Matematika

11-sinf · Algebra · 35 daqiqa

Logarifm va uning xossalari

Ko'rsatkichli va logarifmik funksiyalar: mavzular

Bu nima va nega kerak

2x=82^x = 8 tenglamani ko'rganda darhol x=3x = 3 ekanini aytamiz, chunki 23=82^3 = 8. Xuddi shunday, 3x=813^x = 81 bo'lsa, x=4x = 4.

Ammo 2x=52^x = 5 bo'lsa-chi? 22=42^2 = 4 va 23=82^3 = 8 bo'lgani uchun xx soni 22 va 33 oralig'idagi qandaydir irratsional son. Lekin uni qanday aniq yozish mumkin?

Xuddi ko'paytirishga teskari amal bo'lish (bo'linma) va darajaga ko'tarishga teskari amal ildiz chiqarish bo'lganidek, daraja ko'rsatkichini topish amali — logarifm deb ataladi.

Logarifmlar tovush balandligini o'lchash (detsibel), zilzila kuchi (Rixter shkalasi), kimyoviy eritmalarning kislotaliligi (pH) va axborot miqdorini (bit) hisoblashda asosiy apparat hisoblanadi.

Asosiy g'oya

1. Logarifm ta'rifi

Ta'rif: bb sonining aa asosga ko'ra logarifmi deb, bb sonini hosil qilish uchun aa asosni ko'tarish kerak bo'lgan daraja ko'rsatkichiga aytiladi.

log⁡ab=c  ⟺  ac=b(a>0, a≠1, b>0)\log_a b = c \iff a^c = b \quad (a > 0, \ a \neq 1, \ b > 0)

Belgilashlar:

  • aa — logarifm asosi (a>0,a≠1a > 0, a \neq 1);
  • bb — logarifm ostidagi ifoda (b>0b > 0);
  • log⁡ab\log_a b — bb sonining aa asosga ko'ra logarifmi.

Asosiy logarifmik ayniyat: Ta'rifdan bevosita kelib chiqadi: alog⁡ab=b(a>0, a≠1, b>0).a^{\log_a b} = b \quad (a > 0, \ a \neq 1, \ b > 0).

2. Maxsus logarifmlar

Amaliyotda ikkita asos juda keng qo'llaniladi:

  1. O'nli logarifm (a=10a = 10): log⁡10b\log_{10} b o'rniga lg⁡b\lg b yoziladi. Masalan, lg⁡100=2\lg 100 = 2, lg⁡1000=3\lg 1000 = 3.
  2. Natural logarifm (a=e≈2,718a = e \approx 2{,}718): log⁡eb\log_e b o'rniga ln⁡b\ln b yoziladi. Masalan, ln⁡e=1\ln e = 1, ln⁡e2=2\ln e^2 = 2.

3. Logarifmning asosiy xossalari

Barcha formulalarda a>0,a≠1a > 0, a \neq 1 va argumentlar musbat deb qaraladi:

Xossa nomiFormula
Bir va asos logarifmilog⁡a1=0,log⁡aa=1\log_a 1 = 0, \quad \log_a a = 1
Ko'paytmaning logarifmilog⁡a(x⋅y)=log⁡ax+log⁡ay\log_a(x \cdot y) = \log_a x + \log_a y
Bo'linmaning logarifmilog⁡a(xy)=log⁡ax−log⁡ay\log_a\left(\dfrac{x}{y}\right) = \log_a x - \log_a y
Darajaning logarifmilog⁡a(xp)=p⋅log⁡ax\log_a(x^p) = p \cdot \log_a x
Asos darajasining logarifmilog⁡aqx=1q⋅log⁡ax\log_{a^q} x = \dfrac{1}{q} \cdot \log_a x
Umumiy daraja formulasilog⁡aq(xp)=pq⋅log⁡ax\log_{a^q}(x^p) = \dfrac{p}{q} \cdot \log_a x
Yangi asosga o'tishlog⁡ab=log⁡cblog⁡ca(c>0,c≠1)\log_a b = \dfrac{\log_c b}{\log_c a} \quad (c > 0, c \neq 1)
Asos va argument o'rnini almashtirishlog⁡ab=1log⁡ba\log_a b = \dfrac{1}{\log_b a}
Daraja asosi bilan almashtirishalog⁡cb=blog⁡caa^{\log_c b} = b^{\log_c a}

