Matematika

DTM tayyorgarlik · Aralash · 35 daqiqa

Murakkab tenglama va tengsizliklar

Algebra va funksiyalar (DTM darajasi): mavzular

Bu mavzuda DTM nimani so'raydi

DTM imtihonlarida murakkab tenglama va tengsizliklar bo'yicha quyidagi savol turlari tushadi:

  1. Yangi o'zgaruvchi kiritish: Kvadrat uchhadlar ko'paytmasi va bikvadrat tenglamalar.
  2. Qaytma tenglamalar: ax4+bx3+cx2+bx+a=0ax^4 + bx^3 + cx^2 + bx + a = 0 ko'rinishidagi simmetrik ifodalar.
  3. Kasr-ratsional tenglamalar: Maxraj nollaridan kelib chiqadigan chet ildizlar.
  4. Oraliqlar usuli: Juft karrali nollarda ishora saqlanishi va ajralgan yechimlar.
  5. Butun yechimlar tahlili: Berilgan sohadagi butun ildizlar soni va yig'indisi.

Asosiy formulalar va usullar

1. Yangi o'zgaruvchi kiritish usullari

  • Bikvadrat tenglama: ax4+bx2+c=0  ⟹  t=x2ax^4 + bx^2 + c = 0 \implies t = x^2 (t≥0t \ge 0).
  • Guruhlash usuli: (x+a)(x+b)(x+c)(x+d)=C(x + a)(x + b)(x + c)(x + d) = C Agar a+d=b+ca + d = b + c bo'lsa, (x2+(a+d)x+ad)(x2+(b+c)x+bc)=C(x^2 + (a+d)x + ad)(x^2 + (b+c)x + bc) = C shaklida t=x2+(a+d)xt = x^2 + (a+d)x almashtirish qilinadi.
  • Qaytma tenglama: ax4+bx3+cx2+bx+a=0  ⟹  a(x2+1x2)+b(x+1x)+c=0ax^4 + bx^3 + cx^2 + bx + a = 0 \implies a\left(x^2 + \dfrac{1}{x^2}\right) + b\left(x + \dfrac{1}{x}\right) + c = 0 Bunda t=x+1xt = x + \dfrac{1}{x} va x2+1x2=t2−2x^2 + \dfrac{1}{x^2} = t^2 - 2.

2. Oraliqlar usuli qoidalari

  1. P(x)Q(x)≥0\dfrac{P(x)}{Q(x)} \ge 0 yoki P(x)Q(x)≤0\dfrac{P(x)}{Q(x)} \le 0 shakliga keltiriladi.
  2. Surat nollari noqat'iy tengsizlikda bo'yaladi, maxraj nollari doimo ochiq qoladi (Q(x)≠0Q(x) \ne 0).
  3. (x−x0)2k(x - x_0)^{2k} juft karrali noldan o'tganda ishora saqlanadi, toq karralida almashadi.

Yechilgan misollar

1-misol: Yangi o'zgaruvchi kiritish

(x2−4x+1)(x2−4x+3)=15(x^2 - 4x + 1)(x^2 - 4x + 3) = 15 tenglamaning haqiqiy ildizlari ko'paytmasini toping.

A) −4-4 B) −2-2 C) 22 D) 44

Yechimi:

  1. t=x2−4x+2t = x^2 - 4x + 2 deb olamiz: (t−1)(t+1)=15  ⟹  t2−1=15  ⟹  t2=16  ⟹  t=±4(t - 1)(t + 1) = 15 \implies t^2 - 1 = 15 \implies t^2 = 16 \implies t = \pm 4
  2. t=4  ⟹  x2−4x−2=0t = 4 \implies x^2 - 4x - 2 = 0. D=16+8=24>0D = 16 + 8 = 24 > 0. Viyet teoremasiga ko'ra x1x2=−2x_1 x_2 = -2.
  3. t=−4  ⟹  x2−4x+6=0t = -4 \implies x^2 - 4x + 6 = 0. D=16−24=−8<0D = 16 - 24 = -8 < 0 (haqiqiy ildiz yo'q).

