Matematika

11-sinf · Geometriya · 30 daqiqa

Konus

Ko'pyoqlar va aylanish jismlari: mavzular

Bu nima va nega kerak

Hayotda konus shakliga ko'p duch kelamiz: yo'l to'siqlari, muzqaymoq naychalari va don bunkerlari.

Stereometriyada konus asosiy aylanish jismlaridan biridir. U to'g'ri burchakli uchburchakni kateti atrofida 360∘360^\circ aylantirishdan hosil bo'ladi. Asosi doira bo'lgani uchun, piramida kabi konus hajmida ham 13\frac{1}{3} koeffitsiyenti qatnashadi.

Ushbu darsda konus elementlari, sirt yuzalari, hajmi hamda kesik konus formulalarini o'rganamiz.


Asosiy g'oya va ta'riflar

1. Konus va uning elementlari

To'g'ri burchakli uchburchakni kateti atrofida to'liq aylantirishdan hosil bo'lgan jismga to'g'ri doiraviy konus deyiladi.

          S (uchi)
         /|\
        / | \
       /  |  \ yasovchi (l)
      /   |H  \
     /    |    \
    (-----O-----)
       R   asos (doira)
  • Uchi (SS) — konusning yuqori uchi.
  • Asosi — radiusi RR bo'lgan doira (Sasos=πR2S_{asos} = \pi R^2).
  • Balandligi (H=SOH = SO) — uchidan asos markaziga tushirilgan balandlik.
  • Yasovchisi (l=SAl = SA) — uchini asos aylanasi bilan tutashtiruvchi kesma.
  • O'q kesimi — o'q orqali o'tuvchi kesim; u asosi 2R2R, yon tomonlari ll, balandligi HH bo'lgan teng yonli uchburchak. Agar l=2Rl = 2R bo'lsa, u teng tomonli konusdir.

2. Elementlar orasidagi bog'lanish

O'q kesimining yarmidan ko'rinadiki, R,H,lR, H, l to'g'ri burchakli uchburchak tashkil qiladi:

[!IMPORTANT] l2=R2+H2  ⟺  l=R2+H2l^2 = R^2 + H^2 \iff l = \sqrt{R^2 + H^2} H=l2−R2,R=l2−H2H = \sqrt{l^2 - R^2}, \quad R = \sqrt{l^2 - H^2}

3. Sirt yuzi va yoyilmasi

Konusning yon sirti yoyilmasi radiusi ll bo'lgan doiraviy sektordir. Sektor yoyining uzunligi asos aylanasi uzunligiga (2πR2\pi R) teng.

[!IMPORTANT]

  • Yon sirt yuzi: Syon=πRlS_{yon} = \pi R l
  • To'la sirt yuzi: Sto′la=Syon+Sasos=πRl+πR2=πR(l+R)S_{to'la} = S_{yon} + S_{asos} = \pi R l + \pi R^2 = \pi R (l + R)
  • Yoyilma burchagi: α=Rl⋅360∘\alpha = \dfrac{R}{l} \cdot 360^\circ

4. Konusning hajmi

Konusning hajmi asosi va balandligi unga teng bo'lgan silindr hajmining uchdan biriga teng:

[!IMPORTANT] V=13SasosH=13πR2HV = \frac{1}{3} S_{asos} H = \frac{1}{3}\pi R^2 H

5. Kesik konus

Konus asosiga parallel tekislik bilan kesilganda hosil bo'ladi. Radiuslari RR va rr, balandligi hh:

  • l=h2+(R−r)2l = \sqrt{h^2 + (R - r)^2}
  • Syon=π(R+r)lS_{yon} = \pi (R + r) l
  • Sto′la=π(R+r)l+πR2+πr2S_{to'la} = \pi (R + r) l + \pi R^2 + \pi r^2
  • V=13πh(R2+Rr+r2)V = \frac{1}{3}\pi h (R^2 + Rr + r^2)

Yechilgan misollar

1-misol. Asosiy parametrlar bo'yicha to'la sirt va hajm

Konus asosi radiusi R=6 smR = 6\text{ sm}, balandligi H=8 smH = 8\text{ sm}. Uning yasovchisi, to'la sirti va hajmini toping.

  • Yasovchini Pifagor teoremasidan topamiz: l=R2+H2=62+82=10 sml = \sqrt{R^2 + H^2} = \sqrt{6^2 + 8^2} = 10\text{ sm}
  • To'la sirt yuzi: Sto′la=πR(l+R)=π⋅6⋅(10+6)=96π sm2S_{to'la} = \pi R (l + R) = \pi \cdot 6 \cdot (10 + 6) = 96\pi\text{ sm}^2
  • Hajmi: V=13πR2H=13π⋅36⋅8=96π sm3V = \frac{1}{3}\pi R^2 H = \frac{1}{3}\pi \cdot 36 \cdot 8 = 96\pi\text{ sm}^3

Javob: l=10 sml = 10\text{ sm}, Sto′la=96π sm2S_{to'la} = 96\pi\text{ sm}^2, V=96π sm3V = 96\pi\text{ sm}^3.

2-misol. O'q kesimi orqali hisoblash

Konus o'q kesimi to'g'ri burchakli teng yonli uchburchakdan iborat bo'lib, gipotenuzasi 12 sm12\text{ sm}. Konus hajmini toping.

  • Gipotenuza asos diametridir: 2R=12  ⟹  R=6 sm2R = 12 \implies R = 6\text{ sm}.
  • To'g'ri burchak uchidan gipotenuzaga tushirilgan balandlik gipotenuzaning yarmiga teng: H=6 smH = 6\text{ sm}.
  • Hajmi: V=13πR2H=13π⋅62⋅6=72π sm3V = \frac{1}{3}\pi R^2 H = \frac{1}{3}\pi \cdot 6^2 \cdot 6 = 72\pi\text{ sm}^3

Javob: 72π sm372\pi\text{ sm}^3.

3-misol. Yon sirt yoyilmasi burchagi

Konus yon sirtining yoyilmasi radiusi 10 sm10\text{ sm} va markaziy burchagi 216∘216^\circ bo'lgan sektordir. Konus hajmini toping.

  • Sektor radiusi yasovchidir: l=10 sml = 10\text{ sm}.
  • Yoyilma burchagidan asos radiusi RR ni aniqlaymiz: α=Rl⋅360∘  ⟹  216∘=R10⋅360∘  ⟹  R=10⋅216360=6 sm\alpha = \frac{R}{l} \cdot 360^\circ \implies 216^\circ = \frac{R}{10} \cdot 360^\circ \implies R = 10 \cdot \frac{216}{360} = 6\text{ sm}
  • Balandlik: H=l2−R2=102−62=8 smH = \sqrt{l^2 - R^2} = \sqrt{10^2 - 6^2} = 8\text{ sm}.
  • Hajm: V=13πR2H=13π⋅36⋅8=96π sm3V = \frac{1}{3}\pi R^2 H = \frac{1}{3}\pi \cdot 36 \cdot 8 = 96\pi\text{ sm}^3

Javob: 96π sm396\pi\text{ sm}^3.

4-misol. Kesik konusda yon sirt va hajm

Kesik konus radiuslari 3 sm3\text{ sm} va 7 sm7\text{ sm}, balandligi 3 sm3\text{ sm}. Yon sirti va hajmini toping.

  • Yasovchi: l=32+(7−3)2=9+16=5 sml = \sqrt{3^2 + (7 - 3)^2} = \sqrt{9 + 16} = 5\text{ sm}.
  • Yon sirti: Syon=π(7+3)⋅5=50π sm2S_{yon} = \pi (7 + 3) \cdot 5 = 50\pi\text{ sm}^2.
  • Hajmi: V=13π⋅3⋅(49+21+9)=79π sm3V = \frac{1}{3}\pi \cdot 3 \cdot (49 + 21 + 9) = 79\pi\text{ sm}^3.

Javob: Syon=50π sm2S_{yon} = 50\pi\text{ sm}^2, V=79π sm3V = 79\pi\text{ sm}^3.


Mashq

  1. Konus asosi radiusi 5 sm5\text{ sm}, balandligi 12 sm12\text{ sm}. Yasovchisi va to'la sirtini toping.
  2. Konusning yasovchisi 13 sm13\text{ sm}, yon sirti 65π sm265\pi\text{ sm}^2. Balandligini toping.
  3. Konus o'q kesimi tomoni 12 sm12\text{ sm} bo'lgan teng tomonli uchburchakdir. Konus hajmini hisoblang.
  4. Konus balandligi 12 sm12\text{ sm}, asosi radiusi 9 sm9\text{ sm}. Yon sirti yoyilmasi burchagini toping.
  5. Konus balandligining o'rtasidan asosga parallel tekislik o'tkazilgan. Hosil bo'lgan kichik konus hajmining berilgan konus hajmiga nisbatini toping.
  6. Kesik konus asoslarining radiuslari 2 sm2\text{ sm} va 5 sm5\text{ sm}, yasovchisi 5 sm5\text{ sm}. Uning balandligi va hajmini hisoblang.
  7. Konus hajmi 100π sm3100\pi\text{ sm}^3, balandligi 12 sm12\text{ sm}. To'la sirti yuzini toping.
  8. Teng tomonli konusning to'la sirti 48π sm248\pi\text{ sm}^2. Uning asos radiusini toping.
  9. To'g'ri burchakli uchburchak katetlari 3 sm3\text{ sm} va 4 sm4\text{ sm}. Uni katta kateti atrofida aylantirishdan hosil bo'lgan jismning to'la sirtini toping.
Javoblar va yechim yo'llari
  1. l=52+122=13 sml = \sqrt{5^2 + 12^2} = 13\text{ sm}. Sto′la=π⋅5⋅(13+5)=90π sm2S_{to'la} = \pi \cdot 5 \cdot (13 + 5) = 90\pi\text{ sm}^2. Javob: l=13 sml = 13\text{ sm}, 90π sm290\pi\text{ sm}^2.
  2. Syon=πRl  ⟹  65π=13πR  ⟹  R=5 smS_{yon} = \pi R l \implies 65\pi = 13\pi R \implies R = 5\text{ sm}. H=132−52=12 smH = \sqrt{13^2 - 5^2} = 12\text{ sm}. Javob: 12 sm12\text{ sm}.
  3. 2R=12  ⟹  R=6 sm2R = 12 \implies R = 6\text{ sm}, l=12 sml = 12\text{ sm}. H=122−62=63 smH = \sqrt{12^2 - 6^2} = 6\sqrt{3}\text{ sm}. V=13π⋅36⋅63=723π sm3V = \frac{1}{3}\pi \cdot 36 \cdot 6\sqrt{3} = 72\sqrt{3}\pi\text{ sm}^3. Javob: 723π sm372\sqrt{3}\pi\text{ sm}^3.
  4. l=122+92=15 sml = \sqrt{12^2 + 9^2} = 15\text{ sm}. α=Rl⋅360∘=915⋅360∘=216∘\alpha = \frac{R}{l} \cdot 360^\circ = \frac{9}{15} \cdot 360^\circ = 216^\circ. Javob: 216∘216^\circ.
  5. O'xshashlik koeffitsiyenti k=12k = \frac{1}{2}. Hajmlar nisbati k3=18k^3 = \frac{1}{8}. Javob: 1:81 : 8.
  6. Balandlik h=52−(5−2)2=4 smh = \sqrt{5^2 - (5 - 2)^2} = 4\text{ sm}. V=13π⋅4⋅(25+10+4)=52π sm3V = \frac{1}{3}\pi \cdot 4 \cdot (25 + 10 + 4) = 52\pi\text{ sm}^3. Javob: h=4 smh = 4\text{ sm}, V=52π sm3V = 52\pi\text{ sm}^3.
  7. V=13πR2⋅12=4πR2=100π  ⟹  R=5 smV = \frac{1}{3}\pi R^2 \cdot 12 = 4\pi R^2 = 100\pi \implies R = 5\text{ sm}. l=52+122=13 sml = \sqrt{5^2 + 12^2} = 13\text{ sm}. Sto′la=π⋅5⋅(13+5)=90π sm2S_{to'la} = \pi \cdot 5 \cdot (13 + 5) = 90\pi\text{ sm}^2. Javob: 90π sm290\pi\text{ sm}^2.
  8. Teng tomonli konusda l=2Rl = 2R. Sto′la=3πR2=48π  ⟹  R2=16  ⟹  R=4 smS_{to'la} = 3\pi R^2 = 48\pi \implies R^2 = 16 \implies R = 4\text{ sm}. Javob: 4 sm4\text{ sm}.
  9. H=4 smH = 4\text{ sm}, R=3 smR = 3\text{ sm}, l=5 sml = 5\text{ sm}. Sto′la=π⋅3⋅(5+3)=24π sm2S_{to'la} = \pi \cdot 3 \cdot (5 + 3) = 24\pi\text{ sm}^2. Javob: 24π sm224\pi\text{ sm}^2.

Keng tarqalgan xatolar

1. Konus hajmida 13\frac{1}{3} koeffitsiyentini unutish. ✗ V=πR2HV = \pi R^2 H deb yozish (bu silindr hajmi). ✓ Konus hajmi mos silindr hajmining uchdan biriga teng: V=13πR2HV = \frac{1}{3}\pi R^2 H.

2. Yon sirt yuzida ll o'rniga HH ni qo'yish. ✗ Syon=πRHS_{yon} = \pi R H deb hisoblash. ✓ Yon sirt yoyilmasining radiusi yasovchidir: Syon=πRlS_{yon} = \pi R l.

3. Kesik konus hajmida asos yuzalari o'rta geometrigini adashtirish. ✗ V=13πh(R+r)2V = \frac{1}{3}\pi h (R + r)^2 deb hisoblash. ✓ To'g'ri formulada 2Rr2Rr emas, balki RrRr bo'ladi: V=13πh(R2+Rr+r2)V = \frac{1}{3}\pi h (R^2 + Rr + r^2).

4. Yoyilma burchagida nisbatni teskari olish. ✗ α=lR⋅360∘\alpha = \frac{l}{R} \cdot 360^\circ deb yozish (360∘360^\circ dan oshib ketadi). ✓ Har doim R<lR < l bo'lgani uchun: α=Rl⋅360∘\alpha = \frac{R}{l} \cdot 360^\circ.


DTM uslubidagi test

Yuqoridagi frontmatter bo'limida keltirilgan 5 ta test savolini ishlab, javoblaringizni tekshiring.

Keyingi qadam

Keyingi darsda aylanish jismlarining yana bir muhim vakili bo'lgan Shar va sfera mavzusini o'rganamiz: sferaning sirt yuzi, shar hajmi hamda uning tekislik bilan kesimlari qoidalarini ko'rib chiqamiz.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.Konus asosi radiusi R=6 smR = 6\text{ sm}, balandligi H=8 smH = 8\text{ sm}. Yasovchisi ll ni toping.

  2. 2.Konus asosi radiusi 3 sm3\text{ sm}, yasovchisi 5 sm5\text{ sm}. To'la sirti yuzini toping.

  3. 3.Konus o'q kesimining yuzi 12 sm212\text{ sm}^2, balandligi 4 sm4\text{ sm}. Asos radiusini toping.

  4. 4.Kesik konus asoslarining radiuslari 3 sm3\text{ sm} va 6 sm6\text{ sm}, balandligi 4 sm4\text{ sm}. Yasovchisini toping.

  5. 5.Konusning hajmi 48π sm348\pi\text{ sm}^3, balandligi 9 sm9\text{ sm}. Uning asosi radiusini toping.