Matematika

11-sinf · Algebra · 30 daqiqa

Hosila ta'rifi va geometrik ma'nosi

Hosila: mavzular

Bu nima va nega kerak

Avtomobil spidometri ko'rsatadigan tezlik — bu butun yo'ldagi o'rtacha tezlik emas, balki ayni lahzadagi oniy tezlikdir.

Vaqt oralig'i Δt→0\Delta t \to 0 ga intilganda, yo'l orttirmasi Δs\Delta s ning vaqt orttirmasi Δt\Delta t ga nisbatining chekli limiti oniy tezlikni beradi:

v(t)=lim⁡Δt→0ΔsΔt.v(t) = \lim_{\Delta t \to 0} \frac{\Delta s}{\Delta t}.

Matematikada bu jarayon hosila tushunchasi orqali ifodalanadi:

  • Fizikada: tezlik — yo'lning hosilasi, tezlanish — tezlikning hosilasi;
  • Geometriyada: egri chiziqqa o'tkazilgan urinmaning burchak koeffitsiyenti;
  • DTM testlarida: funksiya o'sish-kamayish oraliqlari va ekstremumlarini aniqlash asosi.

Ushbu darsda hosila ta'rifi, uning geometrik va mexanik ma'nosini o'rganamiz.

Asosiy g'oya

1. Argument va funksiya orttirmasi

Argument x0x_0 dan xx ga o'zgarganda:

  • Δx=x−x0\Delta x = x - x_0 — argument orttirmasi (x=x0+Δxx = x_0 + \Delta x).
  • Δy=Δf=f(x0+Δx)−f(x0)\Delta y = \Delta f = f(x_0 + \Delta x) - f(x_0) — funksiya orttirmasi.

2. Hosila ta'rifi

Funksiya orttirmasining argument orttirmasiga nisbatining Δx→0\Delta x \to 0 dagi chekli limiti y=f(x)y = f(x) funksiyaning x0x_0 nuqtadagi hosilasi deyiladi va f′(x0)f'(x_0) deb belgilanadi:

f′(x0)=lim⁡Δx→0ΔyΔx=lim⁡Δx→0f(x0+Δx)−f(x0)Δxf'(x_0) = \lim_{\Delta x \to 0} \frac{\Delta y}{\Delta x} = \lim_{\Delta x \to 0} \frac{f(x_0 + \Delta x) - f(x_0)}{\Delta x}

3. Eng sodda funksiyalarning hosilalari

Funksiya f(x)f(x)Hosilasi f′(x)f'(x)
CC (o'zgarmas son)00
xx11
kx+bkx + bkk
x2x^22x2x
x3x^33x23x^2

4. Hosilaning geometrik ma'nosi

Funksiya grafigiga (x0;f(x0))(x_0; f(x_0)) nuqtada o'tkazilgan urinmaning OxOx o'qi musbat yo'nalishi bilan hosil qilgan burchagi α\alpha bo'lsa:

k=tg α=f′(x0)k = \text{tg}\,\alpha = f'(x_0)

  • α\alpha o'tkir burchak bo'lsa (0<α<90∘0 < \alpha < 90^\circ), f′(x0)>0f'(x_0) > 0 (funksiya o'suvchi).
  • α\alpha o'tmas burchak bo'lsa (90∘<α<180∘90^\circ < \alpha < 180^\circ), f′(x0)<0f'(x_0) < 0 (funksiya kamayuvchi).
  • Urinma OxOx o'qiga parallel bo'lsa (α=0∘\alpha = 0^\circ), f′(x0)=tg 0∘=0f'(x_0) = \text{tg}\,0^\circ = 0.

5. Hosilaning mexanik ma'nosi

To'g'ri chiziqli s(t)s(t) harakatda:

  • Oniy tezlik: v(t)=s′(t)v(t) = s'(t).
  • Oniy tezlanish: a(t)=v′(t)=s′′(t)a(t) = v'(t) = s''(t).

