Matematika

DTM tayyorgarlik · Aralash · 35 daqiqa

Planimetriya: murakkab masalalar

Geometriya (DTM darajasi): mavzular

Bu mavzuda DTM nimani so'raydi

DTM testlarida planimetriyadan 2–3 ta savol tushadi. Ular bir nechta xossani birga qo'llashni talab qiladi:

  1. Uchburchaklar: Bissektrisa va mediana xossalari, yuzalar, ichki va tashqi aylanalar radiuslari (rr va RR).
  2. To'rtburchaklar: Trapetsiyada diagonallar hosil qilgan yuzalar, romb va parallelogrammda diagonallar va tomonlar bog'liqligi.
  3. Aylana: Urinma va kesuvchi teoremalari, vatarlar proporsiyalari, to'rtburchakka aylana chizish shartlari.
  4. O'xshashlik: Uchburchaklar o'xshashligidan tomonlar va yuzalar nisbatini topish.

Asosiy formulalar va usullar

FiguraFormulalarEslatma
Uchburchak yuziS=12ah=12absin⁡γ=pr=abc4RS = \frac{1}{2}ah = \frac{1}{2}ab\sin\gamma = pr = \frac{abc}{4R}Geron: S=p(p−a)(p−b)(p−c)S = \sqrt{p(p-a)(p-b)(p-c)}
Bissektrisa va medianaBDDC=ABAC\frac{BD}{DC} = \frac{AB}{AC}; la=2bccos⁡(α/2)b+cl_a = \frac{2bc\cos(\alpha/2)}{b+c}Medianalar 2:12:1 nisbatda bo'linadi
To'g'ri burchakli uchburchakc2=a2+b2c^2 = a^2 + b^2; hc=abch_c = \frac{ab}{c}; R=c2R = \frac{c}{2}r=a+b−c2  ⟹  r+R=a+b2r = \frac{a+b-c}{2} \implies r + R = \frac{a+b}{2}
Parallelogramm va rombd12+d22=2(a2+b2)d_1^2 + d_2^2 = 2(a^2 + b^2); rombda: d12+d22=4a2d_1^2 + d_2^2 = 4a^2Rombda: S=12d1d2=ahS = \frac{1}{2}d_1 d_2 = ah; r=h2r = \frac{h}{2}
Trapetsiya yuzalariSyon=S1S2S_{yon} = \sqrt{S_1 S_2}; S=(S1+S2)2S = (\sqrt{S_1} + \sqrt{S_2})^2S1,S2S_1, S_2 — asoslardagi uchburchaklar
Aylana va to'rtburchakAK2=AC⋅ADAK^2 = AC \cdot AD; AP⋅PB=CP⋅PDAP \cdot PB = CP \cdot PDTashqi: a+c=b+da+c = b+d; Ichki: ∠A+∠C=180∘\angle A + \angle C = 180^\circ

Yechilgan misollar

1-misol

ABCABC uchburchakda AB=6 smAB = 6\text{ sm}, BC=8 smBC = 8\text{ sm} va ∠B=60∘\angle B = 60^\circ. BDBD bissektrisasining uzunligini toping.

A) 2437 sm\frac{24\sqrt{3}}{7}\text{ sm}
B) 1237 sm\frac{12\sqrt{3}}{7}\text{ sm}
C) 1837 sm\frac{18\sqrt{3}}{7}\text{ sm}
D) 43 sm4\sqrt{3}\text{ sm}

Yechim:
Yuzalar orqali: SABC=SABD+SCBDS_{ABC} = S_{ABD} + S_{CBD}. BD=lBD = l bo'lsin. ∠ABD=∠CBD=30∘\angle ABD = \angle CBD = 30^\circ.
12⋅6⋅8⋅sin⁡60∘=12⋅6⋅l⋅sin⁡30∘+12⋅8⋅l⋅sin⁡30∘  ⟹  123=72l  ⟹  l=2437 sm\frac{1}{2} \cdot 6 \cdot 8 \cdot \sin 60^\circ = \frac{1}{2} \cdot 6 \cdot l \cdot \sin 30^\circ + \frac{1}{2} \cdot 8 \cdot l \cdot \sin 30^\circ \implies 12\sqrt{3} = \frac{7}{2}l \implies l = \frac{24\sqrt{3}}{7}\text{ sm}.

