Stereometriya: murakkab masalalar
Geometriya (DTM darajasi): mavzular
- Planimetriya: murakkab masalalar
- Stereometriya: murakkab masalalar
Bu mavzuda DTM nimani so'raