Hosila va integral DTM testlarida har yili 2–4 ta savol bilan qatnashadi:
Hosilaning geometrik va fizik ma'nosi: urinmaning burchak koeffitsiyenti k=f′(x0), urinma tenglamasi, harakat tezligi v(t)=s′(t) va tezlanishi a(t)=v′(t).
Funksiyani tekshirish: o'sish va kamayish oraliqlari, maksimum va minimum nuqtalari.
Kesmada eng katta va eng kichik qiymat: statsionar nuqtalar va kesma chegaralaridagi qiymatlarni taqqoslash.
Aniq integral va yuza: Nyuton-Leybnits formulasi, egri chiziqlar bilan chegaralangan figura yuzi.
Asosiy formulalar va usullar
1. Urinma va hosilaning qo'llanishi
Burchak koeffitsiyenti: k=tgα=f′(x0)
Urinma tenglamasi: y=f(x0)+f′(x0)(x−x0)
Harakat tezlanishi: a(t)=s′′(t)
2. O'sish, kamayish va ekstremum
f′(x)>0 da funksiya o'sadi, f′(x)<0 da kamayadi.
f′(x0)=0 bo'lib, ishora + dan − ga o'tsa — maksimum; − dan + ga o'tsa — minimum nuqta.
3. Integral va yuza
∫abf(x)dx=F(b)−F(a)
Parabola segmenti yuzi (Arximed qoidasi): S=32⋅asos⋅balandlik
Yechilgan misollar
1-misol
f(x)=x3−3x2+5 funksiyaning [−1;3] kesmadagi eng katta va eng kichik qiymatlari yig'indisini toping.
A) 4
B) 5
C) 6
D) 7
Yechimi:
f′(x)=3x2−6x=3x(x−2)=0⟹x1=0,x2=2∈[−1;3].
Qiymatlarni hisoblaymiz:
f(−1)=−1−3+5=1
f(0)=5
f(2)=8−12+5=1
f(3)=27−27+5=5
Eng katta qiymat 5, eng kichik qiymat 1. Yig'indi: 5+1=6.
To'g'ri javob: C.
Tezroq yo'l: Ekstremumlar f(0)=5 va f(2)=1. Chegaralar ham 1 va 5. Yig'indi darhol 5+1=6.
2-misol
y=x2−4x+3 parabolaga uning abssissasi x0=3 bo'lgan nuqtasida o'tkazilgan urinmaning burchak koeffitsiyentini toping.
A) 1
B) 2
C) 3
D) −2
Yechimi: k=y′(x0). y′=2x−4⟹y′(3)=2(3)−4=2.
To'g'ri javob: B.
Tezroq yo'l:y′=2x−4. x=3 da og'zaki 6−4=2.
3-misol
∫02(3x2−2x+1)dx aniq integralni hisoblang.
A) 4
B) 5
C) 6
D) 8
Yechimi:
Boshlang'ich funksiya: F(x)=x3−x2+x. ∫02(3x2−2x+1)dx=[x3−x2+x]02=(8−4+2)−0=6
To'g'ri javob: C.
Tezroq yo'l: Hadma-had: [x3]02=8, [−x2]02=−4, [x]02=2. 8−4+2=6.
4-misol
y=4−x2 parabola va y=0 to'g'ri chiziq bilan chegaralangan sohaning yuzini toping.
Ekstremum nuqta bilan ekstremum qiymatni almashtirib qo'yish:
"Maksimum nuqtasi" so'ralsa x javob bo'ladi; "Maksimum qiymati" so'ralsa y=f(x) qiymati topiladi.
Kesmada eng katta/kichik qiymatni topishda chegaralarni tekshirmaslik:
Ekstremumlar har doim ham hosila nolga teng bo'lgan joyda emas, balki kesma uchlarida bo'lishi mumkin. f(a) va f(b) albatta hisoblanishi shart.
Urinma tenglamasidagi xato:
Urinma formulasi y=f(x0)+f′(x0)(x−x0) ko'rinishida bo'lib, f(x0) qo'shilishi esdan chiqmasligi kerak.
Yuza hisoblashda manfiy ishora:
Egri chiziqli shakl yuzi doimo musbat miqdordir. Ox o'qidan pastdagi integrallarda minus ishorasini hisobga olib, yuza modul bilan yoki yuqori funksiyadan pastkisini ayirish orqali hisoblanadi.