Matematika

9-sinf · Algebra · 30 daqiqa

Arifmetik progressiya

Ketma-ketliklar: mavzular

Bu nima va nega kerak

Bir maromda o'sib yoki kamayib boruvchi sonlar ketma-ketligiga hayotda tez-tez duch kelamiz. Masalan, teatr zalining birinchi qatorida 20 ta o'rindiq bo'lib, har keyingi qatorda oldingisidan 2 tadan ko'p o'rindiq joylashtirilgan bo'lsa: 20,22,24,26,…20, 22, 24, 26, \ldots ketma-ketligi hosil bo'ladi.

Har bir had oldingisiga bitta o'zgarmas sonni qo'shish orqali hosil bo'ladigan bunday ketma-ketlik arifmetik progressiya deyiladi.

Rivoyatga ko'ra, mashhur matematik Karl Gauss bolaligida 11 dan 100100 gacha sonlar yig'indisini juftlash usulida soniyalarda topgan: 1+100=101,2+99=101,…,50+51=101.1 + 100 = 101, \quad 2 + 99 = 101, \quad \ldots, \quad 50 + 51 = 101. Bunday 50 ta juftlik yig'indisi 50×101=505050 \times 101 = 5050 bo'ladi. Arifmetik progressiya formulalari bu g'oyani har qanday qadamli qatorlar uchun umumlashtiradi.

Asosiy g'oya

1. Ta'rif va ayirma

Ta'rif. Ikkinchi hadidan boshlab har bir hadi o'zidan oldingi hadga bitta o'zgarmas dd sonini qo'shishdan hosil bo'ladigan ketma-ketlik arifmetik progressiya deyiladi: an+1=an+d(n∈N).a_{n+1} = a_n + d \quad (n \in \mathbb{N}).

Bu yerdagi dd soni arifmetik progressiyaning ayirmasi deyiladi: d=an+1−an=a2−a1=a3−a2.d = a_{n+1} - a_n = a_2 - a_1 = a_3 - a_2.

  • Agar d>0d > 0 bo'lsa, progressiya o'suvchi (masalan: 2,5,8,11,…2, 5, 8, 11, \ldots);
  • Agar d<0d < 0 bo'lsa, progressiya kamayuvchi (masalan: 20,16,12,8,…20, 16, 12, 8, \ldots);
  • Agar d=0d = 0 bo'lsa, progressiya o'zgarmas bo'ladi (masalan: 7,7,7,7,…7, 7, 7, 7, \ldots).

2. nn-had formulasi

Ketma-ketlik hadlarini yozsak: a1,a2=a1+d,a3=a1+2d,…a_1, \quad a_2 = a_1 + d, \quad a_3 = a_1 + 2d, \quad \ldots

Ixtiyoriy nn-had uchun formula kelib chiqadi: an=a1+(n−1)d.a_n = a_1 + (n - 1)d.

Ixtiyoriy ikkita ana_n va ama_m hadlar orasidagi bog'lanish: an=am+(n−m)d  ⟹  d=an−amn−m.a_n = a_m + (n - m)d \implies d = \frac{a_n - a_m}{n - m}.

3. Xarakteristik xossa va indekslar qoidasi

  • O'rta arifmetik xossasi: Ikkinchi hadidan boshlab har bir had qo'shnilarining o'rta arifmetigiga teng: an=an−1+an+12(n≥2).a_n = \frac{a_{n-1} + a_{n+1}}{2} \quad (n \ge 2).

  • Indekslar yig'indisi tengligi: Agar k+m=p+qk + m = p + q bo'lsa, u holda: ak+am=ap+aq.a_k + a_m = a_p + a_q. Masalan, a2+a8=a4+a6=2a5a_2 + a_8 = a_4 + a_6 = 2a_5 (chunki 2+8=4+6=102 + 8 = 4 + 6 = 10).

4. Dastlabki nn ta had yig'indisi formulasi

Dastlabki nn ta had yig'indisi Sn=a1+a2+…+anS_n = a_1 + a_2 + \ldots + a_n quyidagicha hisoblanadi:

  1. Birinchi va nn-had ma'lum bo'lganda: Sn=a1+an2⋅n.S_n = \frac{a_1 + a_n}{2}\cdot n.

  2. Faqat a1a_1 va dd ma'lum bo'lganda: Sn=2a1+(n−1)d2⋅n.S_n = \frac{2a_1 + (n - 1)d}{2}\cdot n.

Shuningdek, yig'indidan hadni topish qoidasi: an=Sn−Sn−1(n≥2),a1=S1.a_n = S_n - S_{n-1} \quad (n \ge 2), \qquad a_1 = S_1.

Yechilgan misollar

1-misol. nn-had va yig'indini topish

Arifmetik progressiyada a1=7a_1 = 7 va d=−3d = -3 berilgan. Uning a15a_{15} hadi va dastlabki 15 ta hadi yig'indisi S15S_{15} ni toping.

