9-sinf · Algebra · 30 daqiqa
Arifmetik progressiya
Ketma-ketliklar: mavzular
- Arifmetik progressiya
- Geometrik progressiya
- Cheksiz kamayuvchi geometrik progressiya
Bu nima va nega kerak
Bir maromda o'sib yoki kamayib boruvchi sonlar ketma-ketligiga hayotda tez-tez duch kelamiz. Masalan, teatr zalining birinchi qatorida 20 ta o'rindiq bo'lib, har keyingi qatorda oldingisidan 2 tadan ko'p o'rindiq joylashtirilgan bo'lsa: ketma-ketligi hosil bo'ladi.
Har bir had oldingisiga bitta o'zgarmas sonni qo'shish orqali hosil bo'ladigan bunday ketma-ketlik arifmetik progressiya deyiladi.
Rivoyatga ko'ra, mashhur matematik Karl Gauss bolaligida dan gacha sonlar yig'indisini juftlash usulida soniyalarda topgan: Bunday 50 ta juftlik yig'indisi bo'ladi. Arifmetik progressiya formulalari bu g'oyani har qanday qadamli qatorlar uchun umumlashtiradi.
Asosiy g'oya
1. Ta'rif va ayirma
Ta'rif. Ikkinchi hadidan boshlab har bir hadi o'zidan oldingi hadga bitta o'zgarmas sonini qo'shishdan hosil bo'ladigan ketma-ketlik arifmetik progressiya deyiladi:
Bu yerdagi soni arifmetik progressiyaning ayirmasi deyiladi:
- Agar bo'lsa, progressiya o'suvchi (masalan: );
- Agar bo'lsa, progressiya kamayuvchi (masalan: );
- Agar bo'lsa, progressiya o'zgarmas bo'ladi (masalan: ).
2. -had formulasi
Ketma-ketlik hadlarini yozsak:
Ixtiyoriy -had uchun formula kelib chiqadi:
Ixtiyoriy ikkita va hadlar orasidagi bog'lanish:
3. Xarakteristik xossa va indekslar qoidasi
-
O'rta arifmetik xossasi: Ikkinchi hadidan boshlab har bir had qo'shnilarining o'rta arifmetigiga teng:
-
Indekslar yig'indisi tengligi: Agar bo'lsa, u holda: Masalan, (chunki ).
4. Dastlabki ta had yig'indisi formulasi
Dastlabki ta had yig'indisi quyidagicha hisoblanadi:
-
Birinchi va -had ma'lum bo'lganda:
-
Faqat va ma'lum bo'lganda:
Shuningdek, yig'indidan hadni topish qoidasi:
Yechilgan misollar
1-misol. -had va yig'indini topish
Arifmetik progressiyada va berilgan. Uning hadi va dastlabki 15 ta hadi yig'indisi ni toping.
Yechish:
- -had formulasiga ni qo'yamiz:
- Yig'indi formulasidan foydalanamiz:
Javob: .
2-misol. Ikki had berilganda progressiyani topish
Arifmetik progressiyada va bo'lsa, , va ni toping.
Yechish:
- Ayirmani hadlar ayirmasi orqali topamiz:
- Birinchi hadni aniqlaymiz:
- Dastlabki 10 ta had yig'indisini hisoblaymiz:
Javob: .
3-misol. Hadning tartib raqamini topish
arifmetik progressiyaning nechanchi hadi ga teng?
Yechish:
- Ketma-ketlikdan: .
- Formulaga qo'yamiz:
Javob: 21-hadi.
4-misol. Yig'indiga ko'ra hadlar sonini aniqlash
Arifmetik progressiyada va bo'lsa, nechta hadning yig'indisi ga teng bo'ladi?
Yechish:
- Yig'indi formulasiga qo'yamiz:
- Kvadrat tenglamani yechamiz: Hadlar soni natural son bo'lgani uchun: .
Javob: 8 ta had.
Mashq
Quyidagi masalalarni mustaqil yeching:
- Arifmetik progressiyada bo'lsa, ni toping.
- progressiyaning ayirmasi va 10-hadi ni toping.
- Arifmetik progressiyada va bo'lsa, ayirma ni toping.
- va bo'lgan arifmetik progressiyaning oltinchi hadi ni toping.
- arifmetik progressiyaning dastlabki 12 ta hadi yig'indisi ni hisoblang.
- Arifmetik progressiyada bo'lsa, dastlabki nechta hadning yig'indisi ga teng bo'ladi?
- Dastlabki 20 ta juft natural sonning yig'indisini hisoblang ().
- Dastlabki ta hadi yig'indisi formula bilan berilgan ketma-ketlikning uchinchi hadi ni toping.
Javoblar va yechim yo'llari
-
.
Javob: . -
. .
Javob: . -
.
Javob: . -
Indekslar xossasidan: .
Javob: . -
. .
Javob: . -
.
yoki .
Javob: yoki ta had. -
.
.
Javob: . -
.
Javob: .
Keng tarqalgan xatolar
1. -had formulasida o'rniga ni yozish. ✗ . ✓ -hadda soni marta qo'shiladi: .
2. Ayirma manfiy bo'lganda qavslarni unutish. ✗ bo'lganda . ✓ Ko'paytirishda manfiy son qavsga olinadi: .
3. Indekslar bilan hadlar qiymatini adashtirish. ✗ dan deb xulosa qilish. ✓ Indekslar xossasidan , demak .
4. Yig'indi formulasida 2 ga bo'lishni unutish. ✗ . ✓ O'rta arifmetik olingani uchun ga bo'linadi: .
DTM uslubidagi test
Ushbu mavzu bo'yicha tayyorlangan 5 ta test savoli platformada interaktiv tarzda ishlaydi: o'z javobingizni tanlang va to'liq tushuntirishni ko'ring.
Keyingi qadam
Arifmetik progressiyada har bir had oldingisiga ma'lum sonni qo'shish orqali hosil bo'ldi. Agar sonlar har safar bitta songa ko'paytirib borilsa-chi? Masalan, hujayralar bo'linishi () qanday qonuniyatga bo'ysunadi? Buni keyingi darsimiz — Geometrik progressiya mavzusida o'rganamiz.
Test
0 / 5 javob berildi
1.Arifmetik progressiyada va ayirma bo'lsa, uning 10-hadini toping.
2.Arifmetik progressiyada va . Progressiyaning ayirmasi ni toping.
3.Arifmetik progressiyada va bo'lsa, dastlabki 12 ta hadining yig'indisi ni hisoblang.
4.Arifmetik progressiyada bo'lsa, oltinchi had ning qiymatini toping.
5.Dastlabki ta hadi yig'indisi formula bilan ifodalanadigan arifmetik progressiyaning beshinchi hadi ni toping.