Yechilgan misollar

1-misol. Ta'rif bo'yicha hosila hisoblash

f(x)=x2+3xf(x) = x^2 + 3x funksiyaning x0=2x_0 = 2 nuqtadagi hosilasini ta'rif bo'yicha hisoblang.

Yechish:

  1. f(2)=22+3⋅2=10f(2) = 2^2 + 3 \cdot 2 = 10.
  2. f(2+Δx)=(2+Δx)2+3(2+Δx)=10+7Δx+(Δx)2f(2 + \Delta x) = (2 + \Delta x)^2 + 3(2 + \Delta x) = 10 + 7\Delta x + (\Delta x)^2.
  3. Δf=7Δx+(Δx)2\Delta f = 7\Delta x + (\Delta x)^2.
  4. ΔfΔx=7+Δx\dfrac{\Delta f}{\Delta x} = 7 + \Delta x.
  5. Limit: f′(2)=lim⁡Δx→0(7+Δx)=7f'(2) = \lim_{\Delta x \to 0}(7 + \Delta x) = 7.

Javob: 77.

2-misol. Urinmaning og'ish burchagi

f(x)=2x2−7x+1f(x) = 2x^2 - 7x + 1 parabola grafigiga x0=2x_0 = 2 nuqtada o'tkazilgan urinmaning OxOx o'qi bilan hosil qilgan burchagini toping.

Yechish:

  1. f′(x)=4x−7f'(x) = 4x - 7.
  2. x0=2x_0 = 2 da: f′(2)=4⋅2−7=1f'(2) = 4 \cdot 2 - 7 = 1.
  3. k=tg α=1  ⟹  α=45∘k = \text{tg}\,\alpha = 1 \implies \alpha = 45^\circ.

Javob: 45∘45^\circ.

3-misol. To'g'ri chiziqli harakat va tezlik

Nuqta s(t)=2t3−9t2+12t−5s(t) = 2t^3 - 9t^2 + 12t - 5 qonun bo'yicha harakatlanmoqda (ss — metr, tt — soniya). a) t=3 st = 3\text{ s} dagi oniy tezlikni toping. b) Qaysi paytlarda nuqta to'xtagan (v=0v = 0)?

Yechish: a) v(t)=s′(t)=6t2−18t+12v(t) = s'(t) = 6t^2 - 18t + 12. t=3t = 3 da: v(3)=6(9)−18(3)+12=12 m/sv(3) = 6(9) - 18(3) + 12 = 12\text{ m/s}. b) v(t)=0  ⟹  6(t2−3t+2)=0  ⟹  t1=1 s,t2=2 sv(t) = 0 \implies 6(t^2 - 3t + 2) = 0 \implies t_1 = 1\text{ s}, t_2 = 2\text{ s}.

Javob: a) 12 m/s12\text{ m/s}; b) t=1 st = 1\text{ s} va t=2 st = 2\text{ s}.

4-misol. Argument va funksiya orttirmasi

f(x)=3x2f(x) = 3x^2 funksiya uchun x0=1x_0 = 1 va Δx=0,1\Delta x = 0{,}1 bo'lganda Δf\Delta f va ΔfΔx\dfrac{\Delta f}{\Delta x} ni toping hamda f′(1)f'(1) bilan solishtiring.

Yechish:

  1. f(1)=3f(1) = 3.
  2. f(1,1)=3(1,1)2=3,63f(1{,}1) = 3(1{,}1)^2 = 3{,}63.
  3. Δf=3,63−3=0,63\Delta f = 3{,}63 - 3 = 0{,}63.
  4. ΔfΔx=0,630,1=6,3\dfrac{\Delta f}{\Delta x} = \dfrac{0{,}63}{0{,}1} = 6{,}3.
  5. f′(x)=6x  ⟹  f′(1)=6f'(x) = 6x \implies f'(1) = 6. Δx→0\Delta x \to 0 da 6,3→66{,}3 \to 6 bo'ladi.

Javob: Δf=0,63\Delta f = 0{,}63, ΔfΔx=6,3\dfrac{\Delta f}{\Delta x} = 6{,}3, f′(1)=6f'(1) = 6.

