Matematika

DTM tayyorgarlik · Aralash · 35 daqiqa

Trigonometriya (DTM)

Algebra va funksiyalar (DTM darajasi): mavzular

Bu mavzuda DTM nimani so'raydi

DTM imtihonlarida trigonometriyadan har yili 2–4 ta savol tushadi:

  1. Ayniyatlar va soddalashtirish: asosiy ayniyatlar, darajani pasaytirish, ikkilangan burchak hamda yig'indini ko'paytmaga keltirish.
  2. Qiymatlar sohasi va ekstremumlar: asin⁡x+bcos⁡xa\sin x + b\cos x ko'rinishidagi ifodalar, kvadratik shakllar.
  3. Tenglamalar: berilgan oraliqdagi ildizlar soni yoki ildizlar yig'indisi.
  4. Teskari trigonometrik funksiyalar: arcsin⁡\arcsin, arccos⁡\arccos, arctg⁡\operatorname{arctg} qiymatlari va ta'rif sohalari.

Asosiy formulalar va usullar

1. Muhim ayniyatlar

  • sin⁡2α+cos⁡2α=1\sin^2\alpha + \cos^2\alpha = 1, tg⁡α⋅ctg⁡α=1\operatorname{tg}\alpha \cdot \operatorname{ctg}\alpha = 1
  • sin⁡2α=2sin⁡αcos⁡α\sin 2\alpha = 2\sin\alpha\cos\alpha, cos⁡2α=cos⁡2α−sin⁡2α=2cos⁡2α−1=1−2sin⁡2α\cos 2\alpha = \cos^2\alpha - \sin^2\alpha = 2\cos^2\alpha - 1 = 1 - 2\sin^2\alpha
  • Darajani pasaytirish: sin⁡2α=1−cos⁡2α2\sin^2\alpha = \dfrac{1 - \cos 2\alpha}{2}, cos⁡2α=1+cos⁡2α2\cos^2\alpha = \dfrac{1 + \cos 2\alpha}{2}

2. Yordamchi burchak usuli

asin⁡x+bcos⁡x=a2+b2sin⁡(x+φ)a\sin x + b\cos x = \sqrt{a^2 + b^2} \sin(x + \varphi) Qiymatlar sohasi: [−a2+b2;a2+b2][-\sqrt{a^2 + b^2}; \sqrt{a^2 + b^2}].

3. Teskari trigonometrik funksiyalar

  • arcsin⁡x∈[−π2;π2]\arcsin x \in \left[-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right], arccos⁡x∈[0;π]\arccos x \in [0; \pi]
  • arcsin⁡(−x)=−arcsin⁡x\arcsin(-x) = -\arcsin x, ammo arccos⁡(−x)=π−arccos⁡x\arccos(-x) = \pi - \arccos x

Yechilgan misollar

1-misol

Agar tg⁡α+ctg⁡α=3\operatorname{tg}\alpha + \operatorname{ctg}\alpha = 3 bo'lsa, tg⁡3α+ctg⁡3α\operatorname{tg}^3\alpha + \operatorname{ctg}^3\alpha ning qiymatini toping.

A) 1818
B) 2121
C) 2727
D) 1515

Yechimi:
Kublar yig'indisi formulasidan: tg⁡3α+ctg⁡3α=(tg⁡α+ctg⁡α)((tg⁡α+ctg⁡α)2−3tg⁡αctg⁡α)\operatorname{tg}^3\alpha + \operatorname{ctg}^3\alpha = (\operatorname{tg}\alpha + \operatorname{ctg}\alpha)\left((\operatorname{tg}\alpha + \operatorname{ctg}\alpha)^2 - 3\operatorname{tg}\alpha\operatorname{ctg}\alpha\right) tg⁡αctg⁡α=1\operatorname{tg}\alpha\operatorname{ctg}\alpha = 1 va tg⁡α+ctg⁡α=3\operatorname{tg}\alpha + \operatorname{ctg}\alpha = 3: 3⋅(32−3⋅1)=3⋅(9−3)=183 \cdot (3^2 - 3 \cdot 1) = 3 \cdot (9 - 3) = 18

To'g'ri javob: A.

Tezroq yo'l: u+1u=pu + \dfrac{1}{u} = p bo'lsa, u3+1u3=p3−3p=27−9=18u^3 + \dfrac{1}{u^3} = p^3 - 3p = 27 - 9 = 18.


2-misol

f(x)=5sin⁡x−12cos⁡x+4f(x) = 5\sin x - 12\cos x + 4 funksiyaning eng katta qiymatini toping.

