Matematika

11-sinf · Geometriya · 35 daqiqa

Jismlarning hajmi va sirt yuzi

Ko'pyoqlar va aylanish jismlari: mavzular

Bu nima va nega kerak

Fazoviy jismlarning sirt yuzi va hajmini hisoblash muhandislik, metallurgiya va arxitekturada eng muhim amaliy vositadir.

DTM imtihonlarida stereometriya savollari ko'pincha jismlar kombinatsiyasiga (sharga tashqi chizilgan silindr, konus ichidagi shar, kub ichidagi piramida) yoki shakl o'zgarishiga (eritib qayta quyish) asoslanadi.

Ushbu darsda ko'pyoqlar va aylanish jismlari formulalarini umumlashtirib, aralash masalalarni yechamiz.


Asosiy g'oya va formulalar jadvali

1. Barcha fazoviy jismlarning umumiy jadvali

JismAsos yuzi (SasosS_{asos})Yon sirti (SyonS_{yon})To'la sirti (Sto′laS_{to'la})Hajmi (VV)
To'g'ri prizmaShakliga bog'liqPasos⋅HP_{asos} \cdot HSyon+2SasosS_{yon} + 2S_{asos}Sasos⋅HS_{asos} \cdot H
Kub (aa)a2a^24a24a^26a26a^2a3a^3
Parallelepiped (a,b,ca, b, c)abab2c(a+b)2c(a + b)2(ab+bc+ac)2(ab + bc + ac)abcabc
Muntazam piramidaShakliga bog'liq12Pasos⋅ha\frac{1}{2} P_{asos} \cdot h_aSyon+SasosS_{yon} + S_{asos}13Sasos⋅H\frac{1}{3} S_{asos} \cdot H
SilindrπR2\pi R^22πRH2\pi R H2πR(H+R)2\pi R (H + R)πR2H\pi R^2 H
KonusπR2\pi R^2πRl\pi R lπR(l+R)\pi R (l + R)13πR2H\frac{1}{3}\pi R^2 H
Shar va sfera——4πR24\pi R^243πR3\frac{4}{3}\pi R^3

2. O'xshash fazoviy jismlar xossasi

Agar ikkita fazoviy jism o'xshash bo'lib, ularning mos chiziqli o'lchovlari nisbati kk bo'lsa:

[!IMPORTANT]

  1. Chiziqli o'lchovlar (qirra, balandlik, radius): a1a2=k\dfrac{a_1}{a_2} = k
  2. Yuzalar nisbati (yon sirt, to'la sirt, asos yuzi): S1S2=k2\dfrac{S_1}{S_2} = k^2
  3. Hajmlar nisbati: V1V2=k3\dfrac{V_1}{V_2} = k^3

3. Eng muhim jismlar kombinatsiyasi

  1. Silindrga ichki chizilgan shar: H=2RH = 2R, Vshar=23VsilV_{shar} = \frac{2}{3} V_{sil}, Sshar=23Ssil_to′laS_{shar} = \frac{2}{3} S_{sil\_to'la}.
  2. Kub va shar: Ichki shar: r=a2r = \frac{a}{2}. Tashqi shar: R=a32R = \frac{a\sqrt{3}}{2}.
  3. Konusga ichki chizilgan shar: Shar radiusi konus o'q kesimiga (teng yonli uchburchak) ichki chizilgan aylana radiusi bilan bir xil: r=S△p△r = \frac{S_{\triangle}}{p_{\triangle}}.

Yechilgan misollar

1-misol. Shakl o'zgarishi (eritib qayta quyish)

Radiusi R=6 smR = 6\text{ sm} bo'lgan metall shar eritilib, asosi radiusi r=3 smr = 3\text{ sm} bo'lgan to'g'ri silindr quyildi. Silindrning balandligini toping.

