9-sinf · Geometriya · 25 daqiqa
Ichki va tashqi chizilgan aylana
Aylana va doira: mavzular
- Markaziy va ichki burchak
- Vatar va urinma
- Ichki va tashqi chizilgan aylana
- Muntazam ko'pburchaklar
Bu nima va nega kerak
Muhandislik va mexanizm detallari tayyorlashda ko'pburchak shaklidagi qismni aylanuvchi valga o'rnatish (tashqi aylana) yoki uning markaziga dumaloq teshik ochish (ichki aylana) ko'p uchraydi.
Geometriyada har qanday shaklga ham aylana chizib bo'lavermaydi:
- Ixtiyoriy uchburchakka ichki ham, tashqi ham aylana chizish mumkin.
- To'rtburchaklarda esa faqat ma'lum qat'iy shartlar bajarilgandagina aylana chiziladi.
Ushbu darsda ko'pburchaklarga ichki va tashqi chizilgan aylanalar markazlari, radius formulalari va ularning yuzalar bilan bog'liqligini o'rganamiz.
Asosiy g'oya va ta'riflar
Tashqi aylana Ichki aylana
/\ /\
/ \ / \
/ O \ (uchlar aylanada) / O \ (tomonlarga urinadi)
/______\ /______\
1. Uchburchakka tashqi chizilgan aylana
[!IMPORTANT] Ta'rif. Aylananing barcha uchlari aylanada yotsa, bu aylana uchburchakka tashqi chizilgan aylana deyiladi.
- Markazi: Tomonlarning o'rta perpendikulyarlari kesishgan nuqtada.
- Asosiy formula:
- To'g'ri burchakli uchburchakda: Markaz gipotenuzaning o'rtasida yotadi:
- Muntazam uchburchakda:
2. Uchburchakka ichki chizilgan aylana
[!IMPORTANT] Ta'rif. Aylana uchburchakning barcha tomonlariga urinsa, u ichki chizilgan aylana deyiladi.
- Markazi: Ichki burchaklar bissektrisalari kesishgan nuqtada.
- Asosiy formula: bu yerda — yarim perimetr, — yuza.
- To'g'ri burchakli uchburchakda:
- Muntazam uchburchakda:
3. To'rtburchaklar va aylanalar
[!IMPORTANT] Aylanaga ichki chizilgan to'rtburchak. To'rtburchakka tashqi aylana chizish mumkin bo'lishi uchun qarama-qarshi burchaklar yig'indisi bo'lishi zarur va yetarli: (Misollar: to'g'ri to'rtburchak, kvadrat, teng yonli trapetsiya).
[!IMPORTANT] Aylanaga tashqi chizilgan to'rtburchak. To'rtburchakka ichki aylana chizish mumkin bo'lishi uchun qarama-qarshi tomonlar yig'indilari teng bo'lishi zarur va yetarli: Yuzi: . (Misollar: romb, kvadrat, tomonlari shartni qanoatlantiruvchi trapetsiya).
Yechilgan misollar
1-misol. To'g'ri burchakli uchburchakda va
Katetlari va bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchakka tashqi va ichki aylanalar radiuslarini toping.
- Gipotenuza: .
- Tashqi aylana radiusi: .
- Ichki aylana radiusi: .
Javob: , .
2-misol. Muntazam uchburchakda radiuslar
Tomoni bo'lgan muntazam uchburchakka tashqi va ichki aylanalar radiuslarini toping.
- Tashqi aylana radiusi: .
- Ichki aylana radiusi: .
Javob: , .
3-misol. Teng yonli uchburchakda va
Asosi , yon tomonlari bo'lgan teng yonli uchburchakka ichki va tashqi aylanalar radiuslarini hisoblang.
- Asosga tushirilgan balandlik: .
- Yuza: .
- Yarim perimetr: .
- Ichki aylana radiusi: .
- Tashqi aylana radiusi: .
Javob: , .
