Matematika

DTM tayyorgarlik · Aralash · 35 daqiqa

Hosila va integral masalalari

Algebra va funksiyalar (DTM darajasi): mavzular

Bu mavzuda DTM nimani so'raydi

Hosila va integral DTM testlarida har yili 2–4 ta savol bilan qatnashadi:

  1. Hosilaning geometrik va fizik ma'nosi: urinmaning burchak koeffitsiyenti k=f′(x0)k = f'(x_0), urinma tenglamasi, harakat tezligi v(t)=s′(t)v(t) = s'(t) va tezlanishi a(t)=v′(t)a(t) = v'(t).
  2. Funksiyani tekshirish: o'sish va kamayish oraliqlari, maksimum va minimum nuqtalari.
  3. Kesmada eng katta va eng kichik qiymat: statsionar nuqtalar va kesma chegaralaridagi qiymatlarni taqqoslash.
  4. Aniq integral va yuza: Nyuton-Leybnits formulasi, egri chiziqlar bilan chegaralangan figura yuzi.

Asosiy formulalar va usullar

1. Urinma va hosilaning qo'llanishi

  • Burchak koeffitsiyenti: k=tg⁡α=f′(x0)k = \operatorname{tg}\alpha = f'(x_0)
  • Urinma tenglamasi: y=f(x0)+f′(x0)(x−x0)y = f(x_0) + f'(x_0)(x - x_0)
  • Harakat tezlanishi: a(t)=s′′(t)a(t) = s''(t)

2. O'sish, kamayish va ekstremum

  • f′(x)>0f'(x) > 0 da funksiya o'sadi, f′(x)<0f'(x) < 0 da kamayadi.
  • f′(x0)=0f'(x_0) = 0 bo'lib, ishora ++ dan −- ga o'tsa — maksimum; −- dan ++ ga o'tsa — minimum nuqta.

3. Integral va yuza

  • ∫abf(x) dx=F(b)−F(a)\int_a^b f(x)\,dx = F(b) - F(a)
  • Parabola segmenti yuzi (Arximed qoidasi): S=23⋅asos⋅balandlikS = \dfrac{2}{3} \cdot \text{asos} \cdot \text{balandlik}

Yechilgan misollar

1-misol

f(x)=x3−3x2+5f(x) = x^3 - 3x^2 + 5 funksiyaning [−1;3][-1; 3] kesmadagi eng katta va eng kichik qiymatlari yig'indisini toping.

A) 44
B) 55
C) 66
D) 77

Yechimi:

  1. f′(x)=3x2−6x=3x(x−2)=0  ⟹  x1=0,x2=2∈[−1;3]f'(x) = 3x^2 - 6x = 3x(x - 2) = 0 \implies x_1 = 0, x_2 = 2 \in [-1; 3].
  2. Qiymatlarni hisoblaymiz:
    • f(−1)=−1−3+5=1f(-1) = -1 - 3 + 5 = 1
    • f(0)=5f(0) = 5
    • f(2)=8−12+5=1f(2) = 8 - 12 + 5 = 1
    • f(3)=27−27+5=5f(3) = 27 - 27 + 5 = 5
  3. Eng katta qiymat 55, eng kichik qiymat 11. Yig'indi: 5+1=65 + 1 = 6.

To'g'ri javob: C.

Tezroq yo'l: Ekstremumlar f(0)=5f(0) = 5 va f(2)=1f(2) = 1. Chegaralar ham 11 va 55. Yig'indi darhol 5+1=65 + 1 = 6.


2-misol

y=x2−4x+3y = x^2 - 4x + 3 parabolaga uning abssissasi x0=3x_0 = 3 bo'lgan nuqtasida o'tkazilgan urinmaning burchak koeffitsiyentini toping.

A) 11
B) 22
C) 33
D) −2-2

Yechimi:
k=y′(x0)k = y'(x_0).
y′=2x−4  ⟹  y′(3)=2(3)−4=2y' = 2x - 4 \implies y'(3) = 2(3) - 4 = 2.

To'g'ri javob: B.

Tezroq yo'l: y′=2x−4y' = 2x - 4. x=3x = 3 da og'zaki 6−4=26 - 4 = 2.


3-misol

∫02(3x2−2x+1) dx\int_0^2 (3x^2 - 2x + 1)\,dx aniq integralni hisoblang.

A) 44
B) 55
C) 66
D) 88

Yechimi:
Boshlang'ich funksiya: F(x)=x3−x2+xF(x) = x^3 - x^2 + x.
∫02(3x2−2x+1) dx=[x3−x2+x]02=(8−4+2)−0=6\int_0^2 (3x^2 - 2x + 1)\,dx = [x^3 - x^2 + x]_0^2 = (8 - 4 + 2) - 0 = 6

To'g'ri javob: C.

Tezroq yo'l: Hadma-had: [x3]02=8[x^3]_0^2 = 8, [−x2]02=−4[-x^2]_0^2 = -4, [x]02=2[x]_0^2 = 2. 8−4+2=68 - 4 + 2 = 6.


4-misol

y=4−x2y = 4 - x^2 parabola va y=0y = 0 to'g'ri chiziq bilan chegaralangan sohaning yuzini toping.

A) 163\dfrac{16}{3}
B) 88
C) 323\dfrac{32}{3}
D) 1212

Yechimi:
Kesishish nuqtalari: 4−x2=0  ⟹  x=±24 - x^2 = 0 \implies x = \pm 2.
S=∫−22(4−x2) dx=[4x−x33]−22=(8−83)−(−8+83)=323S = \int_{-2}^2 (4 - x^2)\,dx = \left[4x - \frac{x^3}{3}\right]_{-2}^2 = \left(8 - \frac{8}{3}\right) - \left(-8 + \frac{8}{3}\right) = \frac{32}{3}

To'g'ri javob: C.

Tezroq yo'l: Arximed formulasi: S=23⋅asos⋅balandlik=23⋅4⋅4=323S = \dfrac{2}{3} \cdot \text{asos} \cdot \text{balandlik} = \dfrac{2}{3} \cdot 4 \cdot 4 = \dfrac{32}{3}.


5-misol

f(x)=x33−4xf(x) = \dfrac{x^3}{3} - 4x funksiyaning kamayish oralig'ining uzunligini toping.

A) 22
B) 44
C) 66
D) 88

Yechimi:
f′(x)≤0  ⟹  x2−4≤0  ⟹  x∈[−2;2]f'(x) \le 0 \implies x^2 - 4 \le 0 \implies x \in [-2; 2].
Oraliq uzunligi: 2−(−2)=42 - (-2) = 4.

To'g'ri javob: B.

Tezroq yo'l: x2≤4  ⟹  [−2;2]x^2 \le 4 \implies [-2; 2]. Uzunligi: 2−(−2)=42 - (-2) = 4.


Mashq

  1. f(x)=2x3−9x2+12x−1f(x) = 2x^3 - 9x^2 + 12x - 1 funksiyaning maksimum nuqtasini toping.
Yechimi va javobi

f′(x)=6x2−18x+12=6(x−1)(x−2)=0f'(x) = 6x^2 - 18x + 12 = 6(x - 1)(x - 2) = 0. x=1x = 1 nuqtada hosila ++ dan −- ga o'tadi   ⟹  x=1\implies x = 1 maksimum nuqta.

Javob: 11

  1. y=x2−2x+5y = x^2 - 2x + 5 parabolaga uning x0=2x_0 = 2 nuqtasida o'tkazilgan urinmaning tenglamasini yozing.
Yechimi va javobi

y(2)=5y(2) = 5. y′=2x−2  ⟹  k=y′(2)=2y' = 2x - 2 \implies k = y'(2) = 2.
Urinma: y−5=2(x−2)  ⟹  y=2x+1y - 5 = 2(x - 2) \implies y = 2x + 1.

Javob: y=2x+1y = 2x + 1

  1. Hisoblang: ∫141x dx\int_1^4 \dfrac{1}{\sqrt{x}}\,dx.
Yechimi va javobi

[2x]14=24−21=4−2=2[2\sqrt{x}]_1^4 = 2\sqrt{4} - 2\sqrt{1} = 4 - 2 = 2.

Javob: 22

  1. f(x)=2sin⁡x+cos⁡2xf(x) = 2\sin x + \cos 2x funksiyaning x0=π6x_0 = \dfrac{\pi}{6} nuqtadagi hosilasini hisoblang.
Yechimi va javobi

f′(x)=2cos⁡x−2sin⁡2xf'(x) = 2\cos x - 2\sin 2x.
f′(π6)=2cos⁡π6−2sin⁡π3=3−3=0f'\left(\dfrac{\pi}{6}\right) = 2\cos\dfrac{\pi}{6} - 2\sin\dfrac{\pi}{3} = \sqrt{3} - \sqrt{3} = 0.

Javob: 00

  1. y=x2y = x^2 va y=2xy = 2x chiziqlar bilan chegaralangan sohaning yuzini hisoblang.
Yechimi va javobi

Kesishish nuqtalari: x=0,x=2x = 0, x = 2.
S=∫02(2x−x2) dx=[x2−x33]02=4−83=43S = \int_0^2 (2x - x^2)\,dx = \left[x^2 - \frac{x^3}{3}\right]_0^2 = 4 - \frac{8}{3} = \frac{4}{3}

Javob: 43\dfrac{4}{3}

  1. F(x)F(x) funksiya f(x)=3x2−4x+1f(x) = 3x^2 - 4x + 1 ning boshlang'ichi va grafigi M(1;3)M(1; 3) nuqtadan o'tadi. F(x)F(x) ni toping.
Yechimi va javobi

F(x)=x3−2x2+x+CF(x) = x^3 - 2x^2 + x + C. F(1)=1−2+1+C=C=3  ⟹  F(x)=x3−2x2+x+3F(1) = 1 - 2 + 1 + C = C = 3 \implies F(x) = x^3 - 2x^2 + x + 3.

