Matematika

8-sinf · Algebra · 30 daqiqa

Kvadrat tenglamaga keltiriladigan tenglamalar

Kvadrat tenglamalar: mavzular

Bu nima va nega kerak

Ko'pincha 4-darajali (x4−5x2+4=0x^4 - 5x^2 + 4 = 0) yoki noma'lum maxrajda bo'lgan kasrli tenglamalar uchraydi.

Bunday tenglamalar dastlab murakkab ko'rinsa-da, aslida yashirin kvadrat tenglamalardir. Yangi o'zgaruvchi kiritish (almashtirish) yoki umumiy maxrajga keltirish orqali ularni kvadrat tenglamaga keltirib oson yechish mumkin.

Asosiy g'oya

1. Bikvadrat tenglamalar

ax4+bx2+c=0ax^4 + bx^2 + c = 0 (a≠0a \neq 0) ko'rinishidagi tenglama bikvadrat tenglama deyiladi.

x2=tx^2 = t (t≥0t \ge 0) deb olsak: at2+bt+c=0.at^2 + bt + c = 0.

  • t>0t > 0 bo'lsa: x=±tx = \pm\sqrt{t};
  • t=0t = 0 bo'lsa: x=0x = 0;
  • t<0t < 0 bo'lsa: haqiqiy ildiz yo'q (x2≥0x^2 \ge 0 bo'lgani uchun).

2. Yangi o'zgaruvchi kiritish

Bir xil ifoda takrorlansa, uni tt deb olamiz: a(f(x))2+b(f(x))+c=0  ⟹  f(x)=t  ⟹  at2+bt+c=0.a(f(x))^2 + b(f(x)) + c = 0 \implies f(x) = t \implies at^2 + bt + c = 0.

3. Kasr-ratsional tenglamalar

  1. Aniqlanish sohasi: maxrajlar noldan farqli bo'lishi kerak (Q(x)≠0Q(x) \neq 0).
  2. Umumiy maxrajga ko'paytirib, kvadrat tenglamaga keltiramiz va yechamiz.
  3. Chet ildizlarni tekshirish: maxrajni nol qiladigan ildizlarni chiqarib tashlaymiz.

Yechilgan misollar

1-misol. Bikvadrat tenglama (4 ta ildiz)

x4−5x2+4=0.x^4 - 5x^2 + 4 = 0.

  • x2=tx^2 = t (t≥0t \ge 0) desak: t2−5t+4=0  ⟹  t1=1,t2=4t^2 - 5t + 4 = 0 \implies t_1 = 1, t_2 = 4.
  • Ikkala tt ham musbat:
    1. x2=1  ⟹  x=±1x^2 = 1 \implies x = \pm 1;
    2. x2=4  ⟹  x=±2x^2 = 4 \implies x = \pm 2.

Javob: x=±1,  ±2x = \pm 1,\; \pm 2.

2-misol. Manfiy tt holati

x4+2x2−8=0.x^4 + 2x^2 - 8 = 0.

  • x2=tx^2 = t (t≥0t \ge 0): t2+2t−8=0  ⟹  t1=2,t2=−4t^2 + 2t - 8 = 0 \implies t_1 = 2, t_2 = -4.
  • t1=2  ⟹  x=±2t_1 = 2 \implies x = \pm\sqrt{2}.
  • t2=−4<0t_2 = -4 < 0 da haqiqiy ildiz yo'q.

Javob: x=±2x = \pm\sqrt{2}.

3-misol. Ifodani almashtirish

(x2−x)2−8(x2−x)+12=0.(x^2 - x)^2 - 8(x^2 - x) + 12 = 0.

  • x2−x=t  ⟹  t2−8t+12=0  ⟹  t1=2,t2=6x^2 - x = t \implies t^2 - 8t + 12 = 0 \implies t_1 = 2, t_2 = 6.
  • Dastlabki o'zgaruvchiga qaytamiz:
    1. x2−x=2  ⟹  x2−x−2=0  ⟹  x1=2,x2=−1x^2 - x = 2 \implies x^2 - x - 2 = 0 \implies x_1 = 2, x_2 = -1;
    2. x2−x=6  ⟹  x2−x−6=0  ⟹  x3=3,x4=−2x^2 - x = 6 \implies x^2 - x - 6 = 0 \implies x_3 = 3, x_4 = -2.

Javob: x1=−2,  x2=−1,  x3=2,  x4=3x_1 = -2,\; x_2 = -1,\; x_3 = 2,\; x_4 = 3.

4-misol. Kasr-ratsional tenglama

2xx−2−x+1x+2=8x2−4.\frac{2x}{x - 2} - \frac{x + 1}{x + 2} = \frac{8}{x^2 - 4}.