4-misol. Aylanaga tashqi chizilgan trapetsiya
Aylanaga tashqi chizilgan teng yonli trapetsiyaning asoslari va . Uning yon tomonini va aylananing radiusini toping.
- Qarama-qarshi tomonlar yig'indisi: .
- Balandlik: .
- Aylana radiusi: .
Javob: Yon tomoni , radiusi .
Mashq
- Katetlari va bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchakka tashqi va ichki aylanalar radiuslarini toping.
- Tomoni bo'lgan muntazam uchburchakka ichki va tashqi aylanalar radiuslarini hisoblang.
- Yon tomonlari , asosi bo'lgan teng yonli uchburchakka ichki chizilgan aylana radiusini toping.
- Aylanaga ichki chizilgan to'rtburchakda . Uning barcha burchaklarini toping.
- Aylanaga tashqi chizilgan to'rtburchakning perimetri . Qarama-qarshi ikki tomoni yig'indisini toping.
- Gipotenuzasi bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchakka tashqi chizilgan aylana radiusini toping.
- Rombning tomoni , o'tkir burchagi . Unga ichki chizilgan aylana radiusini toping.
- Aylanaga tashqi chizilgan teng yonli trapetsiyaning yon tomoni . Uning perimetrini va o'rta chizig'ini hisoblang.
- Uchburchak tomoni , uning qarshisidagi burchak . Tashqi chizilgan aylana radiusini toping.
- Tomonlari va bo'lgan to'g'ri to'rtburchakka tashqi chizilgan aylana radiusini toping.
Javoblar va yechim yo'llari
- Gipotenuza . . . Javob: , .
- , . Javob: , .
- . , . . Javob: .
- . Burchaklar: . Javob: .
- . Javob: .
- . Javob: .
- . . Javob: .
- . . O'rta chiziq . Javob: , .
- . Javob: .
- . . Javob: .
Keng tarqalgan xatolar
1. Ixtiyoriy to'rtburchakka ichki yoki tashqi aylana chizish mumkin deb o'ylash. ✗ Har qanday to'rtburchakka ichki aylana chizishga urinish. ✓ Ichki aylana faqat bo'lganda, tashqi aylana esa bo'lgandagina mavjud bo'ladi.
2. formulasini barcha uchburchaklarga qo'llash. ✗ O'tkir yoki o'tmas burchakli uchburchakda ni tashqi radius deb olish. ✓ faqat va faqat to'g'ri burchakli uchburchak uchungina o'rinli.
3. Ichki aylana radiusi formulasida o'rniga ni qo'yish. ✗ deb hisoblash. ✓ Formula: , bu yerda — yarim perimetr ().
4. Ichki va tashqi chizilgan to'rtburchaklar alomatlarini adashtirish. ✗ Ichki chizilganda tomonlar yig'indisini, tashqi chizilganda burchaklar yig'indisini tenglashtirish. ✓ Ichki chizilganda — qarama-qarshi burchaklar yig'indisi ; tashqi chizilganda — qarama-qarshi tomonlar yig'indisi teng bo'ladi.
DTM uslubidagi test
Ushbu mavzuni mustahkamlash uchun berilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.
Keyingi qadam
Uchburchak va to'rtburchaklar uchun aylanalar xossalarini umumlashtirdik. Keyingi darsda barcha tomonlari va burchaklari teng bo'lgan simmetrik shakllar — muntazam ko'pburchaklar mavzusiga o'tamiz.
Test
0 / 5 javob berildi
1.Katetlari va bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchakka tashqi chizilgan aylananing radiusini toping.
2.Katetlari va bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchakka ichki chizilgan aylananing radiusini hisoblang.
3.Tomoni bo'lgan muntazam (teng tomonli) uchburchakka tashqi chizilgan aylananing radiusi qanchaga teng?
4.Aylanaga tashqi chizilgan to'rtburchakning uchta ketma-ket tomoni va . Uning to'rtinchi tomonini toping.
5.Uchburchakning yuzi , yarim perimetri . Shu uchburchakka ichki chizilgan aylananing radiusini toping.