Matematika

9-sinf · Algebra · 30 daqiqa

Geometrik progressiya

Ketma-ketliklar: mavzular

Bu nima va nega kerak

Tabiat va jamiyatda ba'zi jarayonlar bir maromda emas, balki shiddat bilan karrali ortadi yoki kamayadi. Masalan:

  • Laboratoriyada bakteriyalar har 20 daqiqada ikkiga bo'linadi: 1,2,4,8,16,…1, 2, 4, 8, 16, \ldots
  • Qadimgi shaxmat afsonasida donishmand taxtaning 1-katagiga 1 dona, 2-katagiga 2 dona, 3-katagiga 4 dona bug'doy so'ragan. 64-katakka yetganda bu miqdor 2632^{63} donaga yetib, butun dunyo hosilidan oshib ketgan.

Har bir keyingi son oldingisini bitta o'zgarmas songa ko'paytirish orqali hosil bo'ladigan bunday ketma-ketlik geometrik progressiya deb ataladi.

Asosiy g'oya

1. Ta'rif va maxraj

Ta'rif. Birinchi hadi b1≠0b_1 \neq 0 bo'lgan, ikkinchi hadidan boshlab har bir hadi o'zidan oldingi hadni bitta noldan farqli o'zgarmas qq soniga ko'paytirishdan hosil bo'ladigan ketma-ketlik geometrik progressiya deyiladi: bn+1=bn⋅q(b1≠0,  q≠0,  n∈N).b_{n+1} = b_n \cdot q \quad (b_1 \neq 0, \; q \neq 0, \; n \in \mathbb{N}).

qq soni geometrik progressiyaning maxraji deb ataladi: q=bn+1bn=b2b1=b3b2=…q = \frac{b_{n+1}}{b_n} = \frac{b_2}{b_1} = \frac{b_3}{b_2} = \ldots

Maxraj qq va birinchi had b1b_1 ga qarab:

  • b1>0,q>1b_1 > 0, q > 1 bo'lsa — o'suvchi (masalan: 3,6,12,24,…3, 6, 12, 24, \ldots);
  • b1>0,0<q<1b_1 > 0, 0 < q < 1 bo'lsa — kamayuvchi (masalan: 16,8,4,2,…16, 8, 4, 2, \ldots);
  • q<0q < 0 bo'lsa — ishorasi almashinuvchi (masalan: 5,−15,45,−135,…5, -15, 45, -135, \ldots);
  • q=1q = 1 bo'lsa — o'zgarmas (masalan: 4,4,4,4,…4, 4, 4, 4, \ldots).

2. nn-had formulasi

Ketma-ketlik hadlarini ta'rif bo'yicha yozsak: b1,b2=b1q,b3=b2q=b1q2,b4=b1q3,…b_1, \quad b_2 = b_1 q, \quad b_3 = b_2 q = b_1 q^2, \quad b_4 = b_1 q^3, \quad \ldots

Ixtiyoriy nn-had uchun formula kelib chiqadi: bn=b1⋅qn−1.b_n = b_1 \cdot q^{n-1}.

Ixtiyoriy ikkita bnb_n va bmb_m hadlar orasidagi munosabat: bn=bm⋅qn−m  ⟹  qn−m=bnbm.b_n = b_m \cdot q^{n-m} \implies q^{n-m} = \frac{b_n}{b_m}.

3. Xarakteristik xossa va indekslar qoidasi

  • O'rta geometrik xossasi: Ikkinchi hadidan boshlab har bir hadning kvadrati o'ziga qo'shni hadlar ko'paytmasiga teng: bn2=bn−1⋅bn+1(n≥2).b_n^2 = b_{n-1}\cdot b_{n+1} \quad (n \ge 2). Barcha hadlar musbat bo'lsa: bn=bn−1bn+1b_n = \sqrt{b_{n-1}b_{n+1}}, ya'ni har bir had qo'shnilarining o'rta geometrigiga teng.

