Matematika

DTM tayyorgarlik · Aralash · 35 daqiqa

Ko'rsatkichli va logarifmik masalalar

Algebra va funksiyalar (DTM darajasi): mavzular

Bu mavzuda DTM nimani so'raydi

DTM imtihonlarida ko'rsatkichli va logarifmik mavzulardan har yili 2–4 ta savol tushadi:

  1. Logarifmlarni hisoblash: asosiy ayniyat alog⁡ab=ba^{\log_a b} = b, asosni almashtirish va zanjir qoidasi.
  2. Ko'rsatkichli tenglama va tengsizliklar: bir xil asosga keltirish, yangi o'zgaruvchi (ax=t>0a^x = t > 0), asos 11 dan kichik bo'lganda ishoraning o'zgarishi.
  3. Logarifmik tenglamalar: aniqlanish sohasi (ODZ) va chet ildizlarni aniqlash.
  4. Logarifmik tengsizliklar: asos 0<a<10 < a < 1 bo'lganda ishoraning teskarisiga o'zgarishi va ichki ifodaning musbatligi.

Asosiy formulalar va usullar

1. Ko'rsatkichli amallar

  • af(x)≥ag(x)a^{f(x)} \ge a^{g(x)} tengsizlikda:
    • agar a>1a > 1 bo'lsa: f(x)≥g(x)f(x) \ge g(x)
    • agar 0<a<10 < a < 1 bo'lsa: f(x)≤g(x)f(x) \le g(x) (ishora teskarisiga o'zgaradi!)

2. Logarifm xossalari (a,b,c>0,a,c≠1a, b, c > 0, a, c \neq 1)

  • alog⁡ab=ba^{\log_a b} = b
  • log⁡a(bc)=log⁡ab+log⁡ac\log_a(bc) = \log_a b + \log_a c, log⁡a(bc)=log⁡ab−log⁡ac\log_a\left(\dfrac{b}{c}\right) = \log_a b - \log_a c
  • log⁡ak(bm)=mklog⁡ab\log_{a^k}(b^m) = \dfrac{m}{k}\log_a b
  • Asosni almashtirish: log⁡ab=log⁡cblog⁡ca\log_a b = \dfrac{\log_c b}{\log_c a}, log⁡ab⋅log⁡bc=log⁡ac\log_a b \cdot \log_b c = \log_a c

3. Logarifmik tengsizliklar

log⁡af(x)≥log⁡ag(x)\log_a f(x) \ge \log_a g(x):

  • a>1  ⟹  f(x)≥g(x)>0a > 1 \implies f(x) \ge g(x) > 0
  • 0<a<1  ⟹  0<f(x)≤g(x)0 < a < 1 \implies 0 < f(x) \le g(x)

Yechilgan misollar

1-misol

4x−3⋅2x+1−16=04^x - 3 \cdot 2^{x+1} - 16 = 0 tenglamaning ildizini toping.

A) 22
B) 33
C) 44
D) 88

Yechimi:
(2x)2−6⋅2x−16=0(2^x)^2 - 6 \cdot 2^x - 16 = 0.
t=2x>0t = 2^x > 0 deb belgilaymiz: t2−6t−16=0  ⟹  (t−8)(t+2)=0t^2 - 6t - 16 = 0 \implies (t - 8)(t + 2) = 0

  • t=8  ⟹  2x=8  ⟹  x=3t = 8 \implies 2^x = 8 \implies x = 3.
  • t=−2t = -2 chet ildiz, chunki 2x>02^x > 0.

To'g'ri javob: B.

Tezroq yo'l: Variantlarni tekshiramiz: x=3x = 3 da 43−3⋅24−16=64−48−16=04^3 - 3 \cdot 2^4 - 16 = 64 - 48 - 16 = 0.


2-misol

Hisoblang: 5log⁡59+log⁡23⋅log⁡34⋅log⁡485^{\log_5 9} + \log_2 3 \cdot \log_3 4 \cdot \log_4 8.

A) 1111
B) 1212
C) 1515
D) 1717

Yechimi:

  1. 5log⁡59=95^{\log_5 9} = 9.
  2. Zanjir qoidasidan: log⁡23⋅log⁡34⋅log⁡48=log⁡28=3\log_2 3 \cdot \log_3 4 \cdot \log_4 8 = \log_2 8 = 3.
  3. Yig'indi: 9+3=129 + 3 = 12.

To'g'ri javob: B.

Tezroq yo'l: Zanjir qoidasiga ko'ra oraliq asoslar qisqaradi: log⁡28=3\log_2 8 = 3. Darhol 9+3=129 + 3 = 12.


3-misol

log⁡2(x2−3x)=2\log_2(x^2 - 3x) = 2 tenglamaning ildizlari ko'paytmasini toping.