Yechish:

  1. nn-had formulasiga n=15n = 15 ni qo'yamiz: a15=a1+14d=7+14⋅(−3)=7−42=−35.a_{15} = a_1 + 14d = 7 + 14\cdot (-3) = 7 - 42 = -35.
  2. Yig'indi formulasidan foydalanamiz: S15=a1+a152⋅15=7+(−35)2⋅15=−282⋅15=−14⋅15=−210.S_{15} = \frac{a_1 + a_{15}}{2}\cdot 15 = \frac{7 + (-35)}{2}\cdot 15 = \frac{-28}{2}\cdot 15 = -14\cdot 15 = -210.

Javob: a15=−35,S15=−210a_{15} = -35, \quad S_{15} = -210.


2-misol. Ikki had berilganda progressiyani topish

Arifmetik progressiyada a5=17a_5 = 17 va a11=35a_{11} = 35 bo'lsa, a1a_1, dd va S10S_{10} ni toping.

Yechish:

  1. Ayirmani hadlar ayirmasi orqali topamiz: a11−a5=(11−5)d  ⟹  6d=35−17=18  ⟹  d=3.a_{11} - a_5 = (11 - 5)d \implies 6d = 35 - 17 = 18 \implies d = 3.
  2. Birinchi hadni aniqlaymiz: a5=a1+4d  ⟹  17=a1+4⋅3  ⟹  a1=17−12=5.a_5 = a_1 + 4d \implies 17 = a_1 + 4\cdot 3 \implies a_1 = 17 - 12 = 5.
  3. Dastlabki 10 ta had yig'indisini hisoblaymiz: S10=2a1+9d2⋅10=(2⋅5+9⋅3)⋅5=(10+27)⋅5=37⋅5=185.S_{10} = \frac{2a_1 + 9d}{2}\cdot 10 = (2\cdot 5 + 9\cdot 3)\cdot 5 = (10 + 27)\cdot 5 = 37\cdot 5 = 185.

Javob: a1=5,d=3,S10=185a_1 = 5, \quad d = 3, \quad S_{10} = 185.


3-misol. Hadning tartib raqamini topish

9,13,17,…9, 13, 17, \ldots arifmetik progressiyaning nechanchi hadi 8989 ga teng?

Yechish:

  1. Ketma-ketlikdan: a1=9,  d=13−9=4,  an=89a_1 = 9, \; d = 13 - 9 = 4, \; a_n = 89.
  2. Formulaga qo'yamiz: an=a1+(n−1)d  ⟹  89=9+(n−1)⋅4.a_n = a_1 + (n - 1)d \implies 89 = 9 + (n - 1)\cdot 4. 80=4(n−1)  ⟹  n−1=20  ⟹  n=21.80 = 4(n - 1) \implies n - 1 = 20 \implies n = 21.

Javob: 21-hadi.


4-misol. Yig'indiga ko'ra hadlar sonini aniqlash

Arifmetik progressiyada a1=3a_1 = 3 va d=2d = 2 bo'lsa, nechta hadning yig'indisi 8080 ga teng bo'ladi?

Yechish:

  1. Yig'indi formulasiga qo'yamiz: Sn=2⋅3+(n−1)⋅22⋅n=80.S_n = \frac{2\cdot 3 + (n - 1)\cdot 2}{2}\cdot n = 80. 6+2n−22⋅n=80  ⟹  2n+42⋅n=80  ⟹  (n+2)n=80.\frac{6 + 2n - 2}{2}\cdot n = 80 \implies \frac{2n + 4}{2}\cdot n = 80 \implies (n + 2)n = 80.
  2. Kvadrat tenglamani yechamiz: n2+2n−80=0  ⟹  (n+10)(n−8)=0.n^2 + 2n - 80 = 0 \implies (n + 10)(n - 8) = 0. Hadlar soni natural son bo'lgani uchun: n=8n = 8.

Javob: 8 ta had.

Mashq

Quyidagi masalalarni mustaqil yeching:

  1. Arifmetik progressiyada a1=4,d=5a_1 = 4, d = 5 bo'lsa, a9a_9 ni toping.
  2. 35,31,27,…35, 31, 27, \ldots progressiyaning ayirmasi dd va 10-hadi a10a_{10} ni toping.
  3. Arifmetik progressiyada a1=−2a_1 = -2 va a7=16a_7 = 16 bo'lsa, ayirma dd ni toping.
  4. a3=8a_3 = 8 va a9=26a_9 = 26 bo'lgan arifmetik progressiyaning oltinchi hadi a6a_6 ni toping.
  5. 2,6,10,…2, 6, 10, \ldots arifmetik progressiyaning dastlabki 12 ta hadi yig'indisi S12S_{12} ni hisoblang.
  6. Arifmetik progressiyada a1=10,d=−2a_1 = 10, d = -2 bo'lsa, dastlabki nechta hadning yig'indisi 2424 ga teng bo'ladi?
  7. Dastlabki 20 ta juft natural sonning yig'indisini hisoblang (2+4+6+…+402 + 4 + 6 + \ldots + 40).
  8. Dastlabki nn ta hadi yig'indisi Sn=2n2−nS_n = 2n^2 - n formula bilan berilgan ketma-ketlikning uchinchi hadi a3a_3 ni toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. a9=a1+8d=4+8⋅5=44a_9 = a_1 + 8d = 4 + 8\cdot 5 = 44.
    Javob: 4444.

