G'isht, qadoqlash qutisi, xona yoki me'moriy ustunlar geometriyada prizma deb ataluvchi ko'pyoq shakliga ega.
Xona hajmini, idish sig'imini yoki buyumning sirt yuzini hisoblashda prizma formulalaridan foydalanamiz. Ushbu darsda prizma turlari, kesimlari hamda sirt yuzi va hajmini hisoblash qoidalarini o'rganamiz.
Asosiy g'oya va ta'riflar
1. Prizma va uning elementlari
Ikki yog'i parallel tekisliklarda yotuvchi teng ko'pburchaklar (asoslar), qolgan yoqlari esa parallelogrammlar (yon yoqlar) bo'lgan ko'pyoqqa prizma deyiladi.
3-misol. To'g'ri burchakli uchburchak asosli prizma
To'g'ri prizmaning asosi katetlari 6 sm va 8 sm bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchak. Eng katta yon yoq kvadratdan iborat. Prizmaning to'la sirti va hajmini toping.
Gipotenuza: c=62+82=10 sm.
Eng katta yon yoq gipotenuzaga tiralgan kvadrat, demak H=10 sm.
Asos parametrlari:
Pasos=6+8+10=24 sm,Sasos=26⋅8=24 sm2
Sirtlari va hajmi:
Syon=24⋅10=240 sm2,Stola=240+2⋅24=288 sm2V=24⋅10=240 sm3
Javob:Stola=288 sm2, V=240 sm3.
4-misol. Romb asosli to'g'ri prizma
To'g'ri prizmaning asosi diagonallari 12 sm va 16 sm bo'lgan rombdan iborat. Yon qirrasi 10 sm bo'lsa, to'la sirti va hajmini toping.
Romb tomoni: a=62+82=10 sm.
Asos yuzi: Sasos=212⋅16=96 sm2.
Yon sirti (H=10 sm): Syon=(4⋅10)⋅10=400 sm2.
To'la sirti: Stola=400+2⋅96=592 sm2.
Hajmi: V=96⋅10=960 sm3.
Javob:Stola=592 sm2, V=960 sm3.
Mashq
To'g'ri to'rtburchakli parallelepipedning o'lchamlari 4 sm, 6 sm va 12 sm. Bosh diagonali va hajmini toping.
Kubning bosh diagonali 63 sm. Uning to'la sirti va hajmini hisoblang.
Muntazam to'rtburchakli prizma asosining diagonali 82 sm, balandligi 15 sm. To'la sirtini toping.
To'g'ri prizmaning asosi tomonlari 9 sm, 10 sm va 17 sm bo'lgan uchburchak, balandligi 8 sm. Hajmini toping.
Muntazam uchburchakli prizmaning yon sirti 180 sm2, balandligi 12 sm. Asosining tomonini toping.
Muntazam oltiburchakli to'g'ri prizma asosining tomoni 4 sm, balandligi 5 sm. Yon sirti va hajmini toping.
To'g'ri to'rtburchakli parallelepiped asosi tomoni 6 sm bo'lgan kvadrat. Bosh diagonali asos tekisligi bilan 30∘ li burchak hosil qilsa, balandligi va hajmini toping.
To'g'ri prizmaning asosi romb bo'lib, tomoni 13 sm, bir diagonali 10 sm. Balandligi 7 sm bo'lsa, hajmini toping.
Javoblar va yechim yo'llari
d=42+62+122=14 sm. V=4⋅6⋅12=288 sm3. Javob: d=14 sm, V=288 sm3.
Asos diagonali 62 sm. H=62⋅tg30∘=26 sm. V=36⋅26=726 sm3. Javob: H=26 sm, V=726 sm3.
Ikkinchi diagonal: 2⋅132−52=24 sm. Sasos=210⋅24=120 sm2. V=120⋅7=840 sm3. Javob: 840 sm3.
Keng tarqalgan xatolar
1. To'la sirtda bitta asos yuzini qo'shish bilan cheklanish.
✗ Stola=Syon+Sasos deb yozish.
✓ Prizmaning ikkita asosi bor: Stola=Syon+2Sasos.
2. Og'ma prizmada yon qirrani balandlik deb hisoblash.
✗ V=Sasos⋅l deb hisoblash.
✓ Og'ma prizmada H=l⋅sinα≤l bo'lib, hajm V=Sasos⋅H dir.
3. Muntazam prizma bilan to'g'ri prizmani adashtirish.
✗ Asosi to'g'ri to'rtburchak bo'lgan to'g'ri prizmani "muntazam" deb atash.
✓ Muntazam prizma bo'lishi uchun prizma to'g'ri bo'lishi va asosi muntazam ko'pburchak bo'lishi shart.
4. Parallelepiped diagonalini bitta yoq diagonali bilan adashtirish.
✗ d=a2+b2 deb olish.
✓ Fazoviy bosh diagonal uchala qirraga bog'liq: d=a2+b2+c2.
DTM uslubidagi test
Yuqoridagi frontmatter bo'limida keltirilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.
Keyingi qadam
Prizmalar bilan tanishdik. Keyingi darsda bitta asos va umumiy cho'qqiga ega bo'lgan fazoviy jism — Piramida mavzusini o'rganamiz.
Test
0 / 5 javob berildi
1.To'g'ri to'rtburchakli parallelepipedning o'lchamlari 2 sm, 3 sm va 6 sm. Uning bosh diagonalini toping.
2.Muntazam to'rtburchakli prizma asosining tomoni 5 sm, balandligi 8 sm. Yon sirt yuzini toping.
3.To'g'ri prizmaning asosi katetlari 5 sm va 12 sm bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchak, balandligi 10 sm. Prizma hajmini toping.
4.Kubning to'la sirti 150 sm2 ga teng. Kubning hajmini toping.
5.To'g'ri prizmaning asosi tomoni 6 sm bo'lgan muntazam oltiburchak, yon qirrasi 5 sm. Yon sirt yuzini toping.