Mashq

  1. f(x)=7x−4f(x) = 7x - 4 funksiyaning x0=3x_0 = 3 nuqtadagi hosilasini toping.
  2. f(x)=x2f(x) = x^2 funksiyaning x0=4x_0 = 4 nuqtadagi hosilasini ta'rif orqali hisoblang.
  3. y=3x2−5x+2y = 3x^2 - 5x + 2 parabolaga x0=1x_0 = 1 nuqtada o'tkazilgan urinmaning burchak koeffitsiyentini toping.
  4. s(t)=4t2−6t+1 (m)s(t) = 4t^2 - 6t + 1\text{ (m)} harakatda t=2 st = 2\text{ s} dagi oniy tezlikni toping.
  5. y=f(x)y = f(x) grafigiga o'tkazilgan urinma OxOx o'qi bilan α=135∘\alpha = 135^\circ burchak hosil qilsa, f′(x0)f'(x_0) nimaga teng?
  6. f(x)=2x2+5f(x) = 2x^2 + 5 funksiyada x0=1x_0 = 1 va Δx=0,1\Delta x = 0{,}1 bo'lganda Δf\Delta f ni hisoblang.
  7. s(t)=t3−12ts(t) = t^3 - 12t qonun bilan harakatlanayotgan jism qachon to'xtaydi (t>0t > 0)?
  8. y=x2−8x+12y = x^2 - 8x + 12 parabolaning qaysi nuqtasida urinma OxOx o'qiga parallel bo'ladi?
  9. f(x)=2xf(x) = \dfrac{2}{x} funksiyaning x0=1x_0 = 1 nuqtadagi hosilasini ta'rif orqali toping.
  10. s(t)=2t3−3t2+4ts(t) = 2t^3 - 3t^2 + 4t harakatda t=2 st = 2\text{ s} dagi tezlanishni toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. Chiziqli funksiyada (kx+b)′=k  ⟹  f′(3)=7(kx + b)' = k \implies f'(3) = 7. Javob: 77.

  2. Δf=(4+Δx)2−16=8Δx+(Δx)2  ⟹  ΔfΔx=8+Δx→8\Delta f = (4 + \Delta x)^2 - 16 = 8\Delta x + (\Delta x)^2 \implies \frac{\Delta f}{\Delta x} = 8 + \Delta x \to 8. Javob: 88.

  3. Burchak koeffitsiyenti k=f′(1)=6(1)−5=1k = f'(1) = 6(1) - 5 = 1. Javob: 11.

  4. v(t)=s′(t)=8t−6  ⟹  v(2)=8(2)−6=10 m/sv(t) = s'(t) = 8t - 6 \implies v(2) = 8(2) - 6 = 10\text{ m/s}. Javob: 10 m/s10\text{ m/s}.

  5. f′(x0)=tg 135∘=−1f'(x_0) = \text{tg}\,135^\circ = -1. Javob: −1-1.

  6. f(1)=7f(1) = 7, f(1,1)=7,42  ⟹  Δf=7,42−7=0,42f(1{,}1) = 7{,}42 \implies \Delta f = 7{,}42 - 7 = 0{,}42. Javob: 0,420{,}42.

  7. v(t)=3t2−12=0  ⟹  t=2 sv(t) = 3t^2 - 12 = 0 \implies t = 2\text{ s} (t>0t > 0). Javob: 2 s2\text{ s}.

  8. y′=2x−8=0  ⟹  x0=4y' = 2x - 8 = 0 \implies x_0 = 4. y0=42−8(4)+12=−4y_0 = 4^2 - 8(4) + 12 = -4. Nuqta: (4;−4)(4; -4). Javob: (4;−4)(4; -4).

  9. Δf=21+Δx−2=−2Δx1+Δx  ⟹  ΔfΔx→−2\Delta f = \frac{2}{1 + \Delta x} - 2 = \frac{-2\Delta x}{1 + \Delta x} \implies \frac{\Delta f}{\Delta x} \to -2. Javob: −2-2.

