Piyoda qaysi tomonga yurmasin, bosib o'tgan yo'li musbat kattalikdir. Koordinatalar to'g'ri chizig'ida nuqtalar orasidagi masofani ifodalash uchun modul (mutlaq qiymat) tushunchasi qo'llaniladi.
Muhandislikda xatolik chegarasi (∣x−x0∣≤ε), fizikada tebranishlar va og'ishlar aynan modulli ifodalar orqali yoziladi.
Asosiy g'oya
1. Modul ta'rifi va geometrik ma'nosi
Ta'rif. Haqiqiy son a ning moduli deb quyidagiga aytiladi:
∣a∣={a,−a,agar a≥0,agar a<0.
∣a∣ — koordinata boshidan a nuqtagacha bo'lgan masofa.
∣a−b∣ — a va b nuqtalar orasidagi masofa.
Ixtiyoriy a∈R uchun ∣a∣≥0.
2. Asosiy xossalar
∣−a∣=∣a∣ va ∣a∣2=a2.
a2=∣a∣.
∣a⋅b∣=∣a∣⋅∣b∣ va ba=∣b∣∣a∣(b=0).
∣a+b∣≤∣a∣+∣b∣ (uchburchak tengsizligi). Tenglik faqat ab≥0 da bajariladi.
3. Modulli tenglamalar
∣f(x)∣=c (c>0):f(x)=c yoki f(x)=−c. (c<0 bo'lsa yechim yo'q).
∣f(x)∣=g(x):{g(x)≥0,f(x)=g(x)yokif(x)=−g(x).
∣f(x)∣=∣g(x)∣:f(x)=g(x) yoki f(x)=−g(x).
Oraliqlar usuli: Modul nollari orqali sonlar o'qi oraliqlarga bo'linadi va har bir oraliqda modullar ochiladi.
4. Modulli tengsizliklar (c>0)
∣f(x)∣≤c⟺−c≤f(x)≤c.
∣f(x)∣≥c⟺f(x)≥cyokif(x)≤−c.
∣f(x)∣≤∣g(x)∣⟺(f(x)−g(x))(f(x)+g(x))≤0.
Yechilgan misollar
1-misol. Sodda tenglamalar
Tenglamalarni yeching:
a) ∣3x−5∣=7
b) ∣x2−4x∣=5
Yechilishi:
a) 3x−5=7⟹3x=12⟹x=4.
3x−5=−7⟹3x=−2⟹x=−32.
Javob:x1=4,x2=−32.
b) x2−4x=5⟹x2−4x−5=0⟹x1=5,x2=−1.
x2−4x=−5⟹x2−4x+5=0⟹D=−4<0 (ildiz yo'q).
Javob:x1=−1,x2=5.
2-misol. O'ng tomoni o'zgaruvchili tenglama
∣2x−1∣=x+4
Yechilishi:
Shart: x+4≥0⟹x≥−4.
2x−1=x+4⟹x=5≥−4.
2x−1=−(x+4)⟹3x=−3⟹x=−1≥−4.
Ikkala ildiz ham shartni qanoatlantiradi.
1. ∣f(x)∣=g(x) da g(x)≥0 shartini tekshirmaslik.
✗ ∣x−5∣=2x+1 tenglamada x=−6 ni ildiz deb olish.
✓ x=−6 da 2(−6)+1=−11<0. Modul manfiy songa teng bo'la olmaydi.
2. Modulli tengsizlikni bir tomonlama ochish.
✗ ∣2x−1∣≤5⟹2x−1≤5⟹x≤3.
✓ Chap tomon −5 ni unutmaslik kerak: −5≤2x−1≤5⟹−2≤x≤3.
3. Manfiy bo'lishi mumkin bo'lgan tomonni kvadratga oshirish.
✗ Har qanday tengsizlikni to'g'ridan-to'g'ri kvadratga oshirish.
✓ Faqat ikkala tomoni ham qat'iy nomanfiy bo'lgan tengsizliklargina kvadratga oshiriladi.
4. Oraliqlar usulida oraliqqa tegishli bo'lmagan ildizni olish.
✗ x<1 oraliqda yechib chiqqan x=3 ni qabul qilish.
✓ Ildiz ko'rilayotgan oraliqqa tushmasa, u chet yechim hisoblanadi.
DTM uslubidagi test
Ushbu mavzu bo'yicha tayyorlangan 5 ta test savoli platformada interaktiv tarzda ishlaydi: o'z javobingizni tanlang va to'liq yechimni ko'ring.
Keyingi qadam
Modul qoidalarini mustahkamladik. Endi umumiy ildiz va daraja tushunchasini birlashtiruvchi n-darajali ildiz va ratsional ko'rsatkichli daraja mavzusiga o'tamiz.
Test
0 / 5 javob berildi
1.∣2x−1∣=9 tenglamaning barcha ildizlari ko'paytmasini toping.
2.∣x−3∣=2x tenglamaning ildizini toping.
3.∣2x−5∣≤3 tengsizlikning butun yechimlari nechta?