  • Aniqlanish sohasi: x≠±2x \neq \pm 2.
  • Umumiy maxraj (x−2)(x+2)(x - 2)(x + 2) ga ko'paytiramiz: 2x(x+2)−(x+1)(x−2)=8  ⟹  x2+5x−6=0.2x(x + 2) - (x + 1)(x - 2) = 8 \implies x^2 + 5x - 6 = 0.
  • Viyet teoremasiga ko'ra: x1=1,x2=−6x_1 = 1, x_2 = -6.
  • Ikkala ildiz ham x≠±2x \neq \pm 2 shartiga mos.

Javob: x1=−6,  x2=1x_1 = -6,\; x_2 = 1.

5-misol. Chet ildizli kasr tenglama

x2−2xx−2=3x−4.\frac{x^2 - 2x}{x - 2} = 3x - 4.

  • Aniqlanish sohasi: x≠2x \neq 2.
  • Suratni ko'paytuvchiga ajratamiz: x(x−2)x−2=3x−4  ⟹  x=3x−4  ⟹  x=2\dfrac{x(x - 2)}{x - 2} = 3x - 4 \implies x = 3x - 4 \implies x = 2.
  • Ammo x=2x = 2 da maxraj 0 bo'ladi (chet ildiz).

Javob: Haqiqiy ildizga ega emas.

Mashq

Quyidagi tenglamalarni yeching:

  1. x4−10x2+9=0x^4 - 10x^2 + 9 = 0
  2. x4−8x2−9=0x^4 - 8x^2 - 9 = 0
  3. x4−16=0x^4 - 16 = 0
  4. (x2+2x)2−2(x2+2x)−3=0(x^2 + 2x)^2 - 2(x^2 + 2x) - 3 = 0
  5. x2−4xx−4=0\dfrac{x^2 - 4x}{x - 4} = 0
  6. xx−3−3x+3=18x2−9\dfrac{x}{x-3} - \dfrac{3}{x+3} = \dfrac{18}{x^2-9}
  7. x2x−1=4x−3x−1\dfrac{x^2}{x-1} = \dfrac{4x-3}{x-1}
  8. x4+5x2+6=0x^4 + 5x^2 + 6 = 0
  9. (x−1x)2−3(x−1x)+2=0\left(\dfrac{x-1}{x}\right)^2 - 3\left(\dfrac{x-1}{x}\right) + 2 = 0
  10. x+2x−1+x−1x+2=52\dfrac{x+2}{x-1} + \dfrac{x-1}{x+2} = \dfrac{5}{2}
Javoblar va yechim yo'llari
  1. t=x2≥0  ⟹  t2−10t+9=0  ⟹  t1=1,t2=9t = x^2 \ge 0 \implies t^2 - 10t + 9 = 0 \implies t_1 = 1, t_2 = 9. x=±1,±3x = \pm 1, \pm 3. Javob: x=±1,  ±3x = \pm 1,\; \pm 3.
  2. t=x2≥0  ⟹  t2−8t−9=0  ⟹  t1=9,t2=−1t = x^2 \ge 0 \implies t^2 - 8t - 9 = 0 \implies t_1 = 9, t_2 = -1. x2=9  ⟹  x=±3x^2 = 9 \implies x = \pm 3 (t=−1t = -1 da ildiz yo'q). Javob: x=±3x = \pm 3.
  3. t=x2≥0  ⟹  t2=16  ⟹  t=4t = x^2 \ge 0 \implies t^2 = 16 \implies t = 4. x2=4  ⟹  x=±2x^2 = 4 \implies x = \pm 2. Javob: x=±2x = \pm 2.
  4. t=x2+2x  ⟹  t2−2t−3=0  ⟹  t1=3,t2=−1t = x^2 + 2x \implies t^2 - 2t - 3 = 0 \implies t_1 = 3, t_2 = -1. x2+2x−3=0  ⟹  x=1,−3x^2 + 2x - 3 = 0 \implies x = 1, -3; x2+2x+1=0  ⟹  x=−1x^2 + 2x + 1 = 0 \implies x = -1. Javob: x1=−3,  x2=−1,  x3=1x_1 = -3,\; x_2 = -1,\; x_3 = 1.
  5. Aniqlanish sohasi x≠4x \neq 4. Surat x(x−4)=0  ⟹  x=0x(x - 4) = 0 \implies x = 0 yoki x=4x = 4 (chet ildiz). Javob: x=0x = 0.
  6. Aniqlanish sohasi x≠±3x \neq \pm 3. Umumiy maxrajga ko'paytirsak: x(x+3)−3(x−3)=18  ⟹  x2+9=18  ⟹  x2=9  ⟹  x=±3x(x+3) - 3(x-3) = 18 \implies x^2 + 9 = 18 \implies x^2 = 9 \implies x = \pm 3. Ikkala qiymat ham maxrajni nol qiladi. Javob: Ildizga ega emas.
  7. x≠1x \neq 1. x2=4x−3  ⟹  x2−4x+3=0  ⟹  x1=3,x2=1x^2 = 4x - 3 \implies x^2 - 4x + 3 = 0 \implies x_1 = 3, x_2 = 1 (chet ildiz). Javob: x=3x = 3.
  8. t=x2≥0  ⟹  t2+5t+6=0  ⟹  t1=−2,t2=−3t = x^2 \ge 0 \implies t^2 + 5t + 6 = 0 \implies t_1 = -2, t_2 = -3. Ikkala tt ham manfiy, haqiqiy ildiz bermaydi. Javob: Haqiqiy ildiz yo'q.
  9. t=x−1x  ⟹  t2−3t+2=0  ⟹  t1=1,t2=2t = \dfrac{x-1}{x} \implies t^2 - 3t + 2 = 0 \implies t_1 = 1, t_2 = 2. x−1x=1  ⟹  x−1=x  ⟹  −1=0\dfrac{x-1}{x} = 1 \implies x - 1 = x \implies -1 = 0 (ildiz yo'q); x−1x=2  ⟹  x−1=2x  ⟹  x=−1\dfrac{x-1}{x} = 2 \implies x - 1 = 2x \implies x = -1. Javob: x=−1x = -1.
  10. t=x+2x−1  ⟹  t+1t=52  ⟹  2t2−5t+2=0  ⟹  t1=2,t2=12t = \dfrac{x+2}{x-1} \implies t + \dfrac{1}{t} = \dfrac{5}{2} \implies 2t^2 - 5t + 2 = 0 \implies t_1 = 2, t_2 = \dfrac{1}{2}. x+2x−1=2  ⟹  x+2=2x−2  ⟹  x=4\dfrac{x+2}{x-1} = 2 \implies x + 2 = 2x - 2 \implies x = 4; x+2x−1=12  ⟹  2x+4=x−1  ⟹  x=−5\dfrac{x+2}{x-1} = \dfrac{1}{2} \implies 2x + 4 = x - 1 \implies x = -5. Javob: x1=−5,  x2=4x_1 = -5,\; x_2 = 4.

