9-sinf · Geometriya · 25 daqiqa
Muntazam ko'pburchaklar
Aylana va doira: mavzular
- Markaziy va ichki burchak
- Vatar va urinma
- Ichki va tashqi chizilgan aylana
- Muntazam ko'pburchaklar
Bu nima va nega kerak
Tabiatda asalarilar uya qurayotganda eng tejamkor va mustahkam geometrik shakl — muntazam oltiburchaklardan foydalanadi. Buning sababi oddiy: tekislikni oraliqsiz to'ldirish (koshin terish) mumkin bo'lgan muntazam ko'pburchaklar orasida oltiburchak eng kam perimetr bilan eng katta yuzani o'rab oladi.
Texnikada bolt va gaykalar, me'morchilikdagi gumbaz va ustunlar ham ko'pincha muntazam ko'pburchak shaklida ishlanadi.
Tomonlari va burchaklari teng bo'lgan bunday shakllar aylanani teng bo'laklarga bo'lish orqali hosil qilinadi. Ushbu darsda muntazam ko'pburchaklarning burchaklari, yuzasi hamda ularga ichki va tashqi chizilgan aylanalar orasidagi bog'liqlikni o'rganamiz.
Asosiy g'oya va ta'riflar
[!IMPORTANT] Ta'rif. Barcha tomonlari va barcha burchaklari teng bo'lgan qavariq ko'pburchak muntazam ko'pburchak deyiladi.
Masalan:
- bo'lsa — muntazam (teng tomonli) uchburchak;
- bo'lsa — muntazam to'rtburchak (kvadrat);
- bo'lsa — muntazam oltiburchak.
Muntazam uchburchak Kvadrat Muntazam oltiburchak
/\ +-------+ / \
/ \ | | / \
/____\ +-------+ \ /
\ /
1. Burchaklar va ularning o'lchovlari
tomonli muntazam ko'pburchakda:
- Ichki burchaklar yig'indisi:
- Bitta ichki burchagi:
- Bitta tashqi burchagi: (Har qanday qavariq ko'pburchakning tashqi burchaklari yig'indisi doimo ga teng).
- Markaziy burchagi:
- Diagonallar soni:
2. Ichki va tashqi aylanalar
Har qanday muntazam ko'pburchakka ham ichki, ham tashqi aylana chizish mumkin va ularning markazlari bitta nuqtada ustma-ust tushadi.
- Tashqi aylana radiusi (): markazdan uchlarigacha bo'lgan masofa.
- Ichki aylana radiusi ( — apofema): markazdan tomonlarigacha bo'lgan masofa.
- Bog'lanish formulalari:
- Yuza formulasi:
3. Eng muhim muntazam ko'pburchaklar jadvali
| Ko'pburchak | Burchak () | Tomoni () | Ichki radius () | Yuza () |
|---|---|---|---|---|
| Uchburchak () | ||||
| Kvadrat () | ||||
| Oltiburchak () |
[!NOTE] Muntazam oltiburchak markazidan uchlariga kesmalar o'tkazilsa, u 6 ta teng tomonli uchburchakka ajraladi. Shuning uchun uning tomoni tashqi aylana radiusiga teng: .
Yechilgan misollar
1-misol. Muntazam o'nburchak burchaklari
Muntazam o'nburchakning () bitta ichki, tashqi va markaziy burchaklarini toping.
- Markaziy burchak: .
- Tashqi burchak: .
- Ichki burchak: .
Javob: Markaziy , tashqi , ichki .
2-misol. Tomonlar sonini aniqlash
Bitta ichki burchagi bo'lgan muntazam ko'pburchakning tomonlari soni va diagonallari sonini toping.
- Tashqi burchak: .
- Tomonlar soni: (sakkizburchak).
- Diagonallar soni:
Javob: Tomonlari 8 ta, diagonallari 20 ta.
3-misol. Muntazam oltiburchak elementlari
Radiusi bo'lgan aylanaga ichki chizilgan muntazam oltiburchakning tomoni, apofemasi va yuzini hisoblang.