A) 1313
B) 1717
C) 2121
D) 1919

Yechimi:
5sin⁡x−12cos⁡x5\sin x - 12\cos x ifodaning eng katta qiymati 52+(−12)2=25+144=13\sqrt{5^2 + (-12)^2} = \sqrt{25 + 144} = 13.
Funksiyaning eng katta qiymati: 13+4=1713 + 4 = 17.

To'g'ri javob: B.

Tezroq yo'l: 55 va 1212 sonlari Pifagor uchligi (5,12,135, 12, 13). Eng katta qiymat darhol 13+4=1713 + 4 = 17.


3-misol

cos⁡20∘⋅cos⁡40∘⋅cos⁡80∘\cos 20^\circ \cdot \cos 40^\circ \cdot \cos 80^\circ ko'paytmaning qiymatini hisoblang.

A) 14\dfrac{1}{4}
B) 18\dfrac{1}{8}
C) 116\dfrac{1}{16}
D) 38\dfrac{\sqrt{3}}{8}

Yechimi:
Ifodani 2sin⁡20∘2\sin 20^\circ ga ko'paytirib bo'lamiz: 2sin⁡20∘cos⁡20∘cos⁡40∘cos⁡80∘2sin⁡20∘=sin⁡40∘cos⁡40∘cos⁡80∘2sin⁡20∘=sin⁡80∘cos⁡80∘4sin⁡20∘=sin⁡160∘8sin⁡20∘\frac{2\sin 20^\circ \cos 20^\circ \cos 40^\circ \cos 80^\circ}{2\sin 20^\circ} = \frac{\sin 40^\circ \cos 40^\circ \cos 80^\circ}{2\sin 20^\circ} = \frac{\sin 80^\circ \cos 80^\circ}{4\sin 20^\circ} = \frac{\sin 160^\circ}{8\sin 20^\circ} sin⁡160∘=sin⁡(180∘−20∘)=sin⁡20∘\sin 160^\circ = \sin(180^\circ - 20^\circ) = \sin 20^\circ bo'lgani uchun kasr 18\dfrac{1}{8} ga teng.

To'g'ri javob: B.

Tezroq yo'l: cos⁡αcos⁡(60∘−α)cos⁡(60∘+α)=14cos⁡3α\cos\alpha \cos(60^\circ - \alpha)\cos(60^\circ + \alpha) = \dfrac{1}{4}\cos 3\alpha formulasida α=20∘\alpha = 20^\circ qo'yilsa: 14cos⁡60∘=18\dfrac{1}{4}\cos 60^\circ = \dfrac{1}{8}.


4-misol

sin⁡2x=cos⁡x\sin 2x = \cos x tenglamaning [0;π][0; \pi] kesmadagi ildizlari yig'indisini toping.

A) π\pi
B) 3π2\dfrac{3\pi}{2}
C) 2π2\pi
D) 5π6\dfrac{5\pi}{6}

Yechimi:
2sin⁡xcos⁡x−cos⁡x=0  ⟺  cos⁡x(2sin⁡x−1)=02\sin x \cos x - \cos x = 0 \iff \cos x(2\sin x - 1) = 0

  1. cos⁡x=0  ⟹  x1=π2∈[0;π]\cos x = 0 \implies x_1 = \dfrac{\pi}{2} \in [0; \pi].
  2. sin⁡x=12  ⟹  x2=π6,x3=5π6∈[0;π]\sin x = \dfrac{1}{2} \implies x_2 = \dfrac{\pi}{6}, x_3 = \dfrac{5\pi}{6} \in [0; \pi].
    Yig'indi: π2+π6+5π6=3π2\dfrac{\pi}{2} + \dfrac{\pi}{6} + \dfrac{5\pi}{6} = \dfrac{3\pi}{2}.

To'g'ri javob: B.

Tezroq yo'l: sin⁡x=12\sin x = \dfrac{1}{2} ildizlari π2\dfrac{\pi}{2} ga nisbatan simmetrik: ularning yig'indisi π\pi. Uchinchi ildiz π2\dfrac{\pi}{2}. Jami: π+π2=3π2\pi + \dfrac{\pi}{2} = \dfrac{3\pi}{2}.


5-misol

arccos⁡(cos⁡7π5)\arccos\left(\cos\dfrac{7\pi}{5}\right) ifodaning qiymatini hisoblang.

A) 7π5\dfrac{7\pi}{5}
B) 2π5\dfrac{2\pi}{5}
C) 3π5\dfrac{3\pi}{5}
D) 4π5\dfrac{4\pi}{5}

Yechimi:
arccos⁡\arccos qiymatlar sohasi [0;π][0; \pi]. 7π5>π\dfrac{7\pi}{5} > \pi bo'lgani uchun to'g'ridan-to'g'ri tenglik bajarilmaydi.
Kosinusning davriyligidan: cos⁡7π5=cos⁡(2π−7π5)=cos⁡3π5\cos\dfrac{7\pi}{5} = \cos\left(2\pi - \dfrac{7\pi}{5}\right) = \cos\dfrac{3\pi}{5}.
3π5∈[0;π]\dfrac{3\pi}{5} \in [0; \pi] bo'lgani sababli: arccos⁡(cos⁡3π5)=3π5\arccos\left(\cos\dfrac{3\pi}{5}\right) = \dfrac{3\pi}{5}.

