Ko'pincha 4-darajali (x4−5x2+4=0) yoki noma'lum maxrajda bo'lgan kasrli tenglamalar uchraydi.
Bunday tenglamalar dastlab murakkab ko'rinsa-da, aslida yashirin kvadrat tenglamalardir. Yangi o'zgaruvchi kiritish (almashtirish) yoki umumiy maxrajga keltirish orqali ularni kvadrat tenglamaga keltirib oson yechish mumkin.
Asosiy g'oya
1. Bikvadrat tenglamalar
ax4+bx2+c=0 (a=0) ko'rinishidagi tenglama bikvadrat tenglama deyiladi.
x2=t (t≥0) deb olsak:
at2+bt+c=0.
t>0 bo'lsa: x=±t;
t=0 bo'lsa: x=0;
t<0 bo'lsa: haqiqiy ildiz yo'q (x2≥0 bo'lgani uchun).
2. Yangi o'zgaruvchi kiritish
Bir xil ifoda takrorlansa, uni t deb olamiz:
a(f(x))2+b(f(x))+c=0⟹f(x)=t⟹at2+bt+c=0.
3. Kasr-ratsional tenglamalar
Aniqlanish sohasi: maxrajlar noldan farqli bo'lishi kerak (Q(x)=0).
Umumiy maxrajga ko'paytirib, kvadrat tenglamaga keltiramiz va yechamiz.
Chet ildizlarni tekshirish: maxrajni nol qiladigan ildizlarni chiqarib tashlaymiz.
Yechilgan misollar
1-misol. Bikvadrat tenglama (4 ta ildiz)
x4−5x2+4=0.
x2=t (t≥0) desak: t2−5t+4=0⟹t1=1,t2=4.
Ikkala t ham musbat:
x2=1⟹x=±1;
x2=4⟹x=±2.
Javob:x=±1,±2.
2-misol. Manfiy t holati
x4+2x2−8=0.
x2=t (t≥0): t2+2t−8=0⟹t1=2,t2=−4.
t1=2⟹x=±2.
t2=−4<0 da haqiqiy ildiz yo'q.
Javob:x=±2.
3-misol. Ifodani almashtirish
(x2−x)2−8(x2−x)+12=0.
x2−x=t⟹t2−8t+12=0⟹t1=2,t2=6.
Dastlabki o'zgaruvchiga qaytamiz:
x2−x=2⟹x2−x−2=0⟹x1=2,x2=−1;
x2−x=6⟹x2−x−6=0⟹x3=3,x4=−2.
Javob:x1=−2,x2=−1,x3=2,x4=3.
4-misol. Kasr-ratsional tenglama
x−22x−x+2x+1=x2−48.
Aniqlanish sohasi:x=±2.
Umumiy maxraj (x−2)(x+2) ga ko'paytiramiz:
2x(x+2)−(x+1)(x−2)=8⟹x2+5x−6=0.
Aniqlanish sohasi x=4. Surat x(x−4)=0⟹x=0 yoki x=4 (chet ildiz). Javob: x=0.
Aniqlanish sohasi x=±3. Umumiy maxrajga ko'paytirsak: x(x+3)−3(x−3)=18⟹x2+9=18⟹x2=9⟹x=±3. Ikkala qiymat ham maxrajni nol qiladi. Javob: Ildizga ega emas.
1. Bikvadrat tenglamada manfiy t dan ildiz chiqarish.
✗ t2=−9⟹x=±3
✓ Haqiqiy sonning kvadrati manfiy bo'lolmaydi: x2=−9 tenglama haqiqiy ildizga ega emas.
2. t ni topib, x ga qaytishni unutish.
✗ x4−5x2+4=0 da javobni t1=1,t2=4 deb qoldirish
✓ Boshlang'ich noma'lum x edi: x2=1⟹x=±1 va x2=4⟹x=±2.
3. Kasr tenglamalarda chet ildizlarni tekshirmaslik.
✗ Maxrajni nolga aylantiradigan qiymatni ham javobga kiritish
✓ Har doim topilgan ildizlarni aniqlanish sohasi bilan solishtiring: maxraj nolga teng bo'lmasligi shart!
4. O'zgaruvchi kiritishda barcha hadlarni almashtirmaslik.
✗ (x2−2x)2−2x2+4x−3=0 da faqat bir qismini t deb olish
✓ Guruhlang: (x2−2x)2−2(x2−2x)−3=0⟹t2−2t−3=0.
DTM uslubidagi test
Ushbu mavzu bo'yicha test platformada interaktiv tarzda ishlaydi: javob variantini tanlang va yechimni tekshiring.
Keyingi qadam
Kvadrat tenglamaga keltiriladigan turli tenglamalarni o'rgandik. Endi matematikadagi eng muhim amaliy bosqichga o'tamiz: hayotiy, geometrik va harakatga oid masalalarni kvadrat tenglama tuzib yechish — Kvadrat tenglama yordamida masalalar yechish.
Test
0 / 5 javob berildi
1.x4−13x2+36=0 bikvadrat tenglama nechta haqiqiy ildizga ega?
2.x4−3x2−4=0 tenglamaning haqiqiy ildizlarini toping.
3.(x2−2x)2−2(x2−2x)−3=0 tenglama t=x2−2x almashtirishdan so'ng qanday ko'rinishga keladi?
4.x−3x2−9=0 tenglama haqida qaysi fikr to'g'ri?
5.x+1x+xx+1=25 tenglamaning eng kichik ildizini toping.