  • Indekslar yig'indisi tengligi: Agar k+m=p+qk + m = p + q bo'lsa, u holda: bk⋅bm=bp⋅bq.b_k \cdot b_m = b_p \cdot b_q. Masalan, b2⋅b8=b4⋅b6=b52b_2 \cdot b_8 = b_4 \cdot b_6 = b_5^2 (chunki 2+8=4+6=102 + 8 = 4 + 6 = 10).

4. Dastlabki nn ta had yig'indisi

Geometrik progressiyaning dastlabki nn ta hadi yig'indisi Sn=b1+b2+…+bnS_n = b_1 + b_2 + \ldots + b_n quyidagi formula bilan hisoblanadi:

Sn=b1(qn−1)q−1=b1(1−qn)1−q(q≠1).S_n = \frac{b_1(q^n - 1)}{q - 1} = \frac{b_1(1 - q^n)}{1 - q} \quad (q \neq 1).

Oxirgi had bnb_n ma'lum bo'lganda: Sn=bnq−b1q−1.S_n = \frac{b_n q - b_1}{q - 1}.

Agar q=1q = 1 bo'lsa, barcha hadlar teng bo'lib, Sn=n⋅b1S_n = n \cdot b_1 bo'ladi.

Yechilgan misollar

1-misol. nn-had va yig'indini hisoblash

Geometrik progressiyada b1=48b_1 = 48 va q=−12q = -\dfrac{1}{2} berilgan. Uning beshinchi hadi b5b_5 va dastlabki 5 ta hadi yig'indisi S5S_5 ni toping.

Yechish:

  1. nn-had formulasiga n=5n = 5 ni qo'yamiz: b5=b1⋅q4=48⋅(−12)4=48⋅116=3.b_5 = b_1 \cdot q^4 = 48 \cdot \left(-\frac{1}{2}\right)^4 = 48 \cdot \frac{1}{16} = 3.
  2. Yig'indi formulasidan foydalanamiz: S5=b1(1−q5)1−q=48(1−(−12)5)1−(−12)=48(1+132)32=48⋅333232=99232=33.S_5 = \frac{b_1(1 - q^5)}{1 - q} = \frac{48\left(1 - \left(-\frac{1}{2}\right)^5\right)}{1 - \left(-\frac{1}{2}\right)} = \frac{48\left(1 + \frac{1}{32}\right)}{\frac{3}{2}} = \frac{48 \cdot \frac{33}{32}}{\frac{3}{2}} = \frac{\frac{99}{2}}{\frac{3}{2}} = 33.

Tekshirish: 48−24+12−6+3=3348 - 24 + 12 - 6 + 3 = 33 ✓.

Javob: b5=3,S5=33b_5 = 3, \quad S_5 = 33.


2-misol. Ikki had berilganda progressiyani topish

Hadlari musbat bo'lgan geometrik progressiyada b3=12b_3 = 12 va b6=96b_6 = 96 bo'lsa, b1b_1 va S6S_6 ni toping.

Yechish:

  1. Maxrajni hadlar nisbatidan topamiz: b6b3=q6−3=q3  ⟹  q3=9612=8  ⟹  q=2.\frac{b_6}{b_3} = q^{6-3} = q^3 \implies q^3 = \frac{96}{12} = 8 \implies q = 2.
  2. Birinchi hadni aniqlaymiz: b3=b1q2  ⟹  12=b1⋅4  ⟹  b1=3.b_3 = b_1 q^2 \implies 12 = b_1 \cdot 4 \implies b_1 = 3.
  3. Dastlabki 6 ta had yig'indisini hisoblaymiz: S6=3(26−1)2−1=3(64−1)=3⋅63=189.S_6 = \frac{3(2^6 - 1)}{2 - 1} = 3(64 - 1) = 3 \cdot 63 = 189.

Javob: b1=3,S6=189b_1 = 3, \quad S_6 = 189.


3-misol. Tenglamalar sistemasi orqali topish

Geometrik progressiyada b1+b3=15b_1 + b_3 = 15 va b2+b4=30b_2 + b_4 = 30 bo'lsa, b1b_1 va qq ni toping.