Tezkor yo'l:
Formulaga qo'yish: l=2accos⁡(β/2)a+c=2⋅6⋅8⋅cos⁡30∘14=2437 sml = \frac{2ac\cos(\beta/2)}{a+c} = \frac{2 \cdot 6 \cdot 8 \cdot \cos 30^\circ}{14} = \frac{24\sqrt{3}}{7}\text{ sm}.
Javob: A

2-misol

ABCDABCD trapetsiyada asoslar BC=3 smBC = 3\text{ sm} va AD=6 smAD = 6\text{ sm}, diagonallar OO nuqtada kesishadi. Agar △BOC\triangle BOC yuzi 6 sm26\text{ sm}^2 bo'lsa, trapetsiya to'la yuzini toping.

A) 36 sm236\text{ sm}^2
B) 48 sm248\text{ sm}^2
C) 54 sm254\text{ sm}^2
D) 60 sm260\text{ sm}^2

Yechim:

  1. △BOC∼△DOA\triangle BOC \sim \triangle DOA, koeffitsiyent k=ADBC=2k = \frac{AD}{BC} = 2.
  2. SAOD=k2⋅SBOC=4⋅6=24 sm2S_{AOD} = k^2 \cdot S_{BOC} = 4 \cdot 6 = 24\text{ sm}^2.
  3. SAOB=SCOD=6⋅24=12 sm2S_{AOB} = S_{COD} = \sqrt{6 \cdot 24} = 12\text{ sm}^2.
  4. Umumiy yuza: S=6+24+12+12=54 sm2S = 6 + 24 + 12 + 12 = 54\text{ sm}^2.

Tezkor yo'l:
S=(S1+S2)2=(6+24)2=(36)2=54 sm2S = (\sqrt{S_1} + \sqrt{S_2})^2 = (\sqrt{6} + \sqrt{24})^2 = (3\sqrt{6})^2 = 54\text{ sm}^2.
Javob: C

3-misol

Gipotenuzasi 25 sm25\text{ sm}, bir kateti 20 sm20\text{ sm} bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchakka ichki va tashqi chizilgan aylanalar radiuslari yig'indisini (r+Rr + R) toping.

A) 15 sm15\text{ sm}
B) 17,5 sm17{,}5\text{ sm}
C) 18 sm18\text{ sm}
D) 20 sm20\text{ sm}

Yechim:

  1. Ikkinchi katet: b=252−202=15 smb = \sqrt{25^2 - 20^2} = 15\text{ sm}.
  2. R=c2=12,5 smR = \frac{c}{2} = 12{,}5\text{ sm}, r=a+b−c2=20+15−252=5 smr = \frac{a+b-c}{2} = \frac{20+15-25}{2} = 5\text{ sm}.
  3. Yig'indi: r+R=5+12,5=17,5 smr + R = 5 + 12{,}5 = 17{,}5\text{ sm}.

Tezkor yo'l:
To'g'ri burchakli uchburchakda har doim r+R=a+b2=20+152=17,5 smr + R = \frac{a+b}{2} = \frac{20+15}{2} = 17{,}5\text{ sm}.
Javob: B

4-misol

Aylana tashqarisidagi AA nuqtadan ABAB urinma va ACDACD kesuvchi o'tkazilgan. Agar AB=8 smAB = 8\text{ sm} va AC=4 smAC = 4\text{ sm} bo'lsa, CDCD vatar uzunligini toping.

A) 8 sm8\text{ sm}
B) 10 sm10\text{ sm}
C) 12 sm12\text{ sm}
D) 16 sm16\text{ sm}

Yechim:
Teoremaga ko'ra: AB2=AC⋅AD  ⟹  82=4⋅AD  ⟹  AD=16 smAB^2 = AC \cdot AD \implies 8^2 = 4 \cdot AD \implies AD = 16\text{ sm}.
CD=AD−AC=16−4=12 smCD = AD - AC = 16 - 4 = 12\text{ sm}.

Tezkor yo'l:
CD=AB2AC−AC=644−4=12 smCD = \frac{AB^2}{AC} - AC = \frac{64}{4} - 4 = 12\text{ sm}.
Javob: C

5-misol

Parallelogrammning tomonlari 7 sm7\text{ sm} va 9 sm9\text{ sm}, bir diagonali 8 sm8\text{ sm}. Ikkinchi diagonal uzunligini toping.

