Matematika

11-sinf · Geometriya · 30 daqiqa

Prizma

Ko'pyoqlar va aylanish jismlari: mavzular

Bu nima va nega kerak

G'isht, qadoqlash qutisi, xona yoki me'moriy ustunlar geometriyada prizma deb ataluvchi ko'pyoq shakliga ega.

Xona hajmini, idish sig'imini yoki buyumning sirt yuzini hisoblashda prizma formulalaridan foydalanamiz. Ushbu darsda prizma turlari, kesimlari hamda sirt yuzi va hajmini hisoblash qoidalarini o'rganamiz.


Asosiy g'oya va ta'riflar

1. Prizma va uning elementlari

Ikki yog'i parallel tekisliklarda yotuvchi teng ko'pburchaklar (asoslar), qolgan yoqlari esa parallelogrammlar (yon yoqlar) bo'lgan ko'pyoqqa prizma deyiladi.

       D'----------C'
      /|          /|
     / |         / |
    A'----------B' |
    |  |        |  |   H (balandlik)
    |  D--------|--C
    | /         | /
    |/          |/
    A-----------B
  • Asoslari: Parallel tekisliklardagi teng ko'pburchaklar (ABCDABCD va A′B′C′D′A'B'C'D').
  • Yon qirralari: Yon yoqlarning kesishish kesmalari (AA′,BB′,CC′,DD′AA', BB', CC', DD'). Ular o'zaro teng va parallel.
  • Balandlik (HH): Asos tekisliklari orasidagi masofa.

2. Prizma turlari

  1. To'g'ri prizma: Yon qirralari asos tekisligiga perpendikulyar prizma. Yon yoqlari to'g'ri to'rtburchaklardan iborat, balandlik yon qirraga teng (H=lH = l).
  2. Og'ma prizma: Yon qirralari asos tekisligiga qiya joylashgan prizma (H<lH < l).
  3. Muntazam prizma: Asosi muntazam ko'pburchak bo'lgan to'g'ri prizma.

3. Parallelepiped va kub

Asosi parallelogramm bo'lgan prizma parallelepiped deyiladi.

  • To'g'ri to'rtburchakli parallelepiped: Asosi to'g'ri to'rtburchak bo'lgan to'g'ri prizma. O'lchamlari a,b,ca, b, c bo'lsa, bosh diagonali: d=a2+b2+c2d = \sqrt{a^2 + b^2 + c^2}
  • Kub: Barcha qirralari teng to'g'ri to'rtburchakli parallelepiped (a=b=ca = b = c). Bosh diagonali: d=a3d = a\sqrt{3}.

4. Sirt yuzi va hajm formulalari

Har qanday prizma uchun to'la sirt yuzi: Stola=Syon+2SasosS_{tola} = S_{yon} + 2S_{asos}

To'g'ri prizma:

  • Syon=Pasos⋅HS_{yon} = P_{asos} \cdot H (PasosP_{asos} — asos perimetri).
  • V=Sasos⋅HV = S_{asos} \cdot H.

To'g'ri to'rtburchakli parallelepiped (a,b,ca, b, c):

  • Stola=2(ab+bc+ac)S_{tola} = 2(ab + bc + ac)
  • V=a⋅b⋅cV = a \cdot b \cdot c

Kub (aa):

  • Stola=6a2S_{tola} = 6a^2
  • V=a3V = a^3

Og'ma prizma:

  • V=Sasos⋅H=Skesim⋅lV = S_{asos} \cdot H = S_{kesim} \cdot l
  • Syon=Pkesim⋅lS_{yon} = P_{kesim} \cdot l (bu yerda PkesimP_{kesim} va SkesimS_{kesim} — perpendikulyar kesim parametrlari).

Yechilgan misollar

1-misol. To'g'ri to'rtburchakli parallelepiped

O'lchamlari 3 sm3\text{ sm}, 4 sm4\text{ sm} va 12 sm12\text{ sm} bo'lgan to'g'ri to'rtburchakli parallelepipedning bosh diagonali, to'la sirti va hajmini toping.