  2. d=31−35=−4d = 31 - 35 = -4. a10=35+9⋅(−4)=−1a_{10} = 35 + 9\cdot (-4) = -1.
    Javob: d=−4,  a10=−1d = -4, \; a_{10} = -1.

  3. a7−a1=6d  ⟹  18=6d  ⟹  d=3a_7 - a_1 = 6d \implies 18 = 6d \implies d = 3.
    Javob: 33.

  4. Indekslar xossasidan: a6=a3+a92=8+262=17a_6 = \dfrac{a_3 + a_9}{2} = \dfrac{8 + 26}{2} = 17.
    Javob: 1717.

  5. a1=2,d=4a_1 = 2, d = 4. S12=2⋅2+11⋅42⋅12=48⋅6=288S_{12} = \dfrac{2\cdot 2 + 11\cdot 4}{2}\cdot 12 = 48\cdot 6 = 288.
    Javob: 288288.

  6. Sn=20+(n−1)(−2)2⋅n=(11−n)n=24  ⟹  n2−11n+24=0S_n = \dfrac{20 + (n - 1)(-2)}{2}\cdot n = (11 - n)n = 24 \implies n^2 - 11n + 24 = 0.
    (n−3)(n−8)=0  ⟹  n=3(n - 3)(n - 8) = 0 \implies n = 3 yoki n=8n = 8.
    Javob: 33 yoki 88 ta had.

  7. a1=2,d=2,n=20,a20=40a_1 = 2, d = 2, n = 20, a_{20} = 40.
    S20=2+402⋅20=42⋅10=420S_{20} = \dfrac{2 + 40}{2}\cdot 20 = 42\cdot 10 = 420.
    Javob: 420420.

  8. a3=S3−S2=(2⋅9−3)−(2⋅4−2)=15−6=9a_3 = S_3 - S_2 = (2\cdot 9 - 3) - (2\cdot 4 - 2) = 15 - 6 = 9.
    Javob: 99.

Keng tarqalgan xatolar

1. nn-had formulasida (n−1)(n - 1) o'rniga nn ni yozish. ✗ a10=a1+10da_{10} = a_1 + 10d. ✓ 1010-hadda dd soni 99 marta qo'shiladi: a10=a1+9da_{10} = a_1 + 9d.

2. Ayirma manfiy bo'lganda qavslarni unutish. ✗ a1=10,d=−3a_1 = 10, d = -3 bo'lganda a5=10+4⋅−3a_5 = 10 + 4\cdot -3. ✓ Ko'paytirishda manfiy son qavsga olinadi: a5=10+4⋅(−3)=−2a_5 = 10 + 4\cdot (-3) = -2.

3. Indekslar bilan hadlar qiymatini adashtirish. ✗ a3+a5=20a_3 + a_5 = 20 dan a8=20a_8 = 20 deb xulosa qilish. ✓ Indekslar xossasidan a3+a5=2a4=20a_3 + a_5 = 2a_4 = 20, demak a4=10a_4 = 10.

4. Yig'indi formulasida 2 ga bo'lishni unutish. ✗ Sn=(a1+an)⋅nS_n = (a_1 + a_n)\cdot n. ✓ O'rta arifmetik olingani uchun 22 ga bo'linadi: Sn=a1+an2⋅nS_n = \dfrac{a_1 + a_n}{2}\cdot n.

DTM uslubidagi test

Ushbu mavzu bo'yicha tayyorlangan 5 ta test savoli platformada interaktiv tarzda ishlaydi: o'z javobingizni tanlang va to'liq tushuntirishni ko'ring.

Keyingi qadam

Arifmetik progressiyada har bir had oldingisiga ma'lum sonni qo'shish orqali hosil bo'ldi. Agar sonlar har safar bitta songa ko'paytirib borilsa-chi? Masalan, hujayralar bo'linishi (1,2,4,8,…1, 2, 4, 8, \ldots) qanday qonuniyatga bo'ysunadi? Buni keyingi darsimiz — Geometrik progressiya mavzusida o'rganamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.Arifmetik progressiyada a1=3a_1 = 3 va ayirma d=4d = 4 bo'lsa, uning 10-hadini toping.

  2. 2.Arifmetik progressiyada a3=11a_3 = 11 va a7=23a_7 = 23. Progressiyaning ayirmasi dd ni toping.

  3. 3.Arifmetik progressiyada a1=5a_1 = 5 va d=2d = 2 bo'lsa, dastlabki 12 ta hadining yig'indisi S12S_{12} ni hisoblang.

  4. 4.Arifmetik progressiyada a4+a8=30a_4 + a_8 = 30 bo'lsa, oltinchi had a6a_6 ning qiymatini toping.

  5. 5.Dastlabki nn ta hadi yig'indisi Sn=2n2+3nS_n = 2n^2 + 3n formula bilan ifodalanadigan arifmetik progressiyaning beshinchi hadi a5a_5 ni toping.