Yechish:

  1. Umumiy ko'paytuvchini qavsdan chiqaramiz: {b1(1+q2)=15b1q(1+q2)=30\begin{cases} b_1(1 + q^2) = 15 \\ b_1 q(1 + q^2) = 30 \end{cases}
  2. Ikkinchi tenglikni birinchisiga bo'lamiz: b1q(1+q2)b1(1+q2)=3015  ⟹  q=2.\frac{b_1 q(1 + q^2)}{b_1(1 + q^2)} = \frac{30}{15} \implies q = 2.
  3. q=2q = 2 ni birinchi tenglamaga qo'yamiz: b1(1+4)=15  ⟹  5b1=15  ⟹  b1=3.b_1(1 + 4) = 15 \implies 5b_1 = 15 \implies b_1 = 3.

Javob: b1=3,q=2b_1 = 3, \quad q = 2.


4-misol. Ketma-ket uchta had xossasi

xx ning qanday musbat qiymatida x−1,  x+1,  2x+5x - 1, \; x + 1, \; 2x + 5 ketma-ketlik geometrik progressiyaning ketma-ket uchta hadi bo'ladi?

Yechish:

  1. O'rta geometrik xossasini qo'llaymiz: (x+1)2=(x−1)(2x+5).(x + 1)^2 = (x - 1)(2x + 5).
  2. Ochib chiqamiz: x2+2x+1=2x2+3x−5  ⟹  x2+x−6=0.x^2 + 2x + 1 = 2x^2 + 3x - 5 \implies x^2 + x - 6 = 0.
  3. Ildizlarni topamiz: (x+3)(x−2)=0  ⟹  x1=2,  x2=−3(x + 3)(x - 2) = 0 \implies x_1 = 2, \; x_2 = -3.
    Musbat qiymat: x=2x = 2 (hadlar: 1,3,91, 3, 9).

Javob: x=2x = 2.

Mashq

Quyidagi masalalarni mustaqil yeching:

  1. Geometrik progressiyada b1=5,q=2b_1 = 5, q = 2 bo'lsa, b6b_6 ni toping.
  2. 81,27,9,…81, 27, 9, \ldots geometrik progressiyaning maxraji qq va beshinchi hadi b5b_5 ni toping.
  3. Hadlari musbat bo'lgan geometrik progressiyada b1=2b_1 = 2 va b5=32b_5 = 32 bo'lsa, maxraj qq ni toping.
  4. b3=5b_3 = 5 va b7=80b_7 = 80 bo'lgan musbat hadli geometrik progressiyada b5b_5 ni toping.
  5. b1=3,q=2b_1 = 3, q = 2 bo'lsa, dastlabki 5 ta had yig'indisi S5S_5 ni hisoblang.
  6. Hadlari musbat bo'lgan geometrik progressiyada b2=6,b4=54b_2 = 6, b_4 = 54. b1b_1 va S4S_4 ni toping.
  7. Hadlari musbat geometrik progressiyada b1+b2=12b_1 + b_2 = 12 va b3+b4=48b_3 + b_4 = 48 bo'lsa, qq va b1b_1 ni toping.
  8. xx ning qanday musbat qiymatida 2,x,182, x, 18 ketma-ketlik geometrik progressiya hosil qiladi?
Javoblar va yechim yo'llari
  1. b6=b1q5=5⋅32=160b_6 = b_1 q^5 = 5\cdot 32 = 160.
    Javob: 160160.

  2. q=2781=13q = \dfrac{27}{81} = \dfrac{1}{3}. b5=81⋅(13)4=1b_5 = 81\cdot \left(\dfrac{1}{3}\right)^4 = 1.
    Javob: q=13,  b5=1q = \dfrac{1}{3}, \; b_5 = 1.

  3. q4=b5b1=322=16  ⟹  q=2q^4 = \dfrac{b_5}{b_1} = \dfrac{32}{2} = 16 \implies q = 2.
    Javob: 22.

  4. b52=b3⋅b7=5⋅80=400  ⟹  b5=20b_5^2 = b_3\cdot b_7 = 5\cdot 80 = 400 \implies b_5 = 20.
    Javob: 2020.