  • Shar hajmini hisoblaymiz: Vshar=43πR3=43π⋅63=43π⋅216=288π sm3V_{shar} = \frac{4}{3}\pi R^3 = \frac{4}{3}\pi \cdot 6^3 = \frac{4}{3}\pi \cdot 216 = 288\pi\text{ sm}^3
  • Silindr hajmi shar hajmiga teng: Vsil=πr2H=π⋅32⋅H=9πHV_{sil} = \pi r^2 H = \pi \cdot 3^2 \cdot H = 9\pi H
  • Tenglashtiramiz: 9πH=288π  ⟹  H=2889=32 sm9\pi H = 288\pi \implies H = \frac{288}{9} = 32\text{ sm}

Javob: 32 sm32\text{ sm}.

2-misol. Konusga ichki chizilgan shar

Asosi radiusi R=6 smR = 6\text{ sm}, balandligi H=8 smH = 8\text{ sm} bo'lgan konusga shar ichki chizilgan. Shar hajmini toping.

  • Konus yasovchisi: l=62+82=10 sml = \sqrt{6^2 + 8^2} = 10\text{ sm}.
  • Konusning o'q kesimi asosi 2R=12 sm2R = 12\text{ sm}, yon tomonlari 10 sm10\text{ sm} bo'lgan teng yonli uchburchakdir.
  • O'q kesimi yuzi va yarim perimetri: S=12⋅12⋅8=48 sm2,p=10+10+122=16 smS = \frac{1}{2} \cdot 12 \cdot 8 = 48\text{ sm}^2, \quad p = \frac{10 + 10 + 12}{2} = 16\text{ sm}
  • Ichki chizilgan shar radiusi: r=Sp=4816=3 smr = \frac{S}{p} = \frac{48}{16} = 3\text{ sm}
  • Shar hajmi: Vshar=43πr3=43π⋅33=36π sm3V_{shar} = \frac{4}{3}\pi r^3 = \frac{4}{3}\pi \cdot 3^3 = 36\pi\text{ sm}^3

Javob: 36π sm336\pi\text{ sm}^3.

3-misol. Kubga ichki va tashqi chizilgan sharlar nisbati

Qirrasi aa bo'lgan kubga ichki va tashqi chizilgan sharlar hajmlari nisbatini toping.

  • Ichki chizilgan shar radiusi: r=a2r = \frac{a}{2}.
  • Tashqi chizilgan shar radiusi: R=a32R = \frac{a\sqrt{3}}{2}.
  • Radiuslar nisbati: Rr=a32a2=3\frac{R}{r} = \frac{\frac{a\sqrt{3}}{2}}{\frac{a}{2}} = \sqrt{3}
  • Hajmlar nisbati radiuslar nisbatining kubiga teng: VtashqiVichki=(Rr)3=(3)3=33\frac{V_{tashqi}}{V_{ichki}} = \left(\frac{R}{r}\right)^3 = (\sqrt{3})^3 = 3\sqrt{3}

Javob: 333\sqrt{3}.

4-misol. Muntazam oltiburchakli prizma

Asosining tomoni 4 sm4\text{ sm}, balandligi 6 sm6\text{ sm} bo'lgan muntazam oltiburchakli prizmaning to'la sirti va hajmini toping.

  • Muntazam oltiburchak yuzi 6 ta muntazam uchburchak yuziga teng: Sasos=6⋅a234=6⋅1634=243 sm2S_{asos} = 6 \cdot \frac{a^2\sqrt{3}}{4} = 6 \cdot \frac{16\sqrt{3}}{4} = 24\sqrt{3}\text{ sm}^2
  • Prizma hajmi: V=Sasos⋅H=243⋅6=1443 sm3V = S_{asos} \cdot H = 24\sqrt{3} \cdot 6 = 144\sqrt{3}\text{ sm}^3
  • Yon sirti va to'la sirti: Syon=Pasos⋅H=(6⋅4)⋅6=144 sm2S_{yon} = P_{asos} \cdot H = (6 \cdot 4) \cdot 6 = 144\text{ sm}^2 Sto′la=Syon+2Sasos=144+483 sm2S_{to'la} = S_{yon} + 2S_{asos} = 144 + 48\sqrt{3}\text{ sm}^2

Javob: V=1443 sm3V = 144\sqrt{3}\text{ sm}^3, Sto′la=144+483 sm2S_{to'la} = 144 + 48\sqrt{3}\text{ sm}^2.


