Bu mavzuda DTM nimani so'raydi
DTM imtihonlarida murakkab tenglama va tengsizliklar bo'yicha quyidagi savol turlari tushadi:
- Yangi o'zgaruvchi kiritish: Kvadrat uchhadlar ko'paytmasi va bikvadrat tenglamalar.
- Qaytma tenglamalar: ax4+bx3+cx2+bx+a=0 ko'rinishidagi simmetrik ifodalar.
- Kasr-ratsional tenglamalar: Maxraj nollaridan kelib chiqadigan chet ildizlar.
- Oraliqlar usuli: Juft karrali nollarda ishora saqlanishi va ajralgan yechimlar.
- Butun yechimlar tahlili: Berilgan sohadagi butun ildizlar soni va yig'indisi.
1. Yangi o'zgaruvchi kiritish usullari
- Bikvadrat tenglama: ax4+bx2+c=0⟹t=x2 (t≥0).
- Guruhlash usuli:
(x+a)(x+b)(x+c)(x+d)=C
Agar a+d=b+c bo'lsa, (x2+(a+d)x+ad)(x2+(b+c)x+bc)=C shaklida t=x2+(a+d)x almashtirish qilinadi.
- Qaytma tenglama:
ax4+bx3+cx2+bx+a=0⟹a(x2+x21)+b(x+x1)+c=0
Bunda t=x+x1 va x2+x21=t2−2.
2. Oraliqlar usuli qoidalari
- Q(x)P(x)≥0 yoki Q(x)P(x)≤0 shakliga keltiriladi.
- Surat nollari noqat'iy tengsizlikda bo'yaladi, maxraj nollari doimo ochiq qoladi (Q(x)=0).
- (x−x0)2k juft karrali noldan o'tganda ishora saqlanadi, toq karralida almashadi.
Yechilgan misollar
1-misol: Yangi o'zgaruvchi kiritish
(x2−4x+1)(x2−4x+3)=15 tenglamaning haqiqiy ildizlari ko'paytmasini toping.
A) −4
B) −2
C) 2
D) 4
Yechimi:
- t=x2−4x+2 deb olamiz:
(t−1)(t+1)=15⟹t2−1=15⟹t2=16⟹t=±4
- t=4⟹x2−4x−2=0. D=16+8=24>0. Viyet teoremasiga ko'ra x1x2=−2.
- t=−4⟹x2−4x+6=0. D=16−24=−8<0 (haqiqiy ildiz yo'q).
Tezroq yo'l: u=x2−4x desak, (u+1)(u+3)=15⟹u2+4u−12=0⟹u=2 yoki u=−6. x2−4x−2=0⟹x1x2=−2.
Javob: B
2-misol: Qaytma tenglama
2x4+3x3−16x2+3x+2=0 tenglamaning barcha haqiqiy ildizlari yig'indisini toping.
A) −3
B) −1,5
C) 1,5
D) 3
Yechimi:
- x=0 ildiz emas. Tenglamani x2 ga bo'lamiz:
2(x2+x21)+3(x+x1)−16=0
- t=x+x1 bo'lsa, 2(t2−2)+3t−16=0⟹2t2+3t−20=0.
- Ildizlar: t1=2,5 va t2=−4.
- x+x1=2,5⟹2x2−5x+2=0⟹x1=2,x2=0,5.
- x+x1=−4⟹x2+4x+1=0⟹D=12>0, ildizlar yig'indisi −4.
- Barcha 4 ta ildiz haqiqiy. Yig'indi: 2,5+(−4)=−1,5.
Javob: B
3-misol: Uchinchi darajali tenglama
x3−7x+6=0 tenglama ildizlarining kvadratlari yig'indisini toping.
A) 10
B) 12
C) 14
D) 16
Yechimi:
- Koeffitsiyentlar yig'indisi 1−7+6=0⟹x1=1.
- Ko'phadni bo'lamiz: (x−1)(x2+x−6)=0⟹(x−1)(x+3)(x−2)=0.
- Ildizlar: 1,2,−3.
- Kvadratlar yig'indisi: 12+22+(−3)2=14.
Tezroq yo'l: Viyet formulasidan: x1+x2+x3=0 va x1x2+x2x3+x3x1=−7.
x12+x22+x32=02−2(−7)=14.
Javob: C
4-misol: Juft karrali nolli kasr tengsizlik
(x−1)(x−5)(x−3)2(x+2)≤0 tengsizlikning [0;6] kesmadagi butun yechimlari yig'indisini toping.
A) 7
B) 9
C) 10
D) 12
Yechimi:
- Surat nollari: x=−2, x=3 (juft karrali). Maxraj nollari: x=1,x=5.
- Oraliqlar ishorasi: (−∞;−2]∪(1;5).
- x=3 da ifoda 0≤0 bo'lib, yechimga kiradi.
- [0;6] kesmadagi butun yechimlar: x∈{2,3,4}.
- Yig'indi: 2+3+4=9.
Tezroq yo'l: x=1 va x=5 kirmaydi. x∈{2,3,4} sonlarini to'g'ridan-to'g'ri tekshirish kifoya.
Javob: B
5-misol: Chet ildizli kasr tenglama
x−2x−x+11=x2−x−26 tenglamani yeching.
A) {−2;2}
B) −2
C) 2
D) ∅
Yechimi:
- Aniqlanish sohasi: x=2 va x=−1.
- Umumiy maxrajga keltiramiz:
x(x+1)−(x−2)=6⟹x2+2=6⟹x2=4⟹x=±2
- x=2 maxrajni nolga aylantiradi (chet ildiz). Yagona ildiz: x=−2.
Javob: B
Keng tarqalgan tuzoqlar
[!WARNING]
1. Tengsizlikda maxrajni ko'paytirib yuborish
Maxraj ishorasi noma'lum bo'lsa, uni o'ng tomonga ko'paytirib bo'lmaydi. Barcha hadlarni chap tomonga o'tkazib, umumiy maxrajga keltiring.
2. Juft karrali nollarda ishora almashtirish
(x−a)2k ifodasi nolga teng bo'lgan nuqtadan o'tganda ishora o'zgarmaydi.
3. Maxraj nollarini yechimga qo'shib yuborish
Noqat'iy tengsizlikda ham maxraj nollari hech qachon yechimga kirmaydi.
Mashq
- (x2−5x)2−2(x2−5x)−24=0 tenglamaning eng katta va eng kichik ildizlari ayirmasini toping.
Yechimi
t2−2t−24=0⟹t1=6,t2=−4.
x2−5x−6=0⟹x=6,−1.
x2−5x+4=0⟹x=4,1.
Ildizlar: −1,1,4,6. Ayirma: 6−(−1)=7.
Javob: 7
- (x−1)(x−2)(x−3)(x−4)=24 tenglamaning haqiqiy ildizlari yig'indisini toping.
Yechimi
(x2−5x+4)(x2−5x+6)=24. t=x2−5x+5⟹t2−1=24⟹t=±5.
x2−5x=0⟹x=0,5. Ikkinchi tenglamada D<0. Yig'indi: 5.
Javob: 5
- x−3x2−9=6 tenglamaning ildizlari sonini toping.
Yechimi
x=3. x+3=6⟹x=3 (chet ildiz). Ildizlar soni: 0 ta.
Javob: 0
- x2−4x2−4x+3≤0 tengsizlikning butun yechimlari yig'indisini toping.
Yechimi
Oraliqlar: (−2;1]∪(2;3]. Butun yechimlar: −1,0,1,3. Yig'indi: 3.
Javob: 3
- x−2(x−4)2(x+1)≤0 tengsizlikning butun yechimlari nechta?
Yechimi
Yechim: [−1;2)∪{4}. Butun yechimlar: −1,0,1,4, jami 4 ta.
Javob: 4
- x4−13x2+36=0 tenglamaning musbat ildizlari ko'paytmasini toping.
Yechimi
(x2−4)(x2−9)=0⟹x=±2,±3. Musbat ko'paytma: 2⋅3=6.
Javob: 6
- x+2x−1≥2 tengsizlikning eng katta butun manfiy yechimini toping.
Yechimi
x+2x−1−2(x+2)≥0⟹x+2x+5≤0⟹[−5;−2). Eng katta butun manfiy yechim: −3.
Javob: -3
- x3−3x2−4x+12=0 tenglama ildizlari kvadratlari yig'indisini toping.
Yechimi
(x−3)(x2−4)=0⟹x=3,±2. Kvadratlar yig'indisi: 32+22+(−2)2=17.
Javob: 17
- x2+1x2+2x−8<0 tengsizlikning butun yechimlari sonini toping.
Yechimi
x2+1>0. x2+2x−8<0⟹(−4;2). Butun yechimlar: −3,−2,−1,0,1, jami 5 ta.
Javob: 5
- x+x1=3 bo'lsa, x3+x31 ning qiymatini toping.
Yechimi
x3+x31=(x+x1)3−3(x+x1)=27−9=18.
Javob: 18