Matematika

7-sinf · Algebra · 25 daqiqa

Statistik tavsiflar: o'rtacha, moda, mediana

Statistika elementlari: mavzular
  • Statistik tavsiflar: o'rtacha, moda, mediana

Bu nima va nega kerak

Tasavvur qiling, futbol jamoasi so'nggi 5 ta o'yinda shuncha gol urdi: 1,0,5,2,21, 0, 5, 2, 2. Jamoaning umumiy natijasini bitta son bilan qanday ifodalash mumkin?

Yoki ikki xil korxonadagi maoshlarni solishtirmoqchisiz: birida hamma 4 million so'm oladi, ikkinchisida 4 nafar xodim 2 million, rahbar esa 22 million so'm oladi. Qaysi ko'rsatkich oddiy xodim daromadini aniqroq aks ettiradi?

Mana shunday savollarga javob berish uchun statistika fani kerak. Statistika — sonli ma'lumotlarni yig'ish, tartibga solish va ulardan to'g'ri xulosa chiqarish vositasidir. Katta hajmdagi sonlarni yaxlit ifodalash uchun to'rtta asosiy tavsif ishlatiladi:

  1. Arifmetik o'rtacha
  2. Moda
  3. Mediana
  4. O'zgarish oralig'i (quloch)

Asosiy tushunchalar

1. Arifmetik o'rtacha

Ta'rif. Bir nechta sonning arifmetik o'rtachasi — bu barcha sonlar yig'indisini ularning soniga bo'lishdan hosil bo'lgan qiymatdir:

xˉ=x1+x2+⋯+xnn\bar{x} = \frac{x_1 + x_2 + \dots + x_n}{n}

Choraklik bahoni chiqarishda barcha baholar yig'ilib, baholar soniga bo'linadi.

2. Moda

Ta'rif. Ma'lumotlar to'plamida eng ko'p uchraydigan (takrorlanadigan) son moda (MoM_o) deyiladi.

  • Agar bitta son ko'proq takrorlansa — to'plam yagona modaga ega: 2,3,3,5  ⟹  Mo=32, 3, 3, 5 \implies M_o = 3.
  • Agar ikkita son bir xil eng ko'p takrorlansa — to'plam bimodal (ikki modali) bo'ladi: 2,2,4,5,5  ⟹  Mo=2 va 52, 2, 4, 5, 5 \implies M_o = 2 \text{ va } 5.
  • Agar barcha sonlar bir xil miqdorda qatnashsa — to'plamning modasi yo'q.

Do'kon egasi uchun eng ko'p sotilgan poyabzal o'lchami modadir — u qaysi o'lchamdagi mahsulot eng xaridorgir ekanini ko'rsatadi.

3. Mediana

Ta'rif. O'sish tartibida yozilgan sonlar qatorining qoq o'rtasida turgan son mediana (MeM_e) deyiladi.

Qoidasi:

  1. Sonlar to'plamini albatta o'sish tartibida saralang.
  2. Agar sonlar soni nn toq bo'lsa, o'rtadagi n+12\dfrac{n+1}{2}-o'rindagi son mediana bo'ladi.
  3. Agar sonlar soni nn juft bo'lsa, o'rtada ikkita son turadi. Mediana mana shu o'rtadagi ikkita sonning arifmetik o'rtachasiga teng bo'ladi.

4. O'zgarish oralig'i (quloch)

Ta'rif. To'plamdagi eng katta va eng kichik qiymatning ayirmasi o'zgarish oralig'i deyiladi:

R=xmax−xminR = x_{\text{max}} - x_{\text{min}}

Masalan, eng baland harorat +25∘C+25^\circ\text{C}, eng past harorat +15∘C+15^\circ\text{C} bo'lsa, oraliq 25−15=10∘C25 - 15 = 10^\circ\text{C} bo'ladi.


Yechilgan misollar

1-misol. Toq sondagi to'plamni to'liq tahlil qilish

Berilgan sonlar: 14,7,2,7,1514, 7, 2, 7, 15. Ushbu to'plamning arifmetik o'rtachasi, modasi, medianasi va o'zgarish oralig'ini toping.

  • Tartiblash: 2,7,7,14,152, 7, 7, 14, 15 (n=5n = 5, toq son).
  • Arifmetik o'rtacha: xˉ=2+7+7+14+155=455=9\bar{x} = \dfrac{2 + 7 + 7 + 14 + 15}{5} = \dfrac{45}{5} = 9.
  • Moda: 77 soni eng ko'p (2 marta) takrorlangan: Mo=7M_o = 7.
  • Mediana: 5 ta sonning o'rtasidagi 3-son — 77. Demak, Me=7M_e = 7.
  • O'zgarish oralig'i: R=15−2=13R = 15 - 2 = 13.

Javob: O'rtacha 99, moda 77, mediana 77, oraliq 1313.