Tezroq yo'l: u=x2−4xu = x^2 - 4x desak, (u+1)(u+3)=15  ⟹  u2+4u−12=0  ⟹  u=2(u+1)(u+3) = 15 \implies u^2 + 4u - 12 = 0 \implies u = 2 yoki u=−6u = -6. x2−4x−2=0  ⟹  x1x2=−2x^2 - 4x - 2 = 0 \implies x_1 x_2 = -2.

Javob: B


2-misol: Qaytma tenglama

2x4+3x3−16x2+3x+2=02x^4 + 3x^3 - 16x^2 + 3x + 2 = 0 tenglamaning barcha haqiqiy ildizlari yig'indisini toping.

A) −3-3 B) −1,5-1{,}5 C) 1,51{,}5 D) 33

Yechimi:

  1. x=0x = 0 ildiz emas. Tenglamani x2x^2 ga bo'lamiz: 2(x2+1x2)+3(x+1x)−16=02\left(x^2 + \dfrac{1}{x^2}\right) + 3\left(x + \dfrac{1}{x}\right) - 16 = 0
  2. t=x+1xt = x + \dfrac{1}{x} bo'lsa, 2(t2−2)+3t−16=0  ⟹  2t2+3t−20=02(t^2 - 2) + 3t - 16 = 0 \implies 2t^2 + 3t - 20 = 0.
  3. Ildizlar: t1=2,5t_1 = 2{,}5 va t2=−4t_2 = -4.
  4. x+1x=2,5  ⟹  2x2−5x+2=0  ⟹  x1=2,x2=0,5x + \dfrac{1}{x} = 2{,}5 \implies 2x^2 - 5x + 2 = 0 \implies x_1 = 2, x_2 = 0{,}5.
  5. x+1x=−4  ⟹  x2+4x+1=0  ⟹  D=12>0x + \dfrac{1}{x} = -4 \implies x^2 + 4x + 1 = 0 \implies D = 12 > 0, ildizlar yig'indisi −4-4.
  6. Barcha 4 ta ildiz haqiqiy. Yig'indi: 2,5+(−4)=−1,52{,}5 + (-4) = -1{,}5.

Javob: B


3-misol: Uchinchi darajali tenglama

x3−7x+6=0x^3 - 7x + 6 = 0 tenglama ildizlarining kvadratlari yig'indisini toping.

A) 1010 B) 1212 C) 1414 D) 1616

Yechimi:

  1. Koeffitsiyentlar yig'indisi 1−7+6=0  ⟹  x1=11 - 7 + 6 = 0 \implies x_1 = 1.
  2. Ko'phadni bo'lamiz: (x−1)(x2+x−6)=0  ⟹  (x−1)(x+3)(x−2)=0(x - 1)(x^2 + x - 6) = 0 \implies (x - 1)(x + 3)(x - 2) = 0.
  3. Ildizlar: 1,2,−31, 2, -3.
  4. Kvadratlar yig'indisi: 12+22+(−3)2=141^2 + 2^2 + (-3)^2 = 14.

Tezroq yo'l: Viyet formulasidan: x1+x2+x3=0x_1 + x_2 + x_3 = 0 va x1x2+x2x3+x3x1=−7x_1 x_2 + x_2 x_3 + x_3 x_1 = -7. x12+x22+x32=02−2(−7)=14x_1^2 + x_2^2 + x_3^2 = 0^2 - 2(-7) = 14.

Javob: C


4-misol: Juft karrali nolli kasr tengsizlik

(x−3)2(x+2)(x−1)(x−5)≤0\dfrac{(x - 3)^2 (x + 2)}{(x - 1)(x - 5)} \le 0 tengsizlikning [0;6][0; 6] kesmadagi butun yechimlari yig'indisini toping.

