n-darajali ildiz va ratsional ko'rsatkichli daraja
Bu nima va nega kerak
Kvadratning yuzidan tomonini topish uchun kvadrat ildiz (S), kubning hajmidan qirrasini topish uchun esa kub ildiz (3V) ishlatiladi.
Fizika, biologiya va moliyaviy hisob-kitoblarda jarayonlar faqat butun darajalar orqali emas, balki kasr ko'rsatkichli darajalar orqali ifodalanadi. Masalan, tana massasi va metabolizm tezligi o'rtasidagi Kleyber qonuni B∝M43 ko'rinishida yoziladi.
Ildiz va daraja amallarini yagona qoidaga birlashtirish uchun ratsional ko'rsatkichli daraja va n-darajali ildiz tushunchalari kiritiladi.
Asosiy g'oya
1. n-darajali ildiz ta'rifi
n∈N,n≥2 bo'lsin.
n-darajasi a ga teng bo'lgan son a ning n-darajali ildizi deyiladi (xn=a).
Juft darajali ildiz (n=2k):
Manfiy sondan juft darajali ildiz mavjud emas.
a≥0 bo'lganda, n-darajasi a ga teng bo'lgan nomanfiy son arifmetik ildiz deyiladi va 2ka deb yoziladi (2ka≥0).
Eng muhim ayniyat: 2ka2k=∣a∣.
Toq darajali ildiz (n=2k+1):
Ixtiyoriy haqiqiy son a∈R dan mavjud.
2k+1−a=−2k+1a.
Toq darajali ildiz uchun: 2k+1a2k+1=a.
2. n-darajali ildizning asosiy xossalari
a≥0,b>0,k,m,n∈N bo'lganda:
na⋅b=na⋅nb
nba=nbna
(na)k=nak
mna=mna
knakm=nam
3. Ratsional ko'rsatkichli daraja
Ta'rif.a>0 va r=nm (m∈Z,n∈N,n≥2) ratsional son bo'lsa:
anm=nama−nm=anm1=nam1
Nega a>0 sharti qo'yiladi?
Chunki manfiy asosda kasrlarni turlicha yozish ziddiyatga olib keladi:
masalan, (−8)31=3−8=−2, lekin 31=62 bo'lgani uchun (−8)62=6(−8)2=664=2. Bunday qarama-qarshilikning oldini olish uchun ratsional ko'rsatkichli darajaning asosi doimo a>0 deb olinadi.
Birinchi kasr suratini kvadratlar ayirmasi kabi yoyamiz:
a−b=(a21)2−(b21)2=(a21−b21)(a21+b21)
Kasr qisqaradi: a21−b21.
Ikkinchi kasr suratini kublar ayirmasi kabi yoyamiz:
a23−b23=(a21−b21)(a+a21b21+b)
Maxraj: a−b=(a21−b21)(a21+b21).
Qisqargandan so'ng umumiy maxrajga keltirish o'rniga to'g'ridan-to'g'ri hisoblash ham mumkin:
C=(a21−b21)−a21+b21a+a21b21+b
Umumiy maxraj a21+b21:
Surat=(a21−b21)(a21+b21)−(a+a21b21+b)=a−b−a−a21b21−b=−2b−a21b21
Javob:−a+b2b+ab.
4-misol. Maxrajdagi irratsionallikni yo'qotish
Kasr maxrajidagi irratsionallikni yo'qoting:
a) 346
b) 33−11
Yechilishi:
a) 34=322. To'la kub qilish uchun surat va maxrajni 32 ga ko'paytiramiz:
346=322⋅326⋅32=38632=2632=332.
b) a3−b3=(a−b)(a2+ab+b2) formulasidan foydalanamiz.
Surat va maxrajni 332+33⋅1+12=39+33+1 ga ko'paytiramiz:
33−11=(33)3−1339+33+1=3−139+33+1=239+33+1.
1. Juft darajali ildizdan modul chiqishini unutish.
✗ 4a4=a deb yozish.
✓ Agar a<0 bo'lsa, bu noto'g'ri. Doimo 4a4=∣a∣ bo'ladi. Masalan, 4(−3)4=∣−3∣=3.
2. Manfiy asosni ratsional darajaga oshirish.
✗ (−4)21=−4=−2.
✓ Ratsional ko'rsatkichli daraja faqat musbat asoslar (a>0) uchun aniqlangan. (−4)21 ma'noga ega emas.
3. Ildiz ostidagi yig'indini bo'lib yuborish.
✗ 3a3+b3=a+b.
✓ Ildiz faqat ko'paytma va bo'linmaga nisbatan tarqaladi. Yig'indidan alohida ildiz chiqarib bo'lmaydi.
4. Kasr ko'rsatkichining surat va maxrajini adashtirish.
✗ a23=3a2 deb yozish.
✓ Maxraj ildiz ko'rsatkichidir, surat esa darajadir: a23=a3.
DTM uslubidagi test
Ushbu mavzu bo'yicha tayyorlangan 5 ta test savoli platformada interaktiv tarzda ishlaydi: o'z javobingizni tanlang va to'liq yechimni ko'ring.
Keyingi qadam
Sonlar va darajalar nazariyasini yakunladik. Keyingi katta bo'lim — Trigonometriya bo'lib, uning birinchi darsida burchakning yangi va universal o'lchov birligi — radian o'lchovi bilan tanishamiz.
Test
0 / 5 javob berildi
1.Hisoblang: 354⋅34−432:42.
2.1643+27−32 ifodaning qiymatini toping.
3.Agar a<0 bo'lsa, 6a6−3a3 ifoda nimaga teng?
4.Ifodani soddalashtiring: x21+2x−4+x21 (x>0).
5.3xx ifodani ratsional ko'rsatkichli daraja shaklida yozing (x>0).