Javob: F(x)=x3−2x2+x+3F(x) = x^3 - 2x^2 + x + 3

  1. y=x3−3xy = x^3 - 3x funksiya grafigiga o'tkazilgan qaysi urinma y=9x−2y = 9x - 2 to'g'ri chiziqqa parallel bo'ladi? Urinish nuqtalarining abssissalarini toping.
Yechimi va javobi

k=9k = 9. y′=3x2−3=9  ⟹  3x2=12  ⟹  x=±2y' = 3x^2 - 3 = 9 \implies 3x^2 = 12 \implies x = \pm 2.

Javob: ±2\pm 2

  1. Hisoblang: ∫0π/2cos⁡x dx\int_0^{\pi/2} \cos x\,dx.
Yechimi va javobi

[sin⁡x]0π/2=sin⁡π2−sin⁡0=1[\sin x]_0^{\pi/2} = \sin\dfrac{\pi}{2} - \sin 0 = 1.

Javob: 11

  1. f(x)=x+4xf(x) = x + \dfrac{4}{x} funksiyaning x∈[1;4]x \in [1; 4] kesmadagi eng kichik qiymatini toping.
Yechimi va javobi

f′(x)=1−4x2=0  ⟹  x=2f'(x) = 1 - \dfrac{4}{x^2} = 0 \implies x = 2. Qiymatlar: f(1)=5,f(2)=4,f(4)=5f(1) = 5, f(2) = 4, f(4) = 5. Eng kichigi: 44.

Javob: 44

  1. Nuqtaning harakat qonuni: s(t)=2t3−3t2+4t−1s(t) = 2t^3 - 3t^2 + 4t - 1 (tt sekundda, ss metrda). t=2 st = 2\text{ s} dagi tezlanishni toping.
Yechimi va javobi

v(t)=s′(t)=6t2−6t+4v(t) = s'(t) = 6t^2 - 6t + 4. Tezlanish a(t)=v′(t)=12t−6a(t) = v'(t) = 12t - 6. a(2)=12(2)−6=18 m/s2a(2) = 12(2) - 6 = 18\text{ m/s}^2.

Javob: 18 m/s218\text{ m/s}^2


Keng tarqalgan tuzoqlar

  1. Ekstremum nuqta bilan ekstremum qiymatni almashtirib qo'yish:
    "Maksimum nuqtasi" so'ralsa xx javob bo'ladi; "Maksimum qiymati" so'ralsa y=f(x)y = f(x) qiymati topiladi.
  2. Kesmada eng katta/kichik qiymatni topishda chegaralarni tekshirmaslik:
    Ekstremumlar har doim ham hosila nolga teng bo'lgan joyda emas, balki kesma uchlarida bo'lishi mumkin. f(a)f(a) va f(b)f(b) albatta hisoblanishi shart.
  3. Urinma tenglamasidagi xato:
    Urinma formulasi y=f(x0)+f′(x0)(x−x0)y = f(x_0) + f'(x_0)(x - x_0) ko'rinishida bo'lib, f(x0)f(x_0) qo'shilishi esdan chiqmasligi kerak.
  4. Yuza hisoblashda manfiy ishora:
    Egri chiziqli shakl yuzi doimo musbat miqdordir. OxOx o'qidan pastdagi integrallarda minus ishorasini hisobga olib, yuza modul bilan yoki yuqori funksiyadan pastkisini ayirish orqali hisoblanadi.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.f(x)=x3−12x+7f(x) = x^3 - 12x + 7 funksiyaning minimum nuqtasini toping.

  2. 2.y=2x2−3x+1y = 2x^2 - 3x + 1 parabolaga uning x0=1x_0 = 1 nuqtasida o'tkazilgan urinmaning burchak koeffitsiyentini toping.

  3. 3.∫13(3x2−2) dx\int_1^3 (3x^2 - 2)\,dx integralni hisoblang.

  4. 4.y=3x2y = 3x^2, y=0y = 0 va x=2x = 2 chiziqlar bilan chegaralangan figuraning yuzini toping.

  5. 5.f(x)=x2−6x+8f(x) = x^2 - 6x + 8 funksiyaning [0;4][0; 4] kesmadagi eng kichik qiymatini toping.