  • Bosh diagonal: d=32+42+122=9+16+144=169=13 smd = \sqrt{3^2 + 4^2 + 12^2} = \sqrt{9 + 16 + 144} = \sqrt{169} = 13\text{ sm}
  • To'la sirti: Stola=2(3⋅4+4⋅12+3⋅12)=2(12+48+36)=192 sm2S_{tola} = 2(3 \cdot 4 + 4 \cdot 12 + 3 \cdot 12) = 2(12 + 48 + 36) = 192\text{ sm}^2
  • Hajmi: V=3⋅4⋅12=144 sm3V = 3 \cdot 4 \cdot 12 = 144\text{ sm}^3

Javob: d=13 smd = 13\text{ sm}, Stola=192 sm2S_{tola} = 192\text{ sm}^2, V=144 sm3V = 144\text{ sm}^3.

2-misol. Muntazam uchburchakli prizma

Asosining tomoni 4 sm4\text{ sm}, yon qirrasi 6 sm6\text{ sm} bo'lgan muntazam uchburchakli prizmaning yon sirti, to'la sirti va hajmini toping.

  • To'g'ri prizmada H=l=6 smH = l = 6\text{ sm}.
  • Asos perimetri va yuzi: Pasos=3⋅4=12 sm,Sasos=4234=43 sm2P_{asos} = 3 \cdot 4 = 12\text{ sm}, \quad S_{asos} = \frac{4^2\sqrt{3}}{4} = 4\sqrt{3}\text{ sm}^2
  • Yon sirti: Syon=12⋅6=72 sm2S_{yon} = 12 \cdot 6 = 72\text{ sm}^2
  • To'la sirti: Stola=72+2⋅43=72+83 sm2S_{tola} = 72 + 2 \cdot 4\sqrt{3} = 72 + 8\sqrt{3}\text{ sm}^2
  • Hajmi: V=43⋅6=243 sm3V = 4\sqrt{3} \cdot 6 = 24\sqrt{3}\text{ sm}^3

Javob: Syon=72 sm2S_{yon} = 72\text{ sm}^2, Stola=72+83 sm2S_{tola} = 72 + 8\sqrt{3}\text{ sm}^2, V=243 sm3V = 24\sqrt{3}\text{ sm}^3.

3-misol. To'g'ri burchakli uchburchak asosli prizma

To'g'ri prizmaning asosi katetlari 6 sm6\text{ sm} va 8 sm8\text{ sm} bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchak. Eng katta yon yoq kvadratdan iborat. Prizmaning to'la sirti va hajmini toping.

  • Gipotenuza: c=62+82=10 smc = \sqrt{6^2 + 8^2} = 10\text{ sm}.
  • Eng katta yon yoq gipotenuzaga tiralgan kvadrat, demak H=10 smH = 10\text{ sm}.
  • Asos parametrlari: Pasos=6+8+10=24 sm,Sasos=6⋅82=24 sm2P_{asos} = 6 + 8 + 10 = 24\text{ sm}, \quad S_{asos} = \frac{6 \cdot 8}{2} = 24\text{ sm}^2
  • Sirtlari va hajmi: Syon=24⋅10=240 sm2,Stola=240+2⋅24=288 sm2S_{yon} = 24 \cdot 10 = 240\text{ sm}^2, \quad S_{tola} = 240 + 2 \cdot 24 = 288\text{ sm}^2 V=24⋅10=240 sm3V = 24 \cdot 10 = 240\text{ sm}^3

Javob: Stola=288 sm2S_{tola} = 288\text{ sm}^2, V=240 sm3V = 240\text{ sm}^3.

4-misol. Romb asosli to'g'ri prizma

To'g'ri prizmaning asosi diagonallari 12 sm12\text{ sm} va 16 sm16\text{ sm} bo'lgan rombdan iborat. Yon qirrasi 10 sm10\text{ sm} bo'lsa, to'la sirti va hajmini toping.

  • Romb tomoni: a=62+82=10 sma = \sqrt{6^2 + 8^2} = 10\text{ sm}.
  • Asos yuzi: Sasos=12⋅162=96 sm2S_{asos} = \frac{12 \cdot 16}{2} = 96\text{ sm}^2.
  • Yon sirti (H=10 smH = 10\text{ sm}): Syon=(4⋅10)⋅10=400 sm2S_{yon} = (4 \cdot 10) \cdot 10 = 400\text{ sm}^2.
  • To'la sirti: Stola=400+2⋅96=592 sm2S_{tola} = 400 + 2 \cdot 96 = 592\text{ sm}^2.
  • Hajmi: V=96⋅10=960 sm3V = 96 \cdot 10 = 960\text{ sm}^3.