Mashq

  1. Kubning fazoviy diagonali 63 sm6\sqrt{3}\text{ sm}. Uning to'la sirti va hajmini toping.
  2. To'g'ri to'rtburchakli parallelepiped o'lchovlari 3 sm,4 sm,12 sm3\text{ sm}, 4\text{ sm}, 12\text{ sm}. Uning fazoviy diagonali va to'la sirtini hisoblang.
  3. Muntazam uchburchakli piramidaning asos tomoni 6 sm6\text{ sm}, balandligi 4 sm4\text{ sm}. Piramida hajmini toping.
  4. Silindr va konusning asoslari va hajmlari teng. Konus balandligi 18 sm18\text{ sm} bo'lsa, silindr balandligini toping.
  5. Sharga tashqi chizilgan silindr hajmi 54π sm354\pi\text{ sm}^3. Shar hajmini toping.
  6. Muntazam to'rtburchakli prizma asosi tomoni 5 sm5\text{ sm}, to'la sirti 150 sm2150\text{ sm}^2. Uning hajmini toping.
  7. Radiusi 4 sm4\text{ sm} bo'lgan shar eritilib, asosi radiusi 4 sm4\text{ sm} bo'lgan konus quyildi. Konus balandligini toping.
  8. Ikkita o'xshash piramidaning hajmlari nisbati 1:271 : 27. Ularning yon sirtlari yuzalari nisbatini hisoblang.
  9. Asos radiusi 8 sm8\text{ sm}, balandligi 6 sm6\text{ sm} bo'lgan konusga ichki chizilgan shar radiusini toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. d=a3=63  ⟹  a=6 smd = a\sqrt{3} = 6\sqrt{3} \implies a = 6\text{ sm}. Sto′la=6a2=216 sm2S_{to'la} = 6a^2 = 216\text{ sm}^2, V=a3=216 sm3V = a^3 = 216\text{ sm}^3. Javob: 216 sm2216\text{ sm}^2, 216 sm3216\text{ sm}^3.
  2. d=32+42+122=13 smd = \sqrt{3^2 + 4^2 + 12^2} = 13\text{ sm}. Sto′la=2(3⋅4+4⋅12+3⋅12)=192 sm2S_{to'la} = 2(3 \cdot 4 + 4 \cdot 12 + 3 \cdot 12) = 192\text{ sm}^2. Javob: 13 sm13\text{ sm}, 192 sm2192\text{ sm}^2.
  3. Sasos=6234=93 sm2S_{asos} = \frac{6^2\sqrt{3}}{4} = 9\sqrt{3}\text{ sm}^2. V=13⋅93⋅4=123 sm3V = \frac{1}{3} \cdot 9\sqrt{3} \cdot 4 = 12\sqrt{3}\text{ sm}^3. Javob: 123 sm312\sqrt{3}\text{ sm}^3.
  4. πR2Hsil=13πR2Hkon  ⟹  Hsil=183=6 sm\pi R^2 H_{sil} = \frac{1}{3}\pi R^2 H_{kon} \implies H_{sil} = \frac{18}{3} = 6\text{ sm}. Javob: 6 sm6\text{ sm}.
  5. Vshar=23Vsil=23⋅54π=36π sm3V_{shar} = \frac{2}{3} V_{sil} = \frac{2}{3} \cdot 54\pi = 36\pi\text{ sm}^3. Javob: 36π sm336\pi\text{ sm}^3.
  6. Sasos=25 sm2S_{asos} = 25\text{ sm}^2. Syon=150−2⋅25=100 sm2S_{yon} = 150 - 2 \cdot 25 = 100\text{ sm}^2. Pasos=20 sm  ⟹  H=100/20=5 smP_{asos} = 20\text{ sm} \implies H = 100 / 20 = 5\text{ sm}. V=25⋅5=125 sm3V = 25 \cdot 5 = 125\text{ sm}^3. Javob: 125 sm3125\text{ sm}^3.
  7. Vshar=43π⋅64=256π3V_{shar} = \frac{4}{3}\pi \cdot 64 = \frac{256\pi}{3}. Vkon=13π⋅16⋅H=16πH3V_{kon} = \frac{1}{3}\pi \cdot 16 \cdot H = \frac{16\pi H}{3}. Tenglashtirsak: 16H=256  ⟹  H=16 sm16H = 256 \implies H = 16\text{ sm}. Javob: 16 sm16\text{ sm}.
  8. k3=127  ⟹  k=13k^3 = \frac{1}{27} \implies k = \frac{1}{3}. Sirtlar nisbati k2=19k^2 = \frac{1}{9}. Javob: 1:91 : 9.
  9. Yasovchi l=82+62=10 sml = \sqrt{8^2 + 6^2} = 10\text{ sm}. O'q kesimi asosi 16 sm16\text{ sm}, yon tomonlari 10 sm10\text{ sm}. S=12⋅16⋅6=48 sm2S = \frac{1}{2} \cdot 16 \cdot 6 = 48\text{ sm}^2, p=10+10+162=18 smp = \frac{10 + 10 + 16}{2} = 18\text{ sm}. r=4818=83 smr = \frac{48}{18} = \frac{8}{3}\text{ sm}. Javob: 83 sm\frac{8}{3}\text{ sm}.

