Matematika

11-sinf · Algebra · 30 daqiqa

Funksiya limiti

Hosila: mavzular

Bu nima va nega kerak

Harakatdagi jismning oniy (lahzalik) tezligini topish uchun vaqt oralig'i Δt\Delta t ni cheksiz kichraytirib nolga intiltiramiz (Δt→0\Delta t \to 0). Bunda masofa o'zgarishi Δs\Delta s ham nolga intilib, [00]\left[\dfrac{0}{0}\right] ko'rinishidagi noaniqlik hosil bo'ladi.

Spidometr ko'rsatadigan aniq tezlik, egri chiziqqa o'tkazilgan urinmaning qiyaligi va ko'plab fizik jarayonlar aynan funksiya limiti tushunchasiga tayanadi.

Limit — bu matematik analiz (hosila va integral) eshigini ochuvchi asosiy tushunchadir. DTM imtihonlarida [00]\left[\dfrac{0}{0}\right] va [∞∞]\left[\dfrac{\infty}{\infty}\right] noaniqliklarini ochish hamda birinchi ajoyib limitga doir masalalar muntazam tushadi.

Asosiy g'oya

1. Funksiya limiti ta'rifi

Intuitiv ta'rif: Agar argument xx biror x0x_0 songa cheksiz yaqinlashganda (x→x0x \to x_0), f(x)f(x) funksiya qiymatlari tayin AA songa istalgancha yaqinlashsa, AA soni f(x)f(x) ning x→x0x \to x_0 dagi limiti deyiladi: lim⁡x→x0f(x)=A\lim_{x \to x_0} f(x) = A

Limit jarayonida xx soni x0x_0 ga intiladi, lekin x0x_0 ga teng bo'lishi shart emas. Masalan, f(x)=x2−1x−1f(x) = \dfrac{x^2 - 1}{x - 1} funksiya x=1x = 1 da aniqlanmagan, lekin uning x→1x \to 1 dagi limiti 22 ga teng.

2. Limitlarning asosiy xossalari

Agar lim⁡x→x0f(x)=A\lim_{x \to x_0} f(x) = A va lim⁡x→x0g(x)=B\lim_{x \to x_0} g(x) = B mavjud bo'lsa:

  1. lim⁡x→x0[f(x)±g(x)]=A±B\lim_{x \to x_0} [f(x) \pm g(x)] = A \pm B
  2. lim⁡x→x0[c⋅f(x)]=c⋅A\lim_{x \to x_0} [c \cdot f(x)] = c \cdot A (c=constc = \text{const})
  3. lim⁡x→x0[f(x)⋅g(x)]=A⋅B\lim_{x \to x_0} [f(x) \cdot g(x)] = A \cdot B
  4. lim⁡x→x0f(x)g(x)=AB\lim_{x \to x_0} \dfrac{f(x)}{g(x)} = \dfrac{A}{B} (B≠0B \neq 0)

3. Noaniqliklarni ochish usullari

  1. To'g'ridan-to'g'ri qo'yish: Maxraj nolga teng bo'lmasa, xx o'rniga x0x_0 qo'yiladi.
  2. [00]\left[\dfrac{0}{0}\right] noaniqligi (ko'phadlar): Surat va maxrajni ko'paytuvchilarga ajratib, nolga aylanuvchi (x−x0)(x - x_0) hadni qisqartiramiz.
  3. [00]\left[\dfrac{0}{0}\right] noaniqligi (irratsional ifodalar): Surat va maxrajni qo'shmasiga ko'paytirib, ildizdan qutilamiz.
  4. Birinchi ajoyib limit: lim⁡x→0sin⁡xx=1,lim⁡x→0tg xx=1\lim_{x \to 0} \frac{\sin x}{x} = 1, \quad \lim_{x \to 0} \frac{\text{tg}\,x}{x} = 1 Umumiy holatda: lim⁡x→0sin⁡(kx)mx=km\lim_{x \to 0} \dfrac{\sin(kx)}{mx} = \dfrac{k}{m}.
  5. [∞∞]\left[\dfrac{\infty}{\infty}\right] noaniqligi (x→∞x \to \infty da ratsional kasrlar):
    • Darajalar teng bo'lsa: limit bosh koeffitsiyentlar nisbatiga teng: lim⁡x→∞anxn+…bnxn+…=anbn\lim_{x \to \infty} \dfrac{a_n x^n + \dots}{b_n x^n + \dots} = \dfrac{a_n}{b_n}.
    • Maxraj darajasi katta bo'lsa: limit 00 ga teng.
    • Surat darajasi katta bo'lsa: limit ∞\infty ga teng.