To'g'ri javob: C.

Tezroq yo'l: Burchak 252∘252^\circ (3-chorak). 2-chorakdagi unga teng kosinusli burchak: 360∘−252∘=108∘=3π5360^\circ - 252^\circ = 108^\circ = \dfrac{3\pi}{5}.


Mashq

  1. Kasrni soddalashtiring: sin⁡2α1+cos⁡2α\dfrac{\sin 2\alpha}{1 + \cos 2\alpha}.
Yechimi va javobi

sin⁡2α1+cos⁡2α=2sin⁡αcos⁡α2cos⁡2α=sin⁡αcos⁡α=tg⁡α\frac{\sin 2\alpha}{1 + \cos 2\alpha} = \frac{2\sin\alpha\cos\alpha}{2\cos^2\alpha} = \frac{\sin\alpha}{\cos\alpha} = \operatorname{tg}\alpha

Javob: tg⁡α\operatorname{tg}\alpha

  1. Agar sin⁡α−cos⁡α=0,6\sin\alpha - \cos\alpha = 0{,}6 bo'lsa, sin⁡2α\sin 2\alpha ning qiymatini toping.
Yechimi va javobi

Ikkala tomonni kvadratga ko'taramiz: (sin⁡α−cos⁡α)2=1−sin⁡2α=0,36  ⟹  sin⁡2α=1−0,36=0,64(\sin\alpha - \cos\alpha)^2 = 1 - \sin 2\alpha = 0{,}36 \implies \sin 2\alpha = 1 - 0{,}36 = 0{,}64.

Javob: 0,640{,}64

  1. y=3cos⁡2x−4sin⁡2xy = 3\cos^2 x - 4\sin^2 x funksiyaning eng kichik qiymatini toping.
Yechimi va javobi

cos⁡2x=1−sin⁡2x\cos^2 x = 1 - \sin^2 x orqali: y=3(1−sin⁡2x)−4sin⁡2x=3−7sin⁡2xy = 3(1 - \sin^2 x) - 4\sin^2 x = 3 - 7\sin^2 x. sin⁡2x=1\sin^2 x = 1 da eng kichik qiymat: 3−7(1)=−43 - 7(1) = -4.

Javob: −4-4

  1. tg⁡x=3\operatorname{tg} x = \sqrt{3} tenglamaning (−90∘;270∘)(-90^\circ; 270^\circ) oraliqdagi ildizlari sonini toping.
Yechimi va javobi

x=60∘+180∘kx = 60^\circ + 180^\circ k. Berilgan oraliqda: k=0  ⟹  60∘k=0 \implies 60^\circ, k=1  ⟹  240∘k=1 \implies 240^\circ. Jami 22 ta ildiz.

Javob: 22 ta

  1. Hisoblang: sin⁡15∘⋅cos⁡15∘\sin 15^\circ \cdot \cos 15^\circ.
Yechimi va javobi

sin⁡15∘cos⁡15∘=sin⁡30∘2=1/22=14=0,25\sin 15^\circ \cos 15^\circ = \frac{\sin 30^\circ}{2} = \frac{1/2}{2} = \frac{1}{4} = 0{,}25

Javob: 14\dfrac{1}{4}

  1. Agar tg⁡α=2\operatorname{tg}\alpha = 2 bo'lsa, 3sin⁡α−cos⁡αsin⁡α+2cos⁡α\dfrac{3\sin\alpha - \cos\alpha}{\sin\alpha + 2\cos\alpha} kasrning qiymatini toping.
Yechimi va javobi

Surat va maxrajni cos⁡α\cos\alpha ga bo'lamiz:
3tg⁡α−1tg⁡α+2=3(2)−12+2=54=1,25\frac{3\operatorname{tg}\alpha - 1}{\operatorname{tg}\alpha + 2} = \frac{3(2) - 1}{2 + 2} = \frac{5}{4} = 1{,}25

Javob: 54\dfrac{5}{4} (yoki 1,251{,}25)

  1. Hisoblang: arctg⁡(1)+arcsin⁡(−12)\operatorname{arctg}(1) + \arcsin\left(-\dfrac{1}{2}\right).
Yechimi va javobi

arctg⁡(1)=π4\operatorname{arctg}(1) = \dfrac{\pi}{4} va arcsin⁡(−12)=−π6\arcsin\left(-\dfrac{1}{2}\right) = -\dfrac{\pi}{6}.
Yig'indi: π4−π6=π12\dfrac{\pi}{4} - \dfrac{\pi}{6} = \dfrac{\pi}{12}.