2-misol. Juft sondagi to'plam

Olti kunlik savdo tushumlari (million so'mda): 12,18,16,24,30,2012, 18, 16, 24, 30, 20. Arifmetik o'rtacha va medianani toping.

  • Tartiblash: 12,16,18,20,24,3012, 16, 18, 20, 24, 30 (n=6n = 6, juft son).
  • Arifmetik o'rtacha: xˉ=12+16+18+20+24+306=1206=20\bar{x} = \dfrac{12 + 16 + 18 + 20 + 24 + 30}{6} = \dfrac{120}{6} = 20.
  • Mediana: O'rtadagi 3- va 4-sonlar: 1818 va 2020. Me=18+202=19M_e = \frac{18 + 20}{2} = 19

Javob: Arifmetik o'rtacha 2020, mediana 1919.

3-misol. Noma'lum hadni arifmetik o'rtacha orqali topish

O'quvchi 4 ta imtihonda 82,86,90,9482, 86, 90, 94 ball oldi. 5-imtihondan keyin o'rtacha ball 9090 bo'lishi uchun u necha ball olishi kerak?

  • Beshinchi ballni xx deb belgilaymiz: 82+86+90+94+x5=90\frac{82 + 86 + 90 + 94 + x}{5} = 90 352+x5=90  ⟹  352+x=450  ⟹  x=98\frac{352 + x}{5} = 90 \implies 352 + x = 450 \implies x = 98

Javob: O'quvchi 9898 ball olishi kerak.

4-misol. Chastotali jadval

10 nafar o'quvchining yechgan masalalari soni jadvalda berilgan:

Masalalar soni (xx)O'quvchilar soni (ff)
3333
4444
5533
  • Arifmetik o'rtacha: xˉ=3⋅3+4⋅4+3⋅53+4+3=9+16+1510=4010=4\bar{x} = \dfrac{3\cdot 3 + 4\cdot 4 + 3\cdot 5}{3 + 4 + 3} = \dfrac{9 + 16 + 15}{10} = \dfrac{40}{10} = 4.
  • Moda: Eng katta chastota 44 ta o'quvchi, unga mos qiymat 44. Demak, Mo=4M_o = 4.
  • Mediana: Qator: 3,3,3,4,4,4,4,5,5,53, 3, 3, 4, 4, 4, 4, 5, 5, 5. O'rtadagi 5- va 6-sonlar 44 ga teng. Me=4M_e = 4.

Javob: O'rtacha 44, moda 44, mediana 44.

5-misol. Anomaliya va mediananing afzalligi

Besh nafar xodimning oylik maoshi: 3,3,4,5,453, 3, 4, 5, 45 (million so'mda).

  • Arifmetik o'rtacha: xˉ=3+3+4+5+455=605=12\bar{x} = \dfrac{3 + 3 + 4 + 5 + 45}{5} = \dfrac{60}{5} = 12 mln so'm.
  • Mediana: Qator o'rtasidagi son: Me=4M_e = 4 mln so'm.

Arifmetik o'rtacha (1212 mln) bitta keskin katta qiymat (4545 mln) tufayli haqiqatni buzib ko'rsatadi. Mediana (44 mln) esa jamoaning haqiqiy holatini adolatliroq ifodalaydi.


