Matematika

11-sinf · Geometriya · 30 daqiqa

Piramida

Ko'pyoqlar va aylanish jismlari: mavzular

Bu nima va nega kerak

Qadimgi Misr ehromlari va zamonaviy binolarning qiya tomlari geometriyada piramida deb ataluvchi shaklga ega.

Prizmadan farqli ravishda, piramidaning bitta asosi bo'lib, uning yon yoqlari umumiy cho'qqida tutashadi. Arxitektura va qurilishda qiya tomlar yuzasi hamda fazoviy sig'imni aniqlashda piramida formulalari qo'llanadi. Ushbu darsda muntazam piramida, uning apofemasi, sirt yuzi va hajmini hisoblashni o'rganamiz.


Asosiy g'oya va ta'riflar

1. Piramida elementlari

Asosi ko'pburchak, qolgan yoqlari umumiy bitta uchga ega bo'lgan uchburchaklardan iborat ko'pyoqqa piramida deyiladi.

            S (cho'qqi)
           /|\
          / | \
         /  |  \
        /   |H  \
       /    |    \
      D-----|-----C
     /      |    /
    /       O   /
   A-----------B
  • Asosi: Ko'pburchak (ABCDABCD).
  • Uchi (cho'qqisi): Yon yoqlarning umumiy uchi (SS).
  • Yon qirralari: Cho'qqini asos uchlari bilan tutashtiruvchi kesmalar (SA,SB,SC,SDSA, SB, SC, SD).
  • Balandligi (HH): Cho'qqidan asos tekisligiga tushirilgan perpendikulyar (SOSO).

2. Muntazam piramida va apofema

Asosi muntazam ko'pburchak bo'lib, cho'qqisining asos tekisligidagi proyeksiyasi asos markaziga tushuvchi piramida muntazam piramida deyiladi.

  • Barcha yon qirralari tengdir: SA=SB=SC=SD=bSA = SB = SC = SD = b.
  • Barcha yon yoqlari teng teng yonli uchburchaklardir.
  • Apofema (hah_a): Cho'qqidan yon yoq asosiga tushirilgan balandlik.

3. Asosiy to'g'ri burchakli uchburchaklar

  1. Balandlik, apofema va ichki aylana radiusi: ha2=H2+r2h_a^2 = H^2 + r^2
  2. Balandlik, yon qirra va tashqi aylana radiusi: b2=H2+R2b^2 = H^2 + R^2
  3. Apofema, asos tomonining yarmi va yon qirra: b2=ha2+(a2)2b^2 = h_a^2 + \left(\frac{a}{2}\right)^2

4. Sirt yuzi va hajm formulalari

Har qanday piramida uchun: Stola=Syon+SasosS_{tola} = S_{yon} + S_{asos} V=13Sasos⋅HV = \frac{1}{3} S_{asos} \cdot H

Muntazam piramida yon sirti: Syon=12Pasos⋅haS_{yon} = \frac{1}{2} P_{asos} \cdot h_a Barcha yon yoqlar asos bilan α\alpha burchak hosil qilsa: Syon=Sasoscos⁡αS_{yon} = \frac{S_{asos}}{\cos \alpha}.

Muntazam tetraedr (aa qirrali): Stola=a23,V=a3212S_{tola} = a^2\sqrt{3}, \quad V = \frac{a^3\sqrt{2}}{12}


Yechilgan misollar

1-misol. Muntazam to'rtburchakli piramida

Asosining tomoni 6 sm6\text{ sm}, balandligi 4 sm4\text{ sm} bo'lgan muntazam to'rtburchakli piramidaning apofemasi, to'la sirti va hajmini toping.

  • Asos kvadrat: r=a2=3 smr = \frac{a}{2} = 3\text{ sm}.
  • Apofema: ha=H2+r2=42+32=5 smh_a = \sqrt{H^2 + r^2} = \sqrt{4^2 + 3^2} = 5\text{ sm}
  • Asos yuzi va perimetri: Sasos=62=36 sm2,Pasos=4⋅6=24 smS_{asos} = 6^2 = 36\text{ sm}^2, \quad P_{asos} = 4 \cdot 6 = 24\text{ sm}
  • Sirtlari va hajmi: Syon=12⋅24⋅5=60 sm2,Stola=60+36=96 sm2S_{yon} = \frac{1}{2} \cdot 24 \cdot 5 = 60\text{ sm}^2, \quad S_{tola} = 60 + 36 = 96\text{ sm}^2 V=13⋅36⋅4=48 sm3V = \frac{1}{3} \cdot 36 \cdot 4 = 48\text{ sm}^3

Javob: ha=5 smh_a = 5\text{ sm}, Stola=96 sm2S_{tola} = 96\text{ sm}^2, V=48 sm3V = 48\text{ sm}^3.

2-misol. Muntazam uchburchakli piramida

Asosining tomoni 63 sm6\sqrt{3}\text{ sm}, yon qirrasi 10 sm10\text{ sm} bo'lgan muntazam uchburchakli piramidaning balandligi va hajmini toping.

  • Tashqi aylana radiusi: R=a3=633=6 smR = \frac{a}{\sqrt{3}} = \frac{6\sqrt{3}}{\sqrt{3}} = 6\text{ sm}.
  • Balandlik: H=b2−R2=102−62=8 smH = \sqrt{b^2 - R^2} = \sqrt{10^2 - 6^2} = 8\text{ sm}
  • Asos yuzi: Sasos=(63)234=273 sm2S_{asos} = \frac{(6\sqrt{3})^2\sqrt{3}}{4} = 27\sqrt{3}\text{ sm}^2
  • Hajmi: V=13⋅273⋅8=723 sm3V = \frac{1}{3} \cdot 27\sqrt{3} \cdot 8 = 72\sqrt{3}\text{ sm}^3

Javob: H=8 smH = 8\text{ sm}, V=723 sm3V = 72\sqrt{3}\text{ sm}^3.

3-misol. Yon qirralari teng burchak ostida og'gan piramida

Asosi katetlari 12 sm12\text{ sm} va 16 sm16\text{ sm} bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchak. Barcha yon qirralar asos bilan 45∘45^\circ li burchak hosil qilsa, balandligi va hajmini toping.

  • Qoida: Barcha yon qirralar asos bilan bir xil burchak hosil qilsa, cho'qqi tashqi aylana markaziga tushadi.
  • Gipotenuza: c=122+162=20 sm  ⟹  R=c2=10 smc = \sqrt{12^2 + 16^2} = 20\text{ sm} \implies R = \frac{c}{2} = 10\text{ sm}.
  • Balandlik: H=R⋅tg⁡45∘=10⋅1=10 smH = R \cdot \operatorname{tg} 45^\circ = 10 \cdot 1 = 10\text{ sm}.
  • Asos yuzi va hajmi: Sasos=12⋅162=96 sm2,V=13⋅96⋅10=320 sm3S_{asos} = \frac{12 \cdot 16}{2} = 96\text{ sm}^2, \quad V = \frac{1}{3} \cdot 96 \cdot 10 = 320\text{ sm}^3

Javob: H=10 smH = 10\text{ sm}, V=320 sm3V = 320\text{ sm}^3.

4-misol. Yon yoqlari teng burchak ostida og'gan piramida

Piramidaning asosi tomonlari 13 sm13\text{ sm}, 14 sm14\text{ sm} va 15 sm15\text{ sm} bo'lgan uchburchak. Barcha yon yoqlar asos bilan 60∘60^\circ li burchak hosil qiladi. Balandligi va to'la sirtini toping.

  • Qoida: Yon yoqlar teng burchak hosil qilsa, cho'qqi ichki markazga tushadi va Syon=Sasoscos⁡αS_{yon} = \frac{S_{asos}}{\cos \alpha}.
  • Geron formulasi: p=21 smp = 21\text{ sm}, Sasos=21⋅8⋅7⋅6=84 sm2S_{asos} = \sqrt{21 \cdot 8 \cdot 7 \cdot 6} = 84\text{ sm}^2.
  • Ichki radius: r=8421=4 smr = \frac{84}{21} = 4\text{ sm}.
  • Balandlik: H=r⋅tg⁡60∘=43 smH = r \cdot \operatorname{tg} 60^\circ = 4\sqrt{3}\text{ sm}.
  • Sirtlar: Syon=84cos⁡60∘=840,5=168 sm2,Stola=168+84=252 sm2S_{yon} = \frac{84}{\cos 60^\circ} = \frac{84}{0{,}5} = 168\text{ sm}^2, \quad S_{tola} = 168 + 84 = 252\text{ sm}^2

Javob: H=43 smH = 4\sqrt{3}\text{ sm}, Stola=252 sm2S_{tola} = 252\text{ sm}^2.


Mashq

  1. Muntazam to'rtburchakli piramidaning asos tomoni 8 sm8\text{ sm}, balandligi 3 sm3\text{ sm}. Apofemasi, to'la sirti va hajmini toping.
  2. Muntazam to'rtburchakli piramidaning asos tomoni 8 sm8\text{ sm}, apofemasi 5 sm5\text{ sm}. Balandligi va hajmini toping.
  3. Muntazam uchburchakli piramidaning asos tomoni 63 sm6\sqrt{3}\text{ sm}, balandligi 4 sm4\text{ sm}. Apofemasi va yon sirtini toping.
  4. Barcha qirralari 4 sm4\text{ sm} bo'lgan muntazam tetraedrning to'la sirti va hajmini toping.
  5. Piramidaning asosi tomonlari 6 sm6\text{ sm} va 8 sm8\text{ sm} bo'lgan to'g'ri to'rtburchak. Cho'qqi diagonallar kesishish nuqtasiga tushadi, balandligi 12 sm12\text{ sm}. Yon qirrasini toping.
  6. Piramida asosi yuzi 36 sm236\text{ sm}^2, balandligi 6 sm6\text{ sm}. Asosga parallel tekislik balandlikni cho'qqidan 1:21 : 2 nisbatda bo'lsa, kesim yuzini toping.
  7. Muntazam to'rtburchakli piramidaning to'la sirti 96 sm296\text{ sm}^2, yon sirti 60 sm260\text{ sm}^2. Asosining tomonini va balandligini toping.
  8. Kesik piramida asoslari yuzlari 9 sm29\text{ sm}^2 va 25 sm225\text{ sm}^2, balandligi 6 sm6\text{ sm}. Hajmini toping (V=13H(S1+S1S2+S2)V = \frac{1}{3}H(S_1 + \sqrt{S_1 S_2} + S_2)).
Javoblar va yechim yo'llari
  1. r=4 smr = 4\text{ sm}, ha=32+42=5 smh_a = \sqrt{3^2 + 4^2} = 5\text{ sm}. Syon=12⋅32⋅5=80 sm2S_{yon} = \frac{1}{2} \cdot 32 \cdot 5 = 80\text{ sm}^2. Stola=80+64=144 sm2S_{tola} = 80 + 64 = 144\text{ sm}^2. V=13⋅64⋅3=64 sm3V = \frac{1}{3} \cdot 64 \cdot 3 = 64\text{ sm}^3. Javob: ha=5 smh_a = 5\text{ sm}, Stola=144 sm2S_{tola} = 144\text{ sm}^2, V=64 sm3V = 64\text{ sm}^3.
  2. r=4 smr = 4\text{ sm}. H=52−42=3 smH = \sqrt{5^2 - 4^2} = 3\text{ sm}. V=13⋅64⋅3=64 sm3V = \frac{1}{3} \cdot 64 \cdot 3 = 64\text{ sm}^3. Javob: H=3 smH = 3\text{ sm}, V=64 sm3V = 64\text{ sm}^3.
  3. r=6323=3 smr = \frac{6\sqrt{3}}{2\sqrt{3}} = 3\text{ sm}. ha=42+32=5 smh_a = \sqrt{4^2 + 3^2} = 5\text{ sm}. Syon=12⋅183⋅5=453 sm2S_{yon} = \frac{1}{2} \cdot 18\sqrt{3} \cdot 5 = 45\sqrt{3}\text{ sm}^2. Javob: ha=5 smh_a = 5\text{ sm}, Syon=453 sm2S_{yon} = 45\sqrt{3}\text{ sm}^2.
  4. Stola=423=163 sm2S_{tola} = 4^2\sqrt{3} = 16\sqrt{3}\text{ sm}^2. V=43212=1623 sm3V = \frac{4^3\sqrt{2}}{12} = \frac{16\sqrt{2}}{3}\text{ sm}^3. Javob: Stola=163 sm2S_{tola} = 16\sqrt{3}\text{ sm}^2, V=1623 sm3V = \frac{16\sqrt{2}}{3}\text{ sm}^3.
  5. R=62+822=5 smR = \frac{\sqrt{6^2 + 8^2}}{2} = 5\text{ sm}. b=122+52=13 smb = \sqrt{12^2 + 5^2} = 13\text{ sm}. Javob: 13 sm13\text{ sm}.
  6. Cho'qqidan masofa nisbati k=13k = \frac{1}{3}. Skesim=36⋅19=4 sm2S_{kesim} = 36 \cdot \frac{1}{9} = 4\text{ sm}^2. Javob: 4 sm24\text{ sm}^2.
  7. Sasos=96−60=36 sm2  ⟹  a=6 smS_{asos} = 96 - 60 = 36\text{ sm}^2 \implies a = 6\text{ sm}. Pasos=24 smP_{asos} = 24\text{ sm}, ha=5 smh_a = 5\text{ sm}. r=3 smr = 3\text{ sm}, H=52−32=4 smH = \sqrt{5^2 - 3^2} = 4\text{ sm}. Javob: a=6 sma = 6\text{ sm}, H=4 smH = 4\text{ sm}.
  8. V=13⋅6⋅(9+15+25)=2⋅49=98 sm3V = \frac{1}{3} \cdot 6 \cdot (9 + 15 + 25) = 2 \cdot 49 = 98\text{ sm}^3. Javob: 98 sm398\text{ sm}^3.

Keng tarqalgan xatolar

1. Apofema bilan balandlikni adashtirish. ✗ Syon=12Pasos⋅HS_{yon} = \frac{1}{2} P_{asos} \cdot H deb hisoblash. ✓ Yon sirt apofemaga asoslanadi: Syon=12Pasos⋅haS_{yon} = \frac{1}{2} P_{asos} \cdot h_a.

2. Hajm formulasida 13\frac{1}{3} koeffitsiyentini unutish. ✗ V=Sasos⋅HV = S_{asos} \cdot H deb prizma kabi hisoblash. ✓ Piramida hajmi: V=13Sasos⋅HV = \frac{1}{3} S_{asos} \cdot H.

3. Ichki va tashqi aylanalar radiuslarini aralashtirish. ✗ Apofemani topishda RR dan, yon qirrada rr dan foydalanish. ✓ Apofema rr bilan (ha2=H2+r2h_a^2 = H^2 + r^2), yon qirra esa RR bilan (b2=H2+R2b^2 = H^2 + R^2) bog'liq.

4. To'la sirtda ikkita asos yuzini qo'shib qo'yish. ✗ Stola=Syon+2SasosS_{tola} = S_{yon} + 2S_{asos} deb yozish. ✓ Piramidada bitta asos mavjud: Stola=Syon+SasosS_{tola} = S_{yon} + S_{asos}.


DTM uslubidagi test

Yuqoridagi frontmatter bo'limida keltirilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.

Keyingi qadam

Ko'pyoqlarni o'rgangach, keyingi darsda fazoviy aylanish jismlarining asosiysi — Silindr mavzusini o'rganamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.Muntazam to'rtburchakli piramidaning asos tomoni 10 sm10\text{ sm}, balandligi esa 12 sm12\text{ sm}. Piramidaning apofemasini toping.

  2. 2.Muntazam to'rtburchakli piramidaning asos tomoni 6 sm6\text{ sm} va apofemasi 5 sm5\text{ sm}. Piramidaning yon sirti yuzini toping.

  3. 3.Piramidaning asos yuzi 45 sm245\text{ sm}^2, balandligi esa 8 sm8\text{ sm} ga teng. Piramida hajmini toping.

  4. 4.Qirrasi 6 sm6\text{ sm} bo'lgan muntazam tetraedrning to'la sirti yuzini hisoblang.

  5. 5.Muntazam to'rtburchakli piramidaning balandligi 9 sm9\text{ sm}, hajmi esa 48 sm348\text{ sm}^3. Asosining tomonini toping.