- Muntazam oltiburchakda tomon tashqi radiusga teng:
- Apofema (ichki aylana radiusi):
- Yuza:
Javob: Tomoni , apofemasi , yuzi .
4-misol. Kvadrat va aylanalar
Radiusi bo'lgan aylanaga tashqi chizilgan kvadratning tomoni, perimetri va yuzini toping.
- Aylanaga tashqi chizilgan kvadrat uchun aylana radiusi ichki radius bo'ladi: .
- Tomoni: .
- Perimetr: .
- Yuza: .
Javob: Tomoni , perimetri , yuzi .
Mashq
- Muntazam o'nikkiburchakning bitta ichki va bitta tashqi burchagini toping.
- Ichki burchagi bo'lgan muntazam ko'pburchakning tomonlari sonini toping.
- Muntazam oltiburchakning tomoni . Unga ichki va tashqi chizilgan aylanalar radiuslarini toping.
- Tomoni bo'lgan muntazam uchburchakning yuzini va unga ichki chizilgan aylana radiusini toping.
- Kvadratning yuzi . Unga tashqi chizilgan aylananing radiusini hisoblang.
- Muntazam oltiburchakka ichki chizilgan aylananing radiusi . Uning tomonini va tashqi aylana radiusini toping.
- Muntazam oltiburchakning katta diagonali . Uning tomoni va kichik diagonalini toping.
- Tomonlari soni 6 bo'lgan muntazam ko'pburchakning barcha diagonallari sonini hisoblang.
- Tomoni bo'lgan muntazam oltiburchakning yuzini hisoblang.
- Muntazam ko'pburchakning bitta ichki burchagi tashqi burchagidan 5 marta katta. Ko'pburchakning tomonlari sonini toping.
Javoblar va yechim yo'llari
- , . Javob: va .
- . . Javob: 9 ta.
- , . Javob: , .
- . . Javob: , .
- . . Javob: .
- . . Javob: , .
- Katta diagonal . Kichik diagonal . Javob: Tomoni , kichik diagonal .
- . Javob: 9 ta.
- . Javob: .
- . . . Javob: 12 ta.
Keng tarqalgan xatolar
1. Barcha ko'pburchaklarda deb hisoblash. ✗ Uchburchak yoki kvadratda ham tomonni tashqi radiusga teng deb olish. ✓ Tomoni tashqi radiusga teng bo'lishi () faqat va faqat muntazam oltiburchak uchungina xosdir.
2. Ichki burchak yig'indisi formulasida ni unutish. ✗ Yig'indini deb yozish. ✓ Qavariq ko'pburchakning ichki burchaklari yig'indisi doimo ga teng.
3. Tashqi burchaklar yig'indisini ga ko'paytirish. ✗ Tomonlar soni ko'paygani sari tashqi burchaklar yig'indisi ham ortadi deb o'ylash. ✓ Har qanday qavariq ko'pburchakda tashqi burchaklar yig'indisi doimo o'zgarmas dir.
4. Ichki va tashqi radiuslarni adashtirish. ✗ Muntazam ko'pburchakda deb hisob-kitob qilish. ✓ Doimo tashqi radius ichki radiusdan kattadir: ( burchak uchiga boradi, tomon o'rtasiga tushadi).
DTM uslubidagi test
Ushbu mavzuni mustahkamlash uchun berilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.
Keyingi qadam
Aylana va ko'pburchaklar mavzularini to'liq yakunladik. Keyingi bo'limda tekislikdagi yo'naltirilgan kesmalar — vektorlar va koordinatalar metodi bilan tanishamiz.
Test
0 / 5 javob berildi
1.Bitta ichki burchagi bo'lgan muntazam ko'pburchakning nechta tomoni bor?
2.Muntazam oltiburchakning yuzi . Uning tomoni uzunligini toping.
3.Muntazam to'rtburchak (kvadrat)ning ichki chizilgan aylanasi radiusi . Unga tashqi chizilgan aylana radiusini toping.
4.Muntazam sakkizburchakning bitta markaziy burchagini toping.
5.Tomoni bo'lgan muntazam oltiburchakka tashqi chizilgan aylananing radiusi qanchaga teng?