Keng tarqalgan xatolar

1. Bikvadrat tenglamada manfiy tt dan ildiz chiqarish. ✗ t2=−9  ⟹  x=±3t_2 = -9 \implies x = \pm 3 ✓ Haqiqiy sonning kvadrati manfiy bo'lolmaydi: x2=−9x^2 = -9 tenglama haqiqiy ildizga ega emas.

2. tt ni topib, xx ga qaytishni unutish. ✗ x4−5x2+4=0x^4 - 5x^2 + 4 = 0 da javobni t1=1,t2=4t_1 = 1, t_2 = 4 deb qoldirish ✓ Boshlang'ich noma'lum xx edi: x2=1  ⟹  x=±1x^2 = 1 \implies x = \pm 1 va x2=4  ⟹  x=±2x^2 = 4 \implies x = \pm 2.

3. Kasr tenglamalarda chet ildizlarni tekshirmaslik. ✗ Maxrajni nolga aylantiradigan qiymatni ham javobga kiritish ✓ Har doim topilgan ildizlarni aniqlanish sohasi bilan solishtiring: maxraj nolga teng bo'lmasligi shart!

4. O'zgaruvchi kiritishda barcha hadlarni almashtirmaslik. ✗ (x2−2x)2−2x2+4x−3=0(x^2 - 2x)^2 - 2x^2 + 4x - 3 = 0 da faqat bir qismini tt deb olish ✓ Guruhlang: (x2−2x)2−2(x2−2x)−3=0  ⟹  t2−2t−3=0(x^2 - 2x)^2 - 2(x^2 - 2x) - 3 = 0 \implies t^2 - 2t - 3 = 0.

DTM uslubidagi test

Ushbu mavzu bo'yicha test platformada interaktiv tarzda ishlaydi: javob variantini tanlang va yechimni tekshiring.

Keyingi qadam

Kvadrat tenglamaga keltiriladigan turli tenglamalarni o'rgandik. Endi matematikadagi eng muhim amaliy bosqichga o'tamiz: hayotiy, geometrik va harakatga oid masalalarni kvadrat tenglama tuzib yechish — Kvadrat tenglama yordamida masalalar yechish.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.x4−13x2+36=0x^4 - 13x^2 + 36 = 0 bikvadrat tenglama nechta haqiqiy ildizga ega?

  2. 2.x4−3x2−4=0x^4 - 3x^2 - 4 = 0 tenglamaning haqiqiy ildizlarini toping.

  3. 3.(x2−2x)2−2(x2−2x)−3=0(x^2 - 2x)^2 - 2(x^2 - 2x) - 3 = 0 tenglama t=x2−2xt = x^2 - 2x almashtirishdan so'ng qanday ko'rinishga keladi?

  4. 4.x2−9x−3=0\dfrac{x^2 - 9}{x - 3} = 0 tenglama haqida qaysi fikr to'g'ri?

  5. 5.xx+1+x+1x=52\dfrac{x}{x+1} + \dfrac{x+1}{x} = \dfrac{5}{2} tenglamaning eng kichik ildizini toping.