  10. v(t)=6t2−6t+4  ⟹  a(t)=12t−6v(t) = 6t^2 - 6t + 4 \implies a(t) = 12t - 6. a(2)=18 m/s2a(2) = 18\text{ m/s}^2. Javob: 18 m/s218\text{ m/s}^2.

Keng tarqalgan xatolar

1. Funksiya qiymati f(x0)f(x_0) bilan hosila qiymati f′(x0)f'(x_0) ni chalkashtirish. ✗ f(x)=x2f(x) = x^2 funksiyaning x=3x = 3 dagi hosilasini f(3)=32=9f(3) = 3^2 = 9 deb yozish. ✓ f(3)=9f(3) = 9 — funksiya qiymati. Hosilasi f′(x)=2xf'(x) = 2x, shuning uchun f′(3)=2⋅3=6f'(3) = 2 \cdot 3 = 6.

2. Urinmaning burchak koeffitsiyentini sinus yoki kosinus deb olish. ✗ Burchak α=60∘\alpha = 60^\circ bo'lsa, k=sin⁡60∘=32k = \sin 60^\circ = \dfrac{\sqrt{3}}{2} deb hisoblash. ✓ Urinmaning burchak koeffitsiyenti tangensga teng: k=tg 60∘=3k = \text{tg}\,60^\circ = \sqrt{3}.

3. Orttirma nisbatida limitga o'tishni unutish. ✗ Δf=6Δx+(Δx)2\Delta f = 6\Delta x + (\Delta x)^2 bo'lganda, nisbat ΔfΔx=6+Δx\dfrac{\Delta f}{\Delta x} = 6 + \Delta x deb yakunlash. ✓ Hosila bu limit: Δx→0\Delta x \to 0 da 6+Δx→66 + \Delta x \to 6. Javob aniq son 66 bo'ladi.

4. Gorizontal urinmada hosila yo'q deb o'ylash. ✗ Urinma OxOx o'qiga parallel bo'lsa, hosila mavjud emas deb hisoblash. ✓ Urinma OxOx ga parallel bo'lsa, α=0∘\alpha = 0^\circ va k=tg 0∘=0k = \text{tg}\,0^\circ = 0. Demak, hosila mavjud va f′(x0)=0f'(x_0) = 0.

DTM uslubidagi test

Ushbu mavzu bo'yicha tayyorlangan 5 ta test savoli platformada interaktiv tarzda ishlaydi: o'z javobingizni tanlang va to'liq yechimni ko'ring.

Keyingi qadam

Biz hosila ta'rifi bilan tanishdik va sodda funksiyalar uchun uni limit orqali topdik. Keyingi darsda hosila hisoblashni osonlashtiruvchi Hosila hisoblash qoidalari va hosilalar jadvalini o'rganamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.f(x)=2x2−3xf(x) = 2x^2 - 3x funksiyaning x0=2x_0 = 2 nuqtadagi hosilasi f′(2)f'(2) ni toping.

  2. 2.y=f(x)y = f(x) funksiya grafigiga x0=1x_0 = 1 nuqtada o'tkazilgan urinma OxOx o'qining musbat yo'nalishi bilan 45∘45^\circ burchak hosil qiladi. f′(1)f'(1) nimaga teng?

  3. 3.Moddiy nuqta to'g'ri chiziq bo'ylab s(t)=t3−2t+4 (m)s(t) = t^3 - 2t + 4\text{ (m)} qonuniyat bilan harakatlanmoqda. t=3 st = 3\text{ s} dagi oniy tezlikni (m/s) toping.

  4. 4.f(x)=3x+1f(x) = 3x + 1 funksiya uchun x0=2x_0 = 2 nuqtada Δx=0,2\Delta x = 0{,}2 bo'lganda funksiya orttirmasi Δf\Delta f nimaga teng?

  5. 5.y=x2−6x+8y = x^2 - 6x + 8 funksiya grafigiga qaysi nuqtada o'tkazilgan urinma OxOx o'qiga parallel bo'ladi?