A) 77 B) 99 C) 1010 D) 1212

Yechimi:

  1. Surat nollari: x=−2x = -2, x=3x = 3 (juft karrali). Maxraj nollari: x=1,x=5x = 1, x = 5.
  2. Oraliqlar ishorasi: (−∞;−2]∪(1;5)(-\infty; -2] \cup (1; 5).
  3. x=3x = 3 da ifoda 0≤00 \le 0 bo'lib, yechimga kiradi.
  4. [0;6][0; 6] kesmadagi butun yechimlar: x∈{2,3,4}x \in \{2, 3, 4\}.
  5. Yig'indi: 2+3+4=92 + 3 + 4 = 9.

Tezroq yo'l: x=1x = 1 va x=5x = 5 kirmaydi. x∈{2,3,4}x \in \{2, 3, 4\} sonlarini to'g'ridan-to'g'ri tekshirish kifoya.

Javob: B


5-misol: Chet ildizli kasr tenglama

xx−2−1x+1=6x2−x−2\dfrac{x}{x - 2} - \dfrac{1}{x + 1} = \dfrac{6}{x^2 - x - 2} tenglamani yeching.

A) {−2;2}\{-2; 2\} B) −2-2 C) 22 D) ∅\varnothing

Yechimi:

  1. Aniqlanish sohasi: x≠2x \ne 2 va x≠−1x \ne -1.
  2. Umumiy maxrajga keltiramiz: x(x+1)−(x−2)=6  ⟹  x2+2=6  ⟹  x2=4  ⟹  x=±2x(x + 1) - (x - 2) = 6 \implies x^2 + 2 = 6 \implies x^2 = 4 \implies x = \pm 2
  3. x=2x = 2 maxrajni nolga aylantiradi (chet ildiz). Yagona ildiz: x=−2x = -2.

Javob: B


Keng tarqalgan tuzoqlar

[!WARNING] 1. Tengsizlikda maxrajni ko'paytirib yuborish Maxraj ishorasi noma'lum bo'lsa, uni o'ng tomonga ko'paytirib bo'lmaydi. Barcha hadlarni chap tomonga o'tkazib, umumiy maxrajga keltiring.

2. Juft karrali nollarda ishora almashtirish (x−a)2k(x - a)^{2k} ifodasi nolga teng bo'lgan nuqtadan o'tganda ishora o'zgarmaydi.

3. Maxraj nollarini yechimga qo'shib yuborish Noqat'iy tengsizlikda ham maxraj nollari hech qachon yechimga kirmaydi.


Mashq

  1. (x2−5x)2−2(x2−5x)−24=0(x^2 - 5x)^2 - 2(x^2 - 5x) - 24 = 0 tenglamaning eng katta va eng kichik ildizlari ayirmasini toping.
Yechimi

t2−2t−24=0  ⟹  t1=6,t2=−4t^2 - 2t - 24 = 0 \implies t_1 = 6, t_2 = -4. x2−5x−6=0  ⟹  x=6,−1x^2 - 5x - 6 = 0 \implies x = 6, -1. x2−5x+4=0  ⟹  x=4,1x^2 - 5x + 4 = 0 \implies x = 4, 1. Ildizlar: −1,1,4,6-1, 1, 4, 6. Ayirma: 6−(−1)=76 - (-1) = 7. Javob: 7

  1. (x−1)(x−2)(x−3)(x−4)=24(x - 1)(x - 2)(x - 3)(x - 4) = 24 tenglamaning haqiqiy ildizlari yig'indisini toping.
Yechimi

(x2−5x+4)(x2−5x+6)=24(x^2 - 5x + 4)(x^2 - 5x + 6) = 24. t=x2−5x+5  ⟹  t2−1=24  ⟹  t=±5t = x^2 - 5x + 5 \implies t^2 - 1 = 24 \implies t = \pm 5. x2−5x=0  ⟹  x=0,5x^2 - 5x = 0 \implies x = 0, 5. Ikkinchi tenglamada D<0D < 0. Yig'indi: 5. Javob: 5

  1. x2−9x−3=6\dfrac{x^2 - 9}{x - 3} = 6 tenglamaning ildizlari sonini toping.
Yechimi

x≠3x \ne 3. x+3=6  ⟹  x=3x + 3 = 6 \implies x = 3 (chet ildiz). Ildizlar soni: 0 ta. Javob: 0