  5. S5=3(32−1)2−1=3⋅31=93S_5 = \dfrac{3(32 - 1)}{2 - 1} = 3\cdot 31 = 93.
    Javob: 9393.

  6. q2=b4b2=546=9  ⟹  q=3q^2 = \dfrac{b_4}{b_2} = \dfrac{54}{6} = 9 \implies q = 3.
    b1=63=2b_1 = \dfrac{6}{3} = 2.
    S4=2(34−1)3−1=81−1=80S_4 = \dfrac{2(3^4 - 1)}{3 - 1} = 81 - 1 = 80.
    Javob: b1=2,  S4=80b_1 = 2, \; S_4 = 80.

  7. q2=b3+b4b1+b2=4812=4  ⟹  q=2q^2 = \dfrac{b_3 + b_4}{b_1 + b_2} = \dfrac{48}{12} = 4 \implies q = 2.
    b1(1+2)=12  ⟹  b1=4b_1(1 + 2) = 12 \implies b_1 = 4.
    Javob: q=2,  b1=4q = 2, \; b_1 = 4.

  8. x2=2⋅18=36  ⟹  x=6x^2 = 2\cdot 18 = 36 \implies x = 6.
    Javob: 66.

Keng tarqalgan xatolar

1. nn-had darajasida (n−1)(n - 1) o'rniga nn ni yozish. ✗ b5=b1⋅q5b_5 = b_1 \cdot q^5. ✓ Birinchi hadda qq qatnashmaydi: b5=b1⋅q4b_5 = b_1 \cdot q^4.

2. Maxraj manfiy bo'lganda darajani noto'g'ri hisoblash. ✗ q=−2q = -2 bo'lganda q4=−16q^4 = -16. ✓ Juft darajada manfiy son musbat bo'ladi: (−2)4=16(-2)^4 = 16.

3. O'rta geometrik xossasida ishorani unutish. ✗ bn2=36b_n^2 = 36 dan faqat bn=6b_n = 6 deb olish. ✓ Hadlar musbatligi aytilmagan bo'lsa, bn=6b_n = 6 yoki bn=−6b_n = -6 bo'ladi.

4. Yig'indi maxrajini adashtirish. ✗ Sn=b1(qn−1)qn−1S_n = \dfrac{b_1(q^n - 1)}{q^n - 1}. ✓ Maxrajda daraja yo'q: Sn=b1(qn−1)q−1S_n = \dfrac{b_1(q^n - 1)}{q - 1}.

DTM uslubidagi test

Ushbu mavzu bo'yicha tayyorlangan 5 ta test savoli platformada interaktiv tarzda ishlaydi: o'z javobingizni tanlang va to'liq tushuntirishni ko'ring.

Keyingi qadam

Agar geometrik progressiyada ∣q∣<1|q| < 1 bo'lsa, hadlar borgan sari kichiklashib, nolga intiladi. Masalan: 1,12,14,18,…1, \frac{1}{2}, \frac{1}{4}, \frac{1}{8}, \ldots. Cheksiz ko'p bunday sonlarni qo'shganda chekli son chiqishi mumkinmi? Keyingi darsda matematikadagi eng ajoyib mavzulardan biri — Cheksiz kamayuvchi geometrik progressiyani o'rganamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.Geometrik progressiyada b1=3b_1 = 3 va maxraj q=2q = 2 bo'lsa, uning oltinchi hadi b6b_6 ni toping.

  2. 2.Geometrik progressiyada b2=6b_2 = 6 va b5=162b_5 = 162 bo'lsa, maxraj qq ni toping.

  3. 3.Barcha hadlari musbat bo'lgan geometrik progressiyada b3=4b_3 = 4 va b7=64b_7 = 64 bo'lsa, beshinchi had b5b_5 ni toping.

  4. 4.Hadlari musbat bo'lgan geometrik progressiyada b1=2b_1 = 2 va q=3q = 3 bo'lsa, dastlabki 4 ta hadining yig'indisi S4S_4 ni hisoblang.

  5. 5.Geometrik progressiyada b1=5b_1 = 5, q=2q = 2 va Sn=155S_n = 155 bo'lsa, hadlar soni nn ni toping.