Yechilgan misollar

1-misol. Ta'rif va asosiy logarifmik ayniyat

Hisoblang: a) log⁡3127\log_3 \dfrac{1}{27} b) log⁡525\log_{\sqrt{5}} 25 c) 52+log⁡535^{2 + \log_5 3}

Yechish: a) 33 ning nechanchi darajasi 127\dfrac{1}{27} ga teng? 127=3−3\dfrac{1}{27} = 3^{-3}. Demak, log⁡33−3=−3\log_3 3^{-3} = -3. b) 5=512\sqrt{5} = 5^{\frac{1}{2}} va 25=5225 = 5^2. log⁡51252=21/2log⁡55=4⋅1=4.\log_{5^{\frac{1}{2}}} 5^2 = \frac{2}{1/2} \log_5 5 = 4 \cdot 1 = 4. c) Daraja xossasi bo'yicha ajratamiz: 52+log⁡53=52⋅5log⁡53=25⋅3=75.5^{2 + \log_5 3} = 5^2 \cdot 5^{\log_5 3} = 25 \cdot 3 = 75.

Javob: a) −3-3; b) 44; c) 7575.


2-misol. Logarifm xossalarini qo'llash

Ifodalarning qiymatini hisoblang: a) log⁡612+log⁡63\log_6 12 + \log_6 3 b) log⁡280−log⁡25\log_2 80 - \log_2 5 c) log⁡3128log⁡34\dfrac{\log_3 128}{\log_3 4}

Yechish: a) Ko'paytma xossasi: log⁡612+log⁡63=log⁡6(12⋅3)=log⁡636=2\log_6 12 + \log_6 3 = \log_6(12 \cdot 3) = \log_6 36 = 2. b) Bo'linma xossasi: log⁡280−log⁡25=log⁡2(805)=log⁡216=4\log_2 80 - \log_2 5 = \log_2\left(\dfrac{80}{5}\right) = \log_2 16 = 4. c) Yangi asosga o'tish formulasining teskarisi: log⁡3128log⁡34=log⁡4128=log⁡2227=72=3,5.\frac{\log_3 128}{\log_3 4} = \log_4 128 = \log_{2^2} 2^7 = \frac{7}{2} = 3{,}5.

Javob: a) 22; b) 44; c) 3,53{,}5.


3-misol. Yangi asosga o'tish va ifodalash

a) Hisoblang: log⁡916⋅log⁡427\log_9 16 \cdot \log_4 27. b) Agar lg⁡2=a\lg 2 = a va lg⁡3=b\lg 3 = b bo'lsa, log⁡512\log_5 12 ni aa va bb orqali ifodalang.

Yechish: a) Darajalarni oldinga chiqaramiz: log⁡916=log⁡3224=42log⁡32=2log⁡32.\log_9 16 = \log_{3^2} 2^4 = \frac{4}{2} \log_3 2 = 2 \log_3 2. log⁡427=log⁡2233=32log⁡23.\log_4 27 = \log_{2^2} 3^3 = \frac{3}{2} \log_2 3. Ko'paytiramiz: 2log⁡32⋅32log⁡23=3⋅(log⁡32⋅log⁡23)=3⋅1=3.2 \log_3 2 \cdot \frac{3}{2} \log_2 3 = 3 \cdot (\log_3 2 \cdot \log_2 3) = 3 \cdot 1 = 3.

b) log⁡512\log_5 12 ni o'nli logarifmga keltiramiz: log⁡512=lg⁡12lg⁡5=lg⁡(22⋅3)lg⁡(10/2)=2lg⁡2+lg⁡3lg⁡10−lg⁡2=2a+b1−a.\log_5 12 = \frac{\lg 12}{\lg 5} = \frac{\lg(2^2 \cdot 3)}{\lg(10 / 2)} = \frac{2\lg 2 + \lg 3}{\lg 10 - \lg 2} = \frac{2a + b}{1 - a}.

