Bu nima va nega kerak
Fermaning yer maydoni uzunligi (a+5) metr, eni (a−2) metr bo'lsa, yuzi qancha? Bu masalada S=(a+5)(a−2) — ikki ko'phadning ko'paytmasi.
Ko'phadlarni ko'paytirish — qisqa ko'paytirish formulalarining, kvadrat tenglamalarning va ko'plab murakkab masalalarning asosi. Bu amalni tez va to'g'ri bajara bilmasdan, keyingi darslarda qiynalish muqarrar.
Asosiy g'oya
Birhadni ko'phadga ko'paytirish — taqsimot qonuni:
a(b+c)=ab+ac.
Ya'ni: birhad ko'phadning har bir hadiga ko'paytiriladi.
Ko'phadni ko'phadga ko'paytirish — har bir had har bir hadga:
(a+b)(c+d)=ac+ad+bc+bd.
FOIL usuli (inglizcha: First, Outer, Inner, Last) — ikki hadli ko'phadlar uchun qulay:
- First (birinchi × birinchi): a⋅c
- Outer (tashqi × tashqi): a⋅d
- Inner (ichki × ichki): b⋅c
- Last (oxirgi × oxirgi): b⋅d
Ko'paytirish qadamlari:
- Birinchi ko'phadning har bir hadini ikkinchi ko'phadning har bir hadiga ko'paytir.
- Hosil bo'lgan ifodani yoz.
- O'xshash hadlarni yig'ib, standart ko'rinishga keltir.
Yechilgan misollar
1-misol. Birhadni ko'phadga ko'paytirish
4x(3x2−2x+1) ni oching.
- 4x⋅3x2=12x3
- 4x⋅(−2x)=−8x2
- 4x⋅1=4x
Javob: 12x3−8x2+4x.
2-misol. Ikki hadli ko'phadlarni ko'paytirish
(x+5)(x−3) ni oching.
FOIL usuli:
- F: x⋅x=x2
- O: x⋅(−3)=−3x
- I: 5⋅x=5x
- L: 5⋅(−3)=−15
Yig'amiz: x2−3x+5x−15=x2+2x−15.
Tekshirish (x=1): (1+5)(1−3)=6⋅(−2)=−12. Formula: 1+2−15=−12 ✓.
3-misol. Uch hadli ko'phadga ko'paytirish
(2a−1)(a2+3a−2) ni oching.
- 2a⋅a2=2a3
- 2a⋅3a=6a2
- 2a⋅(−2)=−4a
- (−1)⋅a2=−a2
- (−1)⋅3a=−3a
- (−1)⋅(−2)=2
Yig'amiz: 2a3+(6a2−a2)+(−4a−3a)+2=2a3+5a2−7a+2.
Javob: 2a3+5a2−7a+2.
4-misol. Manfiy birhad bilan ko'paytirish
−3b2(2b2−b+4) ni oching.
- −3b2⋅2b2=−6b4
- −3b2⋅(−b)=3b3
- −3b2⋅4=−12b2
Javob: −6b4+3b3−12b2.
5-misol. Murakkab misol: uch ko'phadni ko'paytirish
x(x+1)(x−1) ni oching.
- Avval ichkisini: (x+1)(x−1)=x2−x+x−1=x2−1.
- Keyin: x(x2−1)=x3−x.
Javob: x3−x.
Mashq
- 5a(a−3) ni oching.
- −2x(x2+4x−1) ni oching.
- (m+4)(m−4) ni hisoblang.
- (2x+1)(3x−2) ni oching.
- (a−b)(a+2b) ni oching.
- (x+3)2 ni — ya'ni (x+3)(x+3) ni — oching.
- (2n−3)(n2+n−2) ni hisoblang.
- 3t(t−1)(t+1) ni oching.
- (p+q)(p−q)(p2+q2) ni soddalashtiring.
- Aylananing radiusi (r+1). Yuzasini π(r+1)2 formulasi orqali π ni tashqarida qoldirib oching.
Javoblar va yechim yo'llari
- 5a2−15a.
- −2x3−8x2+2x.
- m2−16. (Kvadratlar ayirmasi formulasi.)
- 6x2−4x+3x−2=6x2−x−2.
- a2+2ab−ab−2b2=a2+ab−2b2.
- x2+3x+3x+9=x2+6x+9.
- 2n3+2n2−4n−3n2−3n+6=2n3−n2−7n+6.
- (t−1)(t+1)=t2−1; 3t(t2−1)=3t3−3t.
- (p+q)(p−q)=p2−q2; (p2−q2)(p2+q2)=p4−q4.
- π(r2+2r+1) — ya'ni πr2+2πr+π.
Keng tarqalgan xatolar
1. Birhadni faqat birinchi hadga ko'paytirish.
✗ 3x(2x+1)=6x2+1.
✓ 3x(2x+1)=6x2+3x. (Ikkinchi hadni ham ko'paytirish kerak.)
2. Ko'paytmada o'xshash hadlarni qo'shmaslik.
✗ (x+2)(x+3)=x2+2x+3x+6=x2+2x+3x+6.
✓ x2+5x+6. (O'xshash hadlarni yig'amiz.)
3. Manfiy birhad bilan ko'paytirganda ishorani unutish.
✗ −2a(a−3)=−2a2−6a.
✓ −2a⋅a=−2a2; −2a⋅(−3)=+6a. Javob: −2a2+6a.
4. (x+a)2=x2+a2 deb yozish.
✗ (x+3)2=x2+9.
✓ (x+3)2=x2+6x+9. (O'rta had — 2⋅x⋅3=6x — unutildi.)
5. Had sonini noto'g'ri hisoblash.
✗ (a+b)(c+d)=3 had hosil qiladi.
✓ Ikki hadli × ikki hadli = 4 had, keyin o'xshashlarni yig'amiz.
DTM uslubidagi test
Quyidagi test savollari platformada interaktiv shaklda ishlaydi: variantni tanlang, to'g'ri javob va yechimi ko'rsatiladi.
Keyingi qadam
Ko'phadlarni ko'paytirishni o'zlashtirdingiz! Endi bu bilimni yanada kuchaytiruvchi qisqa ko'paytirish formulalari mavzusi kutmoqda — amallarni tezlatish va DTM masalalarini samarali yechish uchun zarur vosita.