  1. x2−4x+3x2−4≤0\dfrac{x^2 - 4x + 3}{x^2 - 4} \le 0 tengsizlikning butun yechimlari yig'indisini toping.
Yechimi

Oraliqlar: (−2;1]∪(2;3](-2; 1] \cup (2; 3]. Butun yechimlar: −1,0,1,3-1, 0, 1, 3. Yig'indi: 3. Javob: 3

  1. (x−4)2(x+1)x−2≤0\dfrac{(x - 4)^2 (x + 1)}{x - 2} \le 0 tengsizlikning butun yechimlari nechta?
Yechimi

Yechim: [−1;2)∪{4}[-1; 2) \cup \{4\}. Butun yechimlar: −1,0,1,4-1, 0, 1, 4, jami 4 ta. Javob: 4

  1. x4−13x2+36=0x^4 - 13x^2 + 36 = 0 tenglamaning musbat ildizlari ko'paytmasini toping.
Yechimi

(x2−4)(x2−9)=0  ⟹  x=±2,±3(x^2 - 4)(x^2 - 9) = 0 \implies x = \pm 2, \pm 3. Musbat ko'paytma: 2⋅3=62 \cdot 3 = 6. Javob: 6

  1. x−1x+2≥2\dfrac{x - 1}{x + 2} \ge 2 tengsizlikning eng katta butun manfiy yechimini toping.
Yechimi

x−1−2(x+2)x+2≥0  ⟹  x+5x+2≤0  ⟹  [−5;−2)\dfrac{x - 1 - 2(x + 2)}{x + 2} \ge 0 \implies \dfrac{x + 5}{x + 2} \le 0 \implies [-5; -2). Eng katta butun manfiy yechim: −3-3. Javob: -3

  1. x3−3x2−4x+12=0x^3 - 3x^2 - 4x + 12 = 0 tenglama ildizlari kvadratlari yig'indisini toping.
Yechimi

(x−3)(x2−4)=0  ⟹  x=3,±2(x - 3)(x^2 - 4) = 0 \implies x = 3, \pm 2. Kvadratlar yig'indisi: 32+22+(−2)2=173^2 + 2^2 + (-2)^2 = 17. Javob: 17

  1. x2+2x−8x2+1<0\dfrac{x^2 + 2x - 8}{x^2 + 1} < 0 tengsizlikning butun yechimlari sonini toping.
Yechimi

x2+1>0x^2 + 1 > 0. x2+2x−8<0  ⟹  (−4;2)x^2 + 2x - 8 < 0 \implies (-4; 2). Butun yechimlar: −3,−2,−1,0,1-3, -2, -1, 0, 1, jami 5 ta. Javob: 5

  1. x+1x=3x + \dfrac{1}{x} = 3 bo'lsa, x3+1x3x^3 + \dfrac{1}{x^3} ning qiymatini toping.
Yechimi

x3+1x3=(x+1x)3−3(x+1x)=27−9=18x^3 + \dfrac{1}{x^3} = \left(x + \dfrac{1}{x}\right)^3 - 3\left(x + \dfrac{1}{x}\right) = 27 - 9 = 18. Javob: 18

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.(x2−2x)2−11(x2−2x)+24=0(x^2 - 2x)^2 - 11(x^2 - 2x) + 24 = 0 tenglamaning barcha haqiqiy ildizlari yig'indisini toping.

  2. 2.(x+1)(x−3)2x−5≤0\dfrac{(x + 1)(x - 3)^2}{x - 5} \le 0 tengsizlikning butun yechimlari nechta?

  3. 3.x2−16x−4=8\dfrac{x^2 - 16}{x - 4} = 8 tenglamani yeching.

  4. 4.x4−5x2+4=0x^4 - 5x^2 + 4 = 0 tenglamaning eng kichik va eng katta ildizlari ko'paytmasini toping.

  5. 5.xx−3≥2\dfrac{x}{x - 3} \ge 2 tengsizlikning eng katta butun yechimini toping.