Javob: a) 33; b) 2a+b1−a\dfrac{2a + b}{1 - a}.


4-misol. Logarifmik tenglamalarda aniqlanish sohasi

Tenglamani yeching: a) log⁡2(x2−1)=3\log_2(x^2 - 1) = 3 b) log⁡x(3x+4)=2\log_x(3x + 4) = 2

Yechish: a) Aniqlanish sohasi: x2−1>0x^2 - 1 > 0. Ta'rifga ko'ra: x2−1=23=8  ⟹  x2=9  ⟹  x1=3,x2=−3.x^2 - 1 = 2^3 = 8 \implies x^2 = 9 \implies x_1 = 3, \quad x_2 = -3. Ikkala qiymat ham x2−1>0x^2 - 1 > 0 shartini qanoatlantiradi (9−1=8>09 - 1 = 8 > 0).

b) Aniqlanish sohasi: asos x>0,x≠1x > 0, x \neq 1 va argument 3x+4>03x + 4 > 0. Ta'rifga ko'ra: x2=3x+4  ⟹  x2−3x−4=0  ⟹  (x−4)(x+1)=0.x^2 = 3x + 4 \implies x^2 - 3x - 4 = 0 \implies (x - 4)(x + 1) = 0. Ildizlar: x=4x = 4 va x=−1x = -1. x=−1x = -1 shartga zid (x>0x > 0), demak, chet ildiz. Faqat x=4x = 4 qoladi.

Javob: a) ±3\pm 3; b) 44.

Mashq

Mustaqil yechish uchun masalalar:

  1. Hisoblang: log⁡224−log⁡23\log_2 24 - \log_2 3.
  2. Qiymatini toping: 4log⁡254^{\log_2 5}.
  3. Hisoblang: log⁡8125⋅log⁡52\log_8 125 \cdot \log_5 2.
  4. log⁡3(2x+1)=3\log_3(2x + 1) = 3 tenglamani yeching.
  5. Hisoblang: lg⁡25+lg⁡4\lg 25 + \lg 4.
  6. Agar log⁡72=a\log_7 2 = a bo'lsa, log⁡728\log_7 28 ni aa orqali ifodalang.
  7. Qiymatini toping: 91−log⁡329^{1 - \log_3 2}.
  8. log⁡x64=3\log_x 64 = 3 tenglamani yeching.
Yechimlar va javoblar
  1. log⁡2(243)=log⁡28=3\log_2\left(\dfrac{24}{3}\right) = \log_2 8 = 3. Javob: 33.

  2. 4log⁡25=(22)log⁡25=(2log⁡25)2=52=254^{\log_2 5} = (2^2)^{\log_2 5} = (2^{\log_2 5})^2 = 5^2 = 25. Javob: 2525.

  3. log⁡8125=log⁡2353=33log⁡25=log⁡25\log_8 125 = \log_{2^3} 5^3 = \dfrac{3}{3}\log_2 5 = \log_2 5. Natija: log⁡25⋅log⁡52=1\log_2 5 \cdot \log_5 2 = 1. Javob: 11.

  4. Aniqlanish sohasi: 2x+1>0  ⟹  x>−0,52x + 1 > 0 \implies x > -0{,}5. 2x+1=33=27  ⟹  2x=26  ⟹  x=132x + 1 = 3^3 = 27 \implies 2x = 26 \implies x = 13. Javob: 1313.