Yechilgan misollar

1-misol. Ratsional kasrda [00]\left[\dfrac{0}{0}\right] noaniqligini ochish

lim⁡x→1x2+2x−3x2−1\lim_{x \to 1} \dfrac{x^2 + 2x - 3}{x^2 - 1} limitni hisoblang.

Yechish: x=1x = 1 da [00]\left[\dfrac{0}{0}\right] noaniqligi hosil bo'ladi. Surat va maxrajni ko'paytuvchilarga ajratamiz: lim⁡x→1(x−1)(x+3)(x−1)(x+1)=lim⁡x→1x+3x+1.\lim_{x \to 1} \frac{(x - 1)(x + 3)}{(x - 1)(x + 1)} = \lim_{x \to 1} \frac{x + 3}{x + 1}. x=1x = 1 ni qo'yamiz: 1+31+1=42=2.\frac{1 + 3}{1 + 1} = \frac{4}{2} = 2.

Javob: 22.

2-misol. Irratsional ifoda va qo'shmasiga ko'paytirish

lim⁡x→7x+2−3x−7\lim_{x \to 7} \dfrac{\sqrt{x + 2} - 3}{x - 7} limitni hisoblang.

Yechish: Surat va maxrajni (x+2+3)(\sqrt{x + 2} + 3) ga ko'paytiramiz: lim⁡x→7(x+2−3)(x+2+3)(x−7)(x+2+3)=lim⁡x→7(x+2)−9(x−7)(x+2+3).\lim_{x \to 7} \frac{(\sqrt{x + 2} - 3)(\sqrt{x + 2} + 3)}{(x - 7)(\sqrt{x + 2} + 3)} = \lim_{x \to 7} \frac{(x + 2) - 9}{(x - 7)(\sqrt{x + 2} + 3)}. (x−7) qisqaradi: lim⁡x→71x+2+3=19+3=16.(x - 7) \text{ qisqaradi: } \lim_{x \to 7} \frac{1}{\sqrt{x + 2} + 3} = \frac{1}{\sqrt{9} + 3} = \frac{1}{6}.

Javob: 16\dfrac{1}{6}.

3-misol. Cheksizlikdagi limit [∞∞]\left[\dfrac{\infty}{\infty}\right]

lim⁡x→∞6x3−4x+12x3+5x2−3\lim_{x \to \infty} \dfrac{6x^3 - 4x + 1}{2x^3 + 5x^2 - 3} limitni hisoblang.

Yechish: Surat va maxrajni x3x^3 ga bo'lamiz: lim⁡x→∞6−4x2+1x32+5x−3x3=6−0+02+0−0=62=3.\lim_{x \to \infty} \frac{6 - \dfrac{4}{x^2} + \dfrac{1}{x^3}}{2 + \dfrac{5}{x} - \dfrac{3}{x^3}} = \frac{6 - 0 + 0}{2 + 0 - 0} = \frac{6}{2} = 3.

Javob: 33.

4-misol. Birinchi ajoyib limitni qo'llash

lim⁡x→01−cos⁡(2x)x2\lim_{x \to 0} \dfrac{1 - \cos(2x)}{x^2} limitni hisoblang.