A) 12 sm12\text{ sm}
B) 13 sm13\text{ sm}
C) 14 sm14\text{ sm}
D) 16 sm16\text{ sm}

Yechim:
d12+d22=2(a2+b2)  ⟹  82+d22=2(49+81)=260d_1^2 + d_2^2 = 2(a^2 + b^2) \implies 8^2 + d_2^2 = 2(49 + 81) = 260.
d22=260−64=196  ⟹  d2=14 smd_2^2 = 260 - 64 = 196 \implies d_2 = 14\text{ sm}.

Tezkor yo'l:
d2=260−64=14 smd_2 = \sqrt{260 - 64} = 14\text{ sm}. Oxirgi raqamdan tekshirish: 260−64=…6260 - 64 = \dots 6, demak 142=19614^2 = 196.
Javob: C

Mashq

  1. Uchburchak tomonlari 13 sm13\text{ sm}, 14 sm14\text{ sm}, 15 sm15\text{ sm}. Eng kichik balandligini toping.
Javob va yechim Eng kichik balandlik $15\text{ sm}$ li tomonga tushadi. $p = 21\text{ sm}$. $S = \sqrt{21 \cdot 8 \cdot 7 \cdot 6} = 84\text{ sm}^2$. $h = \frac{2S}{a} = \frac{168}{15} = 11{,}2\text{ sm}$. *Javob:* $11{,}2\text{ sm}$.
  1. To'g'ri burchakli trapetsiyaning asoslari 4 sm4\text{ sm} va 7 sm7\text{ sm}, katta yon tomoni 5 sm5\text{ sm}. Yuzini hisoblang.
Javob va yechim Asosdagi proyeksiya: $7 - 4 = 3\text{ sm}$. Balandlik: $h = \sqrt{5^2 - 3^2} = 4\text{ sm}$. $S = \frac{4 + 7}{2} \cdot 4 = 22\text{ sm}^2$. *Javob:* $22\text{ sm}^2$.
  1. Rombning diagonallari 12 sm12\text{ sm} va 16 sm16\text{ sm}. Unga ichki chizilgan aylana radiusini toping.
Javob va yechim Tomon: $a = \sqrt{6^2 + 8^2} = 10\text{ sm}$. $S = \frac{1}{2} \cdot 12 \cdot 16 = 96\text{ sm}^2$. $h = \frac{96}{10} = 9{,}6\text{ sm}$. Radius: $r = \frac{h}{2} = 4{,}8\text{ sm}$. *Javob:* $4{,}8\text{ sm}$.
  1. Aylananing kesishuvchi ikki vatari ABAB va CDCD o'zaro MM nuqtada kesishadi. Agar AM=6 smAM = 6\text{ sm}, MB=8 smMB = 8\text{ sm}, CM=4 smCM = 4\text{ sm} bo'lsa, MDMD kesmani toping.
Javob va yechim $AM \cdot MB = CM \cdot MD \implies 6 \cdot 8 = 4 \cdot MD \implies MD = 12\text{ sm}$. *Javob:* $12\text{ sm}$.
  1. Teng yonli uchburchakning asosi 12 sm12\text{ sm}, yon tomoni 10 sm10\text{ sm}. Tashqi chizilgan aylana radiusini toping.
Javob va yechim Balandlik: $h = \sqrt{10^2 - 6^2} = 8\text{ sm}$. $S = \frac{1}{2} \cdot 12 \cdot 8 = 48\text{ sm}^2$. $R = \frac{abc}{4S} = \frac{10 \cdot 10 \cdot 12}{4 \cdot 48} = 6{,}25\text{ sm}$. *Javob:* $6{,}25\text{ sm}$.
  1. Teng yonli trapetsiyaning asoslari 8 sm8\text{ sm} va 18 sm18\text{ sm}. Unga ichki aylana chizilgan bo'lsa, yuzini hisoblang.
Javob va yechim $2c = a + b \implies c = 13\text{ sm}$. Balandlik: $h = \sqrt{13^2 - 5^2} = 12\text{ sm}$. $S = \frac{8+18}{2} \cdot 12 = 156\text{ sm}^2$. *Javob:* $156\text{ sm}^2$.
  1. ABCABC uchburchakda AB=5 smAB = 5\text{ sm}, AC=7 smAC = 7\text{ sm}, va AA burchak bissektrisasi BCBC tomonni DD nuqtada kesadi. Agar BC=6 smBC = 6\text{ sm} bo'lsa, BDBD kesmani toping.
Javob va yechim $\frac{BD}{DC} = \frac{AB}{AC} = \frac{5}{7} \implies BD = \frac{5}{12} \cdot 6 = 2{,}5\text{ sm}$. *Javob:* $2{,}5\text{ sm}$.
  1. Parallelogramm tomonlari 6 sm6\text{ sm} va 10 sm10\text{ sm}, o'tkir burchagi 30∘30^\circ. Yuzini toping.
Javob va yechim $S = ab\sin\alpha = 6 \cdot 10 \cdot \sin 30^\circ = 30\text{ sm}^2$. *Javob:* $30\text{ sm}^2$.
  1. To'g'ri burchakli uchburchak katetlari 9 sm9\text{ sm} va 12 sm12\text{ sm}. Gipotenuzaga tushirilgan balandlikni toping.
Javob va yechim Gipotenuza: $c = \sqrt{9^2 + 12^2} = 15\text{ sm}$. Balandlik: $h_c = \frac{ab}{c} = \frac{9 \cdot 12}{15} = 7{,}2\text{ sm}$. *Javob:* $7{,}2\text{ sm}$.
  1. Radiusi 10 sm10\text{ sm} bo'lgan aylanada markazdan 6 sm6\text{ sm} masofada yotuvchi vatar uzunligini toping.
Javob va yechim Vatarning yarmi: $\sqrt{10^2 - 6^2} = 8\text{ sm}$. Butun vatar: $2 \cdot 8 = 16\text{ sm}$. *Javob:* $16\text{ sm}$.

Keng tarqalgan tuzoqlar

  1. Urinma va kesuvchi teoremalarida tashqi qism o'rniga ichki qismni ko'paytirish:

    • ✗ Xato: AK2=AC⋅CDAK^2 = AC \cdot CD deb yozish.
    • ✓ To'g'ri: Urinma kvadrati butun kesuvchi va tashqi qism ko'paytmasiga teng: AK2=AC⋅AD=AC⋅(AC+CD)AK^2 = AC \cdot AD = AC \cdot (AC + CD).
  2. To'g'ri burchakli uchburchak balandligini gipotenuzaning yarmi deb olish:

    • ✗ Xato: Balandlikni h=c2h = \frac{c}{2} deb hisoblash.
    • ✓ To'g'ri: Gipotenuzaning yarmiga faqat mediana teng (mc=c2m_c = \frac{c}{2}). Balandlik esa hc=abch_c = \frac{ab}{c} orqali topiladi.
  3. O'xshashlikda chiziqli nisbat va yuza nisbatini teng deb o'ylash:

    • ✗ Xato: Tomonlar 22 marta ortganda yuza ham 22 marta ortadi deb hisoblash.
    • ✓ To'g'ri: Yuzalar nisbati chiziqli o'lchamlar nisbatining kvadratiga teng: S1S2=k2\frac{S_1}{S_2} = k^2. Tomonlar 22 marta ortsa, yuza 44 marta ortadi.
  4. Ichki va tashqi to'rtburchak qoidalarini adashtirish:

    • ✗ Xato: Aylanaga ichki chizilgan to'rtburchakda tomonlar yig'indisini tenglash.
    • ✓ To'g'ri: a+c=b+da + c = b + d tengligi aylanaga tashqi chizilgan to'rtburchak uchundir. Aylanaga ichki chizilgan to'rtburchakda qarama-qarshi burchaklar yig'indisi 180∘180^\circ bo'ladi (∠A+∠C=180∘\angle A + \angle C = 180^\circ).

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.ABCABC to'g'ri burchakli uchburchakda gipotenuza c=20 smc = 20\text{ sm} va o'tkir burchak 30∘30^\circ. Uchburchak yuzini toping.

  2. 2.Rombning tomoni 10 sm10\text{ sm}, diagonallari yig'indisi 28 sm28\text{ sm}. Uning yuzini toping.

  3. 3.Teng yonli trapetsiyaning asoslari 6 sm6\text{ sm} va 18 sm18\text{ sm}, balandligi 8 sm8\text{ sm}. Yon tomonini toping.

  4. 4.Aylanaga tashqaridagi nuqtadan 12 sm12\text{ sm} li urinma va markazdan o'tuvchi kesuvchi o'tkazilgan. Kesuvchining tashqi qismi 6 sm6\text{ sm} bo'lsa, aylana radiusini toping.

  5. 5.Tomonlari 10 sm10\text{ sm}, 10 sm10\text{ sm} va 12 sm12\text{ sm} bo'lgan teng yonli uchburchakka ichki chizilgan aylana radiusini toping.