11-sinf · Geometriya · 35 daqiqa
Jismlarning hajmi va sirt yuzi
Ko'pyoqlar va aylanish jismlari: mavzular
- Prizma
- Piramida
- Silindr
- Konus
- Shar va sfera
- Jismlarning hajmi va sirt yuzi
Bu nima va nega kerak
Fazoviy jismlarning sirt yuzi va hajmini hisoblash muhandislik, metallurgiya va arxitekturada eng muhim amaliy vositadir.
DTM imtihonlarida stereometriya savollari ko'pincha jismlar kombinatsiyasiga (sharga tashqi chizilgan silindr, konus ichidagi shar, kub ichidagi piramida) yoki shakl o'zgarishiga (eritib qayta quyish) asoslanadi.
Ushbu darsda ko'pyoqlar va aylanish jismlari formulalarini umumlashtirib, aralash masalalarni yechamiz.
Asosiy g'oya va formulalar jadvali
1. Barcha fazoviy jismlarning umumiy jadvali
| Jism | Asos yuzi () | Yon sirti () | To'la sirti () | Hajmi () |
|---|---|---|---|---|
| To'g'ri prizma | Shakliga bog'liq | |||
| Kub () | ||||
| Parallelepiped () | ||||
| Muntazam piramida | Shakliga bog'liq | |||
| Silindr | ||||
| Konus | ||||
| Shar va sfera | — | — |
2. O'xshash fazoviy jismlar xossasi
Agar ikkita fazoviy jism o'xshash bo'lib, ularning mos chiziqli o'lchovlari nisbati bo'lsa:
[!IMPORTANT]
- Chiziqli o'lchovlar (qirra, balandlik, radius):
- Yuzalar nisbati (yon sirt, to'la sirt, asos yuzi):
- Hajmlar nisbati:
3. Eng muhim jismlar kombinatsiyasi
- Silindrga ichki chizilgan shar: , , .
- Kub va shar: Ichki shar: . Tashqi shar: .
- Konusga ichki chizilgan shar: Shar radiusi konus o'q kesimiga (teng yonli uchburchak) ichki chizilgan aylana radiusi bilan bir xil: .
Yechilgan misollar
1-misol. Shakl o'zgarishi (eritib qayta quyish)
Radiusi bo'lgan metall shar eritilib, asosi radiusi bo'lgan to'g'ri silindr quyildi. Silindrning balandligini toping.
- Shar hajmini hisoblaymiz:
- Silindr hajmi shar hajmiga teng:
- Tenglashtiramiz:
Javob: .
2-misol. Konusga ichki chizilgan shar
Asosi radiusi , balandligi bo'lgan konusga shar ichki chizilgan. Shar hajmini toping.
- Konus yasovchisi: .
- Konusning o'q kesimi asosi , yon tomonlari bo'lgan teng yonli uchburchakdir.
- O'q kesimi yuzi va yarim perimetri:
- Ichki chizilgan shar radiusi:
- Shar hajmi:
Javob: .
3-misol. Kubga ichki va tashqi chizilgan sharlar nisbati
Qirrasi bo'lgan kubga ichki va tashqi chizilgan sharlar hajmlari nisbatini toping.
- Ichki chizilgan shar radiusi: .
- Tashqi chizilgan shar radiusi: .
- Radiuslar nisbati:
- Hajmlar nisbati radiuslar nisbatining kubiga teng:
Javob: .
4-misol. Muntazam oltiburchakli prizma
Asosining tomoni , balandligi bo'lgan muntazam oltiburchakli prizmaning to'la sirti va hajmini toping.
- Muntazam oltiburchak yuzi 6 ta muntazam uchburchak yuziga teng:
- Prizma hajmi:
- Yon sirti va to'la sirti:
Javob: , .
Mashq
- Kubning fazoviy diagonali . Uning to'la sirti va hajmini toping.
- To'g'ri to'rtburchakli parallelepiped o'lchovlari . Uning fazoviy diagonali va to'la sirtini hisoblang.
- Muntazam uchburchakli piramidaning asos tomoni , balandligi . Piramida hajmini toping.
- Silindr va konusning asoslari va hajmlari teng. Konus balandligi bo'lsa, silindr balandligini toping.
- Sharga tashqi chizilgan silindr hajmi . Shar hajmini toping.
- Muntazam to'rtburchakli prizma asosi tomoni , to'la sirti . Uning hajmini toping.
- Radiusi bo'lgan shar eritilib, asosi radiusi bo'lgan konus quyildi. Konus balandligini toping.
- Ikkita o'xshash piramidaning hajmlari nisbati . Ularning yon sirtlari yuzalari nisbatini hisoblang.
- Asos radiusi , balandligi bo'lgan konusga ichki chizilgan shar radiusini toping.
Javoblar va yechim yo'llari
- . , . Javob: , .
- . . Javob: , .
- . . Javob: .
- . Javob: .
- . Javob: .
- . . . . Javob: .
- . . Tenglashtirsak: . Javob: .
- . Sirtlar nisbati . Javob: .
- Yasovchi . O'q kesimi asosi , yon tomonlari . , . . Javob: .
Keng tarqalgan xatolar
1. O'xshash jismlarda hajm nisbatini kvadrat deb olish. ✗ Hajmlar nisbatini ga teng deb hisoblash. ✓ Yuzalar nisbati , hajmlar nisbati esa har doim ga teng bo'ladi.
2. Eritib qayta quyishda sirt yuzasi saqlanadi deb o'ylash. ✗ Yangi jismning sirtini eski jism sirtiga tenglashtirish. ✓ Modda qayta quyilganda uning massasi va hajmi saqlanadi, sirt yuzasi esa o'zgaradi.
3. Sharga tashqi chizilgan silindrda balandlikni radiusga teng deb olish. ✗ deb xato qilish. ✓ Silindr sharni to'la qamrab olgani uchun uning balandligi shar diametriga teng: .
4. To'la sirtda asoslar sonini unutish. ✗ Prizma va silindrda bitta asos yuzini qo'shib qo'yish. ✓ Prizma va silindrda ikkita asos mavjud (), piramida va konusda esa bitta asos bo'ladi.
DTM uslubidagi test
Yuqoridagi frontmatter bo'limida keltirilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.
Keyingi qadam
Siz 11-sinf geometriya kursining eng asosiy bo'limi — Fazoviy jismlar mavzularini to'liq o'rganib chiqdingiz. Endi stereometriya bo'yicha olgan bilimlaringizni DTM blok testlarida va aralash variantlarda qo'llab, mustahkamlashingiz mumkin.
Test
0 / 5 javob berildi
1.Silindr va konusning asoslari va balandliklari teng. Silindr hajmi bo'lsa, konus hajmini toping.
2.Radiusi bo'lgan shar eritilib, radiusi bo'lgan konus quyildi. Konus balandligini toping.
3.Shar silindrga ichki chizilgan. Silindr to'la sirti bo'lsa, sferaning sirt yuzini toping.
4.Muntazam to'rtburchakli piramidaning asosi tomoni , balandligi . To'la sirti yuzini toping.
5.Ikkita o'xshash jismning to'la sirtlari nisbati bo'lsa, ularning hajmlari nisbatini toping.