  5. lg⁡(25⋅4)=lg⁡100=2\lg(25 \cdot 4) = \lg 100 = 2. Javob: 22.

  6. log⁡728=log⁡7(4⋅7)=log⁡722+log⁡77=2log⁡72+1=2a+1\log_7 28 = \log_7(4 \cdot 7) = \log_7 2^2 + \log_7 7 = 2\log_7 2 + 1 = 2a + 1. Javob: 2a+12a + 1.

  7. 91−log⁡32=99log⁡32=9(3log⁡32)2=922=94=2,259^{1 - \log_3 2} = \dfrac{9}{9^{\log_3 2}} = \dfrac{9}{(3^{\log_3 2})^2} = \dfrac{9}{2^2} = \dfrac{9}{4} = 2{,}25. Javob: 2,252{,}25 (yoki 94\dfrac{9}{4}).

  8. Aniqlanish sohasi: x>0,x≠1x > 0, x \neq 1. x3=64  ⟹  x=4x^3 = 64 \implies x = 4. Javob: 44.

Keng tarqalgan xatolar

1. Logarifmlar yig'indisini argumentlar yig'indisi deb hisoblash. ✗ log⁡a(x+y)=log⁡ax+log⁡ay\log_a(x + y) = \log_a x + \log_a y deb xato yozish. ✓ Argumentlar ko'paytirilganda logarifmlar qo'shiladi: log⁡a(x⋅y)=log⁡ax+log⁡ay\log_a(x \cdot y) = \log_a x + \log_a y. Yig'indining logarifmi soddalashtirilmaydi.

2. Asos darajasini chiqarishda maxrajga tushirishni unutish. ✗ log⁡aqb=qlog⁡ab\log_{a^q} b = q \log_a b deb yozish. ✓ Argument darajasi to'g'ridan-to'g'ri ko'paytiriladi (pp), asos darajasi esa maxrajga bo'linadi: log⁡aqb=1qlog⁡ab\log_{a^q} b = \dfrac{1}{q} \log_a b.

3. Manfiy sonning logarifmini mavjud deb o'ylash. ✗ log⁡2(−4)=−2\log_2(-4) = -2 deb hisoblash (2−2=14≠−42^{-2} = \dfrac{1}{4} \neq -4). ✓ Logarifm ostidagi ifoda doimo qat'iy musbat bo'lishi shart (b>0b > 0). Manfiy sonning logarifmi mavjud emas.

4. Aniqlanish sohasini (chet ildizlarni) tekshirmaslik. ✗ log⁡x9=2  ⟹  x2=9  ⟹  x=±3\log_x 9 = 2 \implies x^2 = 9 \implies x = \pm 3. ✓ Asos x>0x > 0 va x≠1x \neq 1 bo'lishi kerak. Shuning uchun x=−3x = -3 chet ildiz bo'lib, faqat x=3x = 3 olinadi.

DTM uslubidagi test

Ushbu mavzu bo'yicha tayyorlangan 5 ta test savoli platformada interaktiv tarzda ishlaydi: o'z javobingizni tanlang va to'liq yechimni ko'ring.

Keyingi qadam

Logarifm va uning asosiy hisoblash qoidalari bilan qurollandik. Keyingi darsda argumenti logarifm ichida bo'lgan logarifmik funksiya, uning grafigi va xossalari bilan tanishamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.Hisoblang: log⁡248−log⁡23+log⁡381\log_2 48 - \log_2 3 + \log_3 81.

  2. 2.36log⁡65+102lg⁡336^{\log_6 5} + 10^{2\lg 3} ifodaning qiymatini toping.

  3. 3.Agar log⁡23=a\log_2 3 = a bo'lsa, log⁡618\log_6 18 ni aa orqali ifodalang.

  4. 4.Hisoblang: log⁡425⋅log⁡564\log_4 25 \cdot \log_5 64.

  5. 5.log⁡3(x−2)=2\log_3(x - 2) = 2 tenglamaning ildizini toping.