Yechish: 1−cos⁡(2x)=2sin⁡2x1 - \cos(2x) = 2\sin^2 x formulasidan foydalanamiz: lim⁡x→02sin⁡2xx2=2⋅lim⁡x→0(sin⁡xx)2=2⋅12=2.\lim_{x \to 0} \frac{2\sin^2 x}{x^2} = 2 \cdot \lim_{x \to 0} \left(\frac{\sin x}{x}\right)^2 = 2 \cdot 1^2 = 2.

Javob: 22.

Mashq

  1. lim⁡x→2(3x2−5x+4)\lim_{x \to 2} (3x^2 - 5x + 4) ni hisoblang.
  2. lim⁡x→−3x2−9x+3\lim_{x \to -3} \dfrac{x^2 - 9}{x + 3} ni hisoblang.
  3. lim⁡x→4x2−6x+8x−4\lim_{x \to 4} \dfrac{x^2 - 6x + 8}{x - 4} ni hisoblang.
  4. lim⁡x→1x3−1x−1\lim_{x \to 1} \dfrac{x^3 - 1}{x - 1} ni hisoblang.
  5. lim⁡x→09+x−3x\lim_{x \to 0} \dfrac{\sqrt{9 + x} - 3}{x} ni hisoblang.
  6. lim⁡x→∞8x2+3x−52x2−7\lim_{x \to \infty} \dfrac{8x^2 + 3x - 5}{2x^2 - 7} ni hisoblang.
  7. lim⁡x→∞5x+43x2−1\lim_{x \to \infty} \dfrac{5x + 4}{3x^2 - 1} ni hisoblang.
  8. lim⁡x→0sin⁡(8x)4x\lim_{x \to 0} \dfrac{\sin(8x)}{4x} ni hisoblang.
  9. lim⁡x→0tg(6x)sin⁡(2x)\lim_{x \to 0} \dfrac{\text{tg}(6x)}{\sin(2x)} ni hisoblang.
  10. lim⁡x→9x−3x−9\lim_{x \to 9} \dfrac{\sqrt{x} - 3}{x - 9} ni hisoblang.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. To'g'ridan-to'g'ri qo'yamiz: 3(22)−5(2)+4=12−10+4=63(2^2) - 5(2) + 4 = 12 - 10 + 4 = 6. Javob: 66.

  2. lim⁡x→−3(x−3)(x+3)x+3=lim⁡x→−3(x−3)=−6\lim_{x \to -3} \dfrac{(x - 3)(x + 3)}{x + 3} = \lim_{x \to -3} (x - 3) = -6. Javob: −6-6.

  3. lim⁡x→4(x−4)(x−2)x−4=4−2=2\lim_{x \to 4} \dfrac{(x - 4)(x - 2)}{x - 4} = 4 - 2 = 2. Javob: 22.

  4. x3−1=(x−1)(x2+x+1)  ⟹  12+1+1=3x^3 - 1 = (x - 1)(x^2 + x + 1) \implies 1^2 + 1 + 1 = 3. Javob: 33.

  5. Qo'shmasiga ko'paytiramiz: xx(9+x+3)=19+x+3→16\dfrac{x}{x(\sqrt{9 + x} + 3)} = \dfrac{1}{\sqrt{9 + x} + 3} \to \dfrac{1}{6}. Javob: 16\dfrac{1}{6}.

  6. Darajalar teng (22), koeffitsiyentlar nisbati: 82=4\dfrac{8}{2} = 4. Javob: 44.

  7. Maxraj darajasi (22) katta bo'lgani sababli limit 00 ga teng. Javob: 00.

  8. lim⁡x→0sin⁡(8x)4x=84=2\lim_{x \to 0} \dfrac{\sin(8x)}{4x} = \dfrac{8}{4} = 2. Javob: 22.