Javob: π12\dfrac{\pi}{12}

  1. 2sin⁡2x−3sin⁡x+1=02\sin^2 x - 3\sin x + 1 = 0 tenglamaning [0;2π][0; 2\pi] kesmadagi eng kichik musbat ildizini toping.
Yechimi va javobi

(2sin⁡x−1)(sin⁡x−1)=0(2\sin x - 1)(\sin x - 1) = 0. Musbat ildizlar: sin⁡x=12  ⟹  x=π6,5π6\sin x = \dfrac{1}{2} \implies x = \dfrac{\pi}{6}, \dfrac{5\pi}{6}; sin⁡x=1  ⟹  x=π2\sin x = 1 \implies x = \dfrac{\pi}{2}. Eng kichigi π6\dfrac{\pi}{6}.

Javob: π6\dfrac{\pi}{6}

  1. Hisoblang: cos⁡75∘+cos⁡15∘\cos 75^\circ + \cos 15^\circ.
Yechimi va javobi

2cos⁡75∘+15∘2cos⁡75∘−15∘2=2cos⁡45∘cos⁡30∘=2⋅22⋅32=622\cos\frac{75^\circ + 15^\circ}{2}\cos\frac{75^\circ - 15^\circ}{2} = 2\cos 45^\circ \cos 30^\circ = 2 \cdot \frac{\sqrt{2}}{2} \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} = \frac{\sqrt{6}}{2}

Javob: 62\dfrac{\sqrt{6}}{2}

  1. f(x)=6sin⁡x+8cos⁡x−5f(x) = 6\sin x + 8\cos x - 5 funksiyaning eng kichik qiymatini toping.
Yechimi va javobi

62+82=10\sqrt{6^2 + 8^2} = 10. Eng kichik qiymat: −10−5=−15-10 - 5 = -15.

Javob: −15-15


Keng tarqalgan tuzoqlar

  1. Tenglamaning har ikki tomonini cos⁡x\cos x ga bo'lib yuborish:
    sin⁡2x=cos⁡x\sin 2x = \cos x tenglamada cos⁡x\cos x ga bo'lish mumkin emas, chunki cos⁡x=0\cos x = 0 bo'lgan ildizlar yo'qoladi. Hammasini bir tomonga o'tkazib, ko'paytuvchilarga ajratish shart.
  2. Chorak ishorasiga e'tibor bermaslik:
    sin⁡α\sin\alpha orqali cos⁡α\cos\alpha topilayotganda burchak qaysi chorakdaligiga qarang. 2- va 3-chorakda kosinus manfiydir: cos⁡α=−1−sin⁡2α\cos\alpha = -\sqrt{1 - \sin^2\alpha}.
  3. arccos⁡(−x)\arccos(-x) formulasidagi adashish:
    arcsin⁡(−x)=−arcsin⁡x\arcsin(-x) = -\arcsin x, biroq arccos⁡(−x)=π−arccos⁡x\arccos(-x) = \pi - \arccos x. Buni doimo esda tuting.
  4. arcsin⁡(sin⁡x)=x\arcsin(\sin x) = x ayniyatini har doim qo'llash:
    Bu tenglik faqat x∈[−π2;π2]x \in \left[-\dfrac{\pi}{2}; \dfrac{\pi}{2}\right] oraliqda to'g'ri. Agar xx tashqarida bo'lsa, davriylik va keltirish formulalari bilan asosiy oraliqqa keltiriladi.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.Agar tg⁡α+ctg⁡α=4\operatorname{tg}\alpha + \operatorname{ctg}\alpha = 4 bo'lsa, tg⁡2α+ctg⁡2α\operatorname{tg}^2\alpha + \operatorname{ctg}^2\alpha ning qiymatini toping.

  2. 2.f(x)=7cos⁡x−24sin⁡x+1f(x) = 7\cos x - 24\sin x + 1 funksiyaning eng katta qiymatini toping.

  3. 3.sin⁡4x=0\sin 4x = 0 tenglamaning [0;π][0; \pi] kesmadagi ildizlari sonini toping.

  4. 4.arcsin⁡(sin⁡4π3)\arcsin\left(\sin\dfrac{4\pi}{3}\right) ifodaning qiymatini hisoblang.

  5. 5.Agar cos⁡α=−35\cos\alpha = -\dfrac{3}{5} va α∈(π;3π2)\alpha \in \left(\pi; \dfrac{3\pi}{2}\right) bo'lsa, sin⁡2α\sin 2\alpha ning qiymatini toping.