Mashq

  1. 5,8,11,14,175, 8, 11, 14, 17 sonlarining arifmetik o'rtachasini toping.
  2. 4,6,9,4,7,4,6,8,104, 6, 9, 4, 7, 4, 6, 8, 10 to'plamning modasini toping.
  3. 14,9,21,6,17,11,2714, 9, 21, 6, 17, 11, 27 sonlar qatorining medianasini toping.
  4. 2,6,8,12,16,20,24,282, 6, 8, 12, 16, 20, 24, 28 qatorining medianasini toping.
  5. 15,23,8,41,19,32,1115, 23, 8, 41, 19, 32, 11 sonlar to'plamining o'zgarish oralig'ini toping.
  6. O'quvchining 4 ta testdagi ballari: 78,82,86,9078, 82, 86, 90. 5-testda necha ball olsa, o'rtacha bali 8585 bo'ladi?
  7. 2,5,5,7,9,9,10,172, 5, 5, 7, 9, 9, 10, 17 qatorining arifmetik o'rtachasi, modasi va medianasini toping.
  8. 10 kunlik savdo hajmi: 15,20,25,30,30,30,35,40,45,5015, 20, 25, 30, 30, 30, 35, 40, 45, 50. O'rtacha, moda, mediana va oraliqni toping.
  9. 12,15,18,21,24,x12, 15, 18, 21, 24, x sonlarining arifmetik o'rtachasi 2020 ga teng. xx ni toping.
  10. O'sish tartibida yozilgan 3,7,x,16,183, 7, x, 16, 18 qatorida mediana arifmetik o'rtachaga teng. xx ni toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. xˉ=5+8+11+14+175=555=11\bar{x} = \dfrac{5+8+11+14+17}{5} = \dfrac{55}{5} = 11. Javob: 11.
  2. 44 soni 33 marta, 66 soni 22 marta, qolganlari 11 marta. Eng ko'p takrorlangan son 44. Javob: 4.
  3. Tartiblangan qator: 6,9,11,14,17,21,276, 9, 11, \mathbf{14}, 17, 21, 27. O'rtadagi to'rtinchi son 1414. Javob: 14.
  4. O'rtadagi 4- va 5-sonlar 1212 va 1616. Mediana: 12+162=14\dfrac{12 + 16}{2} = 14. Javob: 14.
  5. Eng katta 4141, eng kichik 88. Oraliq: 41−8=3341 - 8 = 33. Javob: 33.
  6. 4 ta test yig'indisi: 78+82+86+90=33678 + 82 + 86 + 90 = 336. Kerakli yig'indi: 5⋅85=4255 \cdot 85 = 425. Beshinchi test: 425−336=89425 - 336 = 89. Javob: 89.
  7. Yig'indi 6464, o'rtacha: 648=8\dfrac{64}{8} = 8. Modalar: 55 va 99 (har biri 2 martadan). Mediana: 7+92=8\dfrac{7+9}{2} = 8. Javob: o'rtacha 8, modalar 5 va 9, mediana 8.
  8. Yig'indi 320320, o'rtacha: 32010=32\dfrac{320}{10} = 32. Moda: 3030. Mediana: 30+302=30\dfrac{30+30}{2} = 30. Oraliq: 50−15=3550 - 15 = 35. Javob: o'rtacha 32, moda 30, mediana 30, oraliq 35.
  9. Barcha 6 ta son yig'indisi: 6⋅20=1206 \cdot 20 = 120. Ma'lum sonlar yig'indisi 9090. x=120−90=30x = 120 - 90 = 30. Javob: 30.
  10. Mediana xx ga teng. O'rtacha: 3+7+x+16+185=44+x5\dfrac{3 + 7 + x + 16 + 18}{5} = \dfrac{44 + x}{5}. Shart bo'yicha: x=44+x5  ⟹  5x=44+x  ⟹  4x=44  ⟹  x=11x = \dfrac{44 + x}{5} \implies 5x = 44 + x \implies 4x = 44 \implies x = 11. Javob: 11.

Keng tarqalgan xatolar

1. Medianani topishdan oldin qatorni saralamaslik. ✗ 7,2,9,1,57, 2, 9, 1, 5 qatorida o'rtada 99 turibdi, demak mediana 99. ✓ Avval o'sish tartibida yozish shart: 1,2,5,7,91, 2, \mathbf{5}, 7, 9. O'rtadagi son 55, demak mediana 55.

2. Juft sonli qatorda medianani shunchaki bitta songa teng deb olish. ✗ 2,4,6,82, 4, 6, 8 qatorida mediana 44 (yoki 66). ✓ Juft sondagi qatorda o'rtadagi ikkita sonning arifmetik o'rtachasi olinadi: 4+62=5\dfrac{4+6}{2} = 5.

3. Moda yo'qligini 00 ga teng deb hisoblash. ✗ 3,7,8,123, 7, 8, 12 to'plamda hech qaysi son takrorlanmagan, demak moda 00. ✓ Agar takrorlanish bo'lmasa, to'plamda "moda yo'q" deyiladi. 00 esa alohida son qiymatidir.

4. Arifmetik o'rtachada bo'luvchini adashtirish. ✗ 4,6,84, 6, 8 sonlari arifmetik o'rtachasi: (4+6+8):2=9(4+6+8) : 2 = 9. ✓ Hadlar soni 33 ta bo'lgani uchun 33 ga bo'linadi: (4+6+8):3=6(4+6+8) : 3 = 6.


DTM uslubidagi test

Ushbu mavzuni mustahkamlash uchun berilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.

Keyingi qadam

Statistik tavsiflar bilan tanishdik. Keyingi bosqichlarda ushbu ko'rsatkichlar asosida ma'lumotlar diagrammalari va gistogrammalar tuzishni o'rganamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.4,6,8,10,124, 6, 8, 10, 12 sonlarining arifmetik o'rtachasini toping.

  2. 2.3,7,5,7,4,3,7,23, 7, 5, 7, 4, 3, 7, 2 ma'lumotlar to'plamining modasini toping.

  3. 3.12,5,8,3,19,7,1012, 5, 8, 3, 19, 7, 10 sonlar qatorining medianasini toping.

  4. 4.4,8,10,14,16,204, 8, 10, 14, 16, 20 sonlar qatorining medianasini toping.

  5. 5.5,9,12,18,265, 9, 12, 18, 26 sonlar qatorining o'zgarish oralig'ini (kengligini) toping.