A) 44
B) 33
C) −4-4
D) −3-3

Yechimi:
x2−3x=22=4  ⟹  x2−3x−4=0  ⟹  (x−4)(x+1)=0x^2 - 3x = 2^2 = 4 \implies x^2 - 3x - 4 = 0 \implies (x - 4)(x + 1) = 0.
Ildizlar: x1=4,x2=−1x_1 = 4, x_2 = -1.
Ikkala qiymatda ham x2−3x=4>0x^2 - 3x = 4 > 0 bajariladi (chet ildiz yo'q).
Ko'paytma: 4⋅(−1)=−44 \cdot (-1) = -4.

To'g'ri javob: C.

Tezroq yo'l: x2−3x=4>0x^2 - 3x = 4 > 0 bo'lgani uchun chet ildiz chiqmaydi. Viyet teoremasidan ko'paytma c=−4c = -4.


4-misol

(13)x2−2x≥127\left(\dfrac{1}{3}\right)^{x^2 - 2x} \ge \dfrac{1}{27} tengsizlikning butun yechimlari sonini toping.

A) 33
B) 44
C) 55
D) 66

Yechimi:
(13)x2−2x≥(13)3\left(\dfrac{1}{3}\right)^{x^2 - 2x} \ge \left(\dfrac{1}{3}\right)^3.
Asos 13<1\dfrac{1}{3} < 1 bo'lgani uchun ishora teskarisiga o'zgaradi: x2−2x≤3  ⟹  x2−2x−3≤0  ⟹  (x−3)(x+1)≤0x^2 - 2x \le 3 \implies x^2 - 2x - 3 \le 0 \implies (x - 3)(x + 1) \le 0 Yechim: x∈[−1;3]x \in [-1; 3].
Butun yechimlar: −1,0,1,2,3-1, 0, 1, 2, 3 (jami 55 ta).

To'g'ri javob: C.

Tezroq yo'l: Asos 11 dan kichik bo'lgani sababli x2−2x≤3x^2 - 2x \le 3. Kesmadagi butun sonlar soni: 3−(−1)+1=53 - (-1) + 1 = 5.


5-misol

log⁡0,5(2x−4)≥−2\log_{0{,}5}(2x - 4) \ge -2 tengsizlikni yeching.

A) (−∞;4](-\infty; 4]
B) (2;4](2; 4]
C) [2;4][2; 4]
D) (2;+∞)(2; +\infty)

Yechimi:

  1. Aniqlanish sohasi: 2x−4>0  ⟹  x>22x - 4 > 0 \implies x > 2.
  2. Asos 0,5<10{,}5 < 1 bo'lgani uchun: 2x−4≤(0,5)−2=4  ⟹  2x≤8  ⟹  x≤42x - 4 \le (0{,}5)^{-2} = 4 \implies 2x \le 8 \implies x \le 4
  3. Umumiy yechim: x∈(2;4]x \in (2; 4].

To'g'ri javob: B.

Tezroq yo'l: x>2x > 2 bo'lgani uchun 22 kirmaydi (A va C chiqib ketadi). x=4x = 4 yechimga kiradi, demak javob (2;4](2; 4].


Mashq

  1. Tenglamani yeching: 32x+1−10⋅3x+3=03^{2x+1} - 10 \cdot 3^x + 3 = 0.
Yechimi va javobi

3t2−10t+3=0  ⟹  (3t−1)(t−3)=03t^2 - 10t + 3 = 0 \implies (3t - 1)(t - 3) = 0.
3x=3  ⟹  x=13^x = 3 \implies x = 1; 3x=13  ⟹  x=−13^x = \dfrac{1}{3} \implies x = -1.

Javob: {−1;1}\{-1; 1\}

  1. Hisoblang: log⁡32⋅log⁡49\log_3 2 \cdot \log_4 9.
Yechimi va javobi

log⁡49=log⁡2232=log⁡23\log_4 9 = \log_{2^2} 3^2 = \log_2 3. Shuning uchun: log⁡32⋅log⁡23=1\log_3 2 \cdot \log_2 3 = 1.

Javob: 11

  1. Tenglamani yeching: log⁡3(x+1)+log⁡3(x+3)=1\log_3(x+1) + \log_3(x+3) = 1.
Yechimi va javobi

Aniqlanish sohasi: x>−1x > -1.
(x+1)(x+3)=3  ⟹  x2+4x=0  ⟹  x=0(x+1)(x+3) = 3 \implies x^2 + 4x = 0 \implies x = 0 yoki x=−4x = -4.
x=−4x = -4 chet ildiz. Faqat x=0x = 0 qoladi.

Javob: 00

  1. Tengsizlikni yeching: 2x−1⋅3x−1<362^{x-1} \cdot 3^{x-1} < 36.
Yechimi va javobi

6x−1<62  ⟹  x−1<2  ⟹  x<36^{x-1} < 6^2 \implies x - 1 < 2 \implies x < 3.

Javob: (−∞;3)(-\infty; 3)

  1. Hisoblang: log⁡525−log⁡2(log⁡381)\log_{\sqrt{5}} 25 - \log_2(\log_3 81).
Yechimi va javobi

log⁡51/252=4\log_{5^{1/2}} 5^2 = 4. log⁡381=4  ⟹  log⁡24=2\log_3 81 = 4 \implies \log_2 4 = 2. Ayirma: 4−2=24 - 2 = 2.

