ Maxraj ildiz ko'rsatkichidir, surat esa darajadir: a32=a3a^{\frac{3}{2}} = \sqrt{a^3}.

DTM uslubidagi test

Ushbu mavzu bo'yicha tayyorlangan 5 ta test savoli platformada interaktiv tarzda ishlaydi: o'z javobingizni tanlang va to'liq yechimni ko'ring.

Keyingi qadam

Sonlar va darajalar nazariyasini yakunladik. Keyingi katta bo'lim — Trigonometriya bo'lib, uning birinchi darsida burchakning yangi va universal o'lchov birligi — radian o'lchovi bilan tanishamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.Hisoblang: 543⋅43−324:24\sqrt[3]{54} \cdot \sqrt[3]{4} - \sqrt[4]{32} : \sqrt[4]{2}.

  2. 2.1634+27−2316^{\frac{3}{4}} + 27^{-\frac{2}{3}} ifodaning qiymatini toping.

  3. 3.Agar a<0a < 0 bo'lsa, a66−a33\sqrt[6]{a^6} - \sqrt[3]{a^3} ifoda nimaga teng?

  4. 4.Ifodani soddalashtiring: x−4x12+2+x12\dfrac{x - 4}{x^{\frac{1}{2}} + 2} + x^{\frac{1}{2}} (x>0x > 0).

  5. 5.xx3\sqrt[3]{x\sqrt{x}} ifodani ratsional ko'rsatkichli daraja shaklida yozing (x>0x > 0).