Keng tarqalgan xatolar

1. O'xshash jismlarda hajm nisbatini kvadrat deb olish. ✗ Hajmlar nisbatini k2k^2 ga teng deb hisoblash. ✓ Yuzalar nisbati k2k^2, hajmlar nisbati esa har doim k3k^3 ga teng bo'ladi.

2. Eritib qayta quyishda sirt yuzasi saqlanadi deb o'ylash. ✗ Yangi jismning sirtini eski jism sirtiga tenglashtirish. ✓ Modda qayta quyilganda uning massasi va hajmi saqlanadi, sirt yuzasi esa o'zgaradi.

3. Sharga tashqi chizilgan silindrda balandlikni radiusga teng deb olish. ✗ H=RH = R deb xato qilish. ✓ Silindr sharni to'la qamrab olgani uchun uning balandligi shar diametriga teng: H=2RH = 2R.

4. To'la sirtda asoslar sonini unutish. ✗ Prizma va silindrda bitta asos yuzini qo'shib qo'yish. ✓ Prizma va silindrda ikkita asos mavjud (2Sasos2S_{asos}), piramida va konusda esa bitta asos bo'ladi.


DTM uslubidagi test

Yuqoridagi frontmatter bo'limida keltirilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.

Keyingi qadam

Siz 11-sinf geometriya kursining eng asosiy bo'limi — Fazoviy jismlar mavzularini to'liq o'rganib chiqdingiz. Endi stereometriya bo'yicha olgan bilimlaringizni DTM blok testlarida va aralash variantlarda qo'llab, mustahkamlashingiz mumkin.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.Silindr va konusning asoslari va balandliklari teng. Silindr hajmi 72π sm372\pi\text{ sm}^3 bo'lsa, konus hajmini toping.

  2. 2.Radiusi 3 sm3\text{ sm} bo'lgan shar eritilib, radiusi 3 sm3\text{ sm} bo'lgan konus quyildi. Konus balandligini toping.

  3. 3.Shar silindrga ichki chizilgan. Silindr to'la sirti 150π sm2150\pi\text{ sm}^2 bo'lsa, sferaning sirt yuzini toping.

  4. 4.Muntazam to'rtburchakli piramidaning asosi tomoni 6 sm6\text{ sm}, balandligi 4 sm4\text{ sm}. To'la sirti yuzini toping.

  5. 5.Ikkita o'xshash jismning to'la sirtlari nisbati 4:94 : 9 bo'lsa, ularning hajmlari nisbatini toping.