Javob: 22

  1. Tengsizlikning eng kichik butun yechimini toping: log⁡2(x−5)≥3\log_2(x - 5) \ge 3.
Yechimi va javobi

Aniqlanish sohasi: x>5x > 5. x−5≥23=8  ⟹  x≥13x - 5 \ge 2^3 = 8 \implies x \ge 13. Eng kichik butun yechim: 1313.

Javob: 1313

  1. Tenglamaning ildizlari yig'indisini toping: xlog⁡3x=9xx^{\log_3 x} = 9x.
Yechimi va javobi

33 asos bo'yicha logarifmlaymiz: log⁡32x=log⁡39+log⁡3x  ⟹  t2−t−2=0\log_3^2 x = \log_3 9 + \log_3 x \implies t^2 - t - 2 = 0.
t=2  ⟹  x=9t = 2 \implies x = 9; t=−1  ⟹  x=13t = -1 \implies x = \dfrac{1}{3}.
Yig'indi: 9+13=2839 + \dfrac{1}{3} = \dfrac{28}{3}.

Javob: 283\dfrac{28}{3}

  1. Agar log⁡23=a\log_2 3 = a bo'lsa, log⁡1218\log_{12} 18 ni aa orqali ifodalang.
Yechimi va javobi

log⁡1218=log⁡218log⁡212=log⁡2(2⋅9)log⁡2(4⋅3)=1+2log⁡232+log⁡23=2a+1a+2\log_{12} 18 = \frac{\log_2 18}{\log_2 12} = \frac{\log_2(2 \cdot 9)}{\log_2(4 \cdot 3)} = \frac{1 + 2\log_2 3}{2 + \log_2 3} = \frac{2a+1}{a+2}

Javob: 2a+1a+2\dfrac{2a+1}{a+2}

  1. Tengsizlikni qanoatlantiruvchi natural sonlar nechta: 0,2x−3≥250{,}2^{x-3} \ge 25?
Yechimi va javobi

53−x≥52  ⟹  3−x≥2  ⟹  x≤15^{3-x} \ge 5^2 \implies 3 - x \ge 2 \implies x \le 1.
Natural yechim faqat x=1x = 1 (jami 11 ta).

Javob: 11 ta

  1. Tenglamaning ildizlari ko'paytmasini toping: lg⁡2x−3lg⁡x+2=0\lg^2 x - 3\lg x + 2 = 0.
Yechimi va javobi

t=lg⁡xt = \lg x desak, t1+t2=3  ⟹  lg⁡(x1x2)=3  ⟹  x1x2=103=1000t_1 + t_2 = 3 \implies \lg(x_1 x_2) = 3 \implies x_1 x_2 = 10^3 = 1000.

Javob: 10001000


Keng tarqalgan tuzoqlar

  1. Ko'rsatkichli tenglamada manfiy qiymatni ildiz deb olish:
    ax=ta^x = t belgilash kiritilganda albatta t>0t > 0 bo'lishi shart. Agar kvadrat tenglamada t2=−3t_2 = -3 chiqsa, ax=−3a^x = -3 haqiqiy ildizga ega emas.
  2. Asos 11 dan kichik bo'lganda ishorani o'zgartirishni unutish:
    (0,3)x>(0,3)2(0{,}3)^x > (0{,}3)^2 tengsizlikda x<2x < 2 bo'ladi. Asos 0<a<10 < a < 1 bo'lganda ishora qarama-qarshisiga o'zgaradi.
  3. Logarifm aniqlanish sohasini (ODZ) tekshirmaslik:
    log⁡af(x)+log⁡ag(x)=log⁡a(f(x)⋅g(x))\log_a f(x) + \log_a g(x) = \log_a(f(x) \cdot g(x)) almashtirishida albatta f(x)>0f(x) > 0 va g(x)>0g(x) > 0 bo'lishi shart, aks holda chet ildizlar kirib qoladi.
  4. Logarifmik tengsizlikda ichki ifodaning musbatligini unutish:
    log⁡0,5f(x)≥1  ⟹  0<f(x)≤0,5\log_{0{,}5} f(x) \ge 1 \implies 0 < f(x) \le 0{,}5. Noldan qat'iy kattalik shartini tashlab ketish xato yechimga olib keladi.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.9x−4⋅3x+3=09^x - 4 \cdot 3^x + 3 = 0 tenglamaning ildizlari yig'indisini toping.

  2. 2.Hisoblang: 3log⁡35+log⁡42+log⁡3813^{\log_3 5} + \log_4 2 + \log_3 81.

  3. 3.log⁡2(x2−5x+6)=1\log_2(x^2 - 5x + 6) = 1 tenglamaning eng katta ildizini toping.

  4. 4.log⁡0,2(x−3)>−1\log_{0{,}2}(x - 3) > -1 tengsizlikning butun yechimlari sonini toping.

  5. 5.Agar log⁡35=b\log_3 5 = b bo'lsa, log⁡1525\log_{15} 25 ni bb orqali ifodalang.