  9. lim⁡x→0(tg(6x)6x⋅2xsin⁡(2x)⋅62)=1⋅1⋅3=3\lim_{x \to 0} \left(\dfrac{\text{tg}(6x)}{6x} \cdot \dfrac{2x}{\sin(2x)} \cdot \dfrac{6}{2}\right) = 1 \cdot 1 \cdot 3 = 3. Javob: 33.

  10. x−9=(x−3)(x+3)  ⟹  lim⁡x→91x+3=16x - 9 = (\sqrt{x} - 3)(\sqrt{x} + 3) \implies \lim_{x \to 9} \dfrac{1}{\sqrt{x} + 3} = \dfrac{1}{6}. Javob: 16\dfrac{1}{6}.

Keng tarqalgan xatolar

1. [00]\left[\dfrac{0}{0}\right] noaniqligini ko'rib, "limit mavjud emas" deb yanglishish. ✗ lim⁡x→2x−2x2−4=0\lim_{x \to 2} \dfrac{x - 2}{x^2 - 4} = 0 deb xulosa qilish. ✓ [00]\left[\dfrac{0}{0}\right] noaniqligi ifodani soddalashtirish kerakligini bildiradi: x−2(x−2)(x+2)=1x+2→14\dfrac{x - 2}{(x - 2)(x + 2)} = \dfrac{1}{x + 2} \to \dfrac{1}{4}.

2. Cheksizlikdagi limitda darajalarni hisobga olmaslik. ✗ lim⁡x→∞3x+1x2+5=3\lim_{x \to \infty} \dfrac{3x + 1}{x^2 + 5} = 3 deb koeffitsiyentlarni bo'lish. ✓ Maxraj darajasi katta bo'lsa, limit nolga teng (00). Koeffitsiyentlar faqat darajalar teng bo'lgandagina olinadi.

3. Birinchi ajoyib limitda koeffitsiyentni unutish. ✗ lim⁡x→0sin⁡(5x)x=1\lim_{x \to 0} \dfrac{\sin(5x)}{x} = 1 deb yozish. ✓ Argument 5x5x bo'lgani uchun: lim⁡x→05⋅sin⁡(5x)5x=5⋅1=5\lim_{x \to 0} 5 \cdot \dfrac{\sin(5x)}{5x} = 5 \cdot 1 = 5.

4. Qo'shmasiga ko'paytirganda maxrajni unutish. ✗ Suratni qo'shmaga ko'paytirib, maxrajga yozmasdan tashlab ketish. ✓ Kasr qiymati saqlanishi uchun surat ham, maxraj ham bir xil ifodaga ko'paytiriladi.

DTM uslubidagi test

Ushbu mavzu bo'yicha tayyorlangan 5 ta test savoli platformada interaktiv tarzda ishlaydi: o'z javobingizni tanlang va to'liq yechimni ko'ring.

Keyingi qadam

Limit tushunchasi va noaniqliklarni ochish usullarini to'liq egalladik. Keyingi darsda ushbu poydevor asosida hosila ta'rifi va uning geometrik ma'nosi bilan tanishamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.lim⁡x→3x2−9x−3\lim_{x \to 3} \dfrac{x^2 - 9}{x - 3} limitni hisoblang.

  2. 2.lim⁡x→∞4x2−3x+12x2+5x−7\lim_{x \to \infty} \dfrac{4x^2 - 3x + 1}{2x^2 + 5x - 7} limitni hisoblang.

  3. 3.lim⁡x→0sin⁡(6x)2x\lim_{x \to 0} \dfrac{\sin(6x)}{2x} limitni hisoblang.

  4. 4.lim⁡x→01+4x−1x\lim_{x \to 0} \dfrac{\sqrt{1 + 4x} - 1}{x} limitni hisoblang.

  5. 5.lim⁡x→2x2−5x+6x2−4\lim_{x \to 2} \dfrac{x^2 - 5x + 6}{x^2 - 4} limitni hisoblang.