Javob: Stola=592 sm2S_{tola} = 592\text{ sm}^2, V=960 sm3V = 960\text{ sm}^3.


Mashq

  1. To'g'ri to'rtburchakli parallelepipedning o'lchamlari 4 sm4\text{ sm}, 6 sm6\text{ sm} va 12 sm12\text{ sm}. Bosh diagonali va hajmini toping.
  2. Kubning bosh diagonali 63 sm6\sqrt{3}\text{ sm}. Uning to'la sirti va hajmini hisoblang.
  3. Muntazam to'rtburchakli prizma asosining diagonali 82 sm8\sqrt{2}\text{ sm}, balandligi 15 sm15\text{ sm}. To'la sirtini toping.
  4. To'g'ri prizmaning asosi tomonlari 9 sm9\text{ sm}, 10 sm10\text{ sm} va 17 sm17\text{ sm} bo'lgan uchburchak, balandligi 8 sm8\text{ sm}. Hajmini toping.
  5. Muntazam uchburchakli prizmaning yon sirti 180 sm2180\text{ sm}^2, balandligi 12 sm12\text{ sm}. Asosining tomonini toping.
  6. Muntazam oltiburchakli to'g'ri prizma asosining tomoni 4 sm4\text{ sm}, balandligi 5 sm5\text{ sm}. Yon sirti va hajmini toping.
  7. To'g'ri to'rtburchakli parallelepiped asosi tomoni 6 sm6\text{ sm} bo'lgan kvadrat. Bosh diagonali asos tekisligi bilan 30∘30^\circ li burchak hosil qilsa, balandligi va hajmini toping.
  8. To'g'ri prizmaning asosi romb bo'lib, tomoni 13 sm13\text{ sm}, bir diagonali 10 sm10\text{ sm}. Balandligi 7 sm7\text{ sm} bo'lsa, hajmini toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. d=42+62+122=14 smd = \sqrt{4^2 + 6^2 + 12^2} = 14\text{ sm}. V=4⋅6⋅12=288 sm3V = 4 \cdot 6 \cdot 12 = 288\text{ sm}^3. Javob: d=14 smd = 14\text{ sm}, V=288 sm3V = 288\text{ sm}^3.
  2. d=a3  ⟹  a=6 smd = a\sqrt{3} \implies a = 6\text{ sm}. Stola=6⋅36=216 sm2S_{tola} = 6 \cdot 36 = 216\text{ sm}^2, V=63=216 sm3V = 6^3 = 216\text{ sm}^3. Javob: Stola=216 sm2S_{tola} = 216\text{ sm}^2, V=216 sm3V = 216\text{ sm}^3.
  3. Kvadrat tomoni a=8 sma = 8\text{ sm}. Sasos=64 sm2S_{asos} = 64\text{ sm}^2. Syon=32⋅15=480 sm2S_{yon} = 32 \cdot 15 = 480\text{ sm}^2. Stola=480+2⋅64=608 sm2S_{tola} = 480 + 2 \cdot 64 = 608\text{ sm}^2. Javob: 608 sm2608\text{ sm}^2.
  4. Geron: p=18 smp = 18\text{ sm}, Sasos=18⋅9⋅8⋅1=36 sm2S_{asos} = \sqrt{18 \cdot 9 \cdot 8 \cdot 1} = 36\text{ sm}^2. V=36⋅8=288 sm3V = 36 \cdot 8 = 288\text{ sm}^3. Javob: 288 sm3288\text{ sm}^3.
  5. Pasos=180/12=15 smP_{asos} = 180 / 12 = 15\text{ sm}. Muntazam uchburchak tomoni: a=15/3=5 sma = 15 / 3 = 5\text{ sm}. Javob: 5 sm5\text{ sm}.
  6. Pasos=24 smP_{asos} = 24\text{ sm}, Syon=24⋅5=120 sm2S_{yon} = 24 \cdot 5 = 120\text{ sm}^2. Sasos=6⋅1634=243 sm2S_{asos} = 6 \cdot \frac{16\sqrt{3}}{4} = 24\sqrt{3}\text{ sm}^2. V=243⋅5=1203 sm3V = 24\sqrt{3} \cdot 5 = 120\sqrt{3}\text{ sm}^3. Javob: Syon=120 sm2S_{yon} = 120\text{ sm}^2, V=1203 sm3V = 120\sqrt{3}\text{ sm}^3.
  7. Asos diagonali 62 sm6\sqrt{2}\text{ sm}. H=62⋅tg⁡30∘=26 smH = 6\sqrt{2} \cdot \operatorname{tg} 30^\circ = 2\sqrt{6}\text{ sm}. V=36⋅26=726 sm3V = 36 \cdot 2\sqrt{6} = 72\sqrt{6}\text{ sm}^3. Javob: H=26 smH = 2\sqrt{6}\text{ sm}, V=726 sm3V = 72\sqrt{6}\text{ sm}^3.
  8. Ikkinchi diagonal: 2⋅132−52=24 sm2 \cdot \sqrt{13^2 - 5^2} = 24\text{ sm}. Sasos=10⋅242=120 sm2S_{asos} = \frac{10 \cdot 24}{2} = 120\text{ sm}^2. V=120⋅7=840 sm3V = 120 \cdot 7 = 840\text{ sm}^3. Javob: 840 sm3840\text{ sm}^3.

Keng tarqalgan xatolar

1. To'la sirtda bitta asos yuzini qo'shish bilan cheklanish. ✗ Stola=Syon+SasosS_{tola} = S_{yon} + S_{asos} deb yozish. ✓ Prizmaning ikkita asosi bor: Stola=Syon+2SasosS_{tola} = S_{yon} + 2S_{asos}.

2. Og'ma prizmada yon qirrani balandlik deb hisoblash. ✗ V=Sasos⋅lV = S_{asos} \cdot l deb hisoblash. ✓ Og'ma prizmada H=l⋅sin⁡α≤lH = l \cdot \sin \alpha \le l bo'lib, hajm V=Sasos⋅HV = S_{asos} \cdot H dir.

3. Muntazam prizma bilan to'g'ri prizmani adashtirish. ✗ Asosi to'g'ri to'rtburchak bo'lgan to'g'ri prizmani "muntazam" deb atash. ✓ Muntazam prizma bo'lishi uchun prizma to'g'ri bo'lishi va asosi muntazam ko'pburchak bo'lishi shart.

4. Parallelepiped diagonalini bitta yoq diagonali bilan adashtirish. ✗ d=a2+b2d = \sqrt{a^2 + b^2} deb olish. ✓ Fazoviy bosh diagonal uchala qirraga bog'liq: d=a2+b2+c2d = \sqrt{a^2 + b^2 + c^2}.


DTM uslubidagi test

Yuqoridagi frontmatter bo'limida keltirilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.

Keyingi qadam

Prizmalar bilan tanishdik. Keyingi darsda bitta asos va umumiy cho'qqiga ega bo'lgan fazoviy jism — Piramida mavzusini o'rganamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.To'g'ri to'rtburchakli parallelepipedning o'lchamlari 2 sm2\text{ sm}, 3 sm3\text{ sm} va 6 sm6\text{ sm}. Uning bosh diagonalini toping.

  2. 2.Muntazam to'rtburchakli prizma asosining tomoni 5 sm5\text{ sm}, balandligi 8 sm8\text{ sm}. Yon sirt yuzini toping.

  3. 3.To'g'ri prizmaning asosi katetlari 5 sm5\text{ sm} va 12 sm12\text{ sm} bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchak, balandligi 10 sm10\text{ sm}. Prizma hajmini toping.

  4. 4.Kubning to'la sirti 150 sm2150\text{ sm}^2 ga teng. Kubning hajmini toping.

  5. 5.To'g'ri prizmaning asosi tomoni 6 sm6\text{ sm} bo'lgan muntazam oltiburchak, yon qirrasi 5 sm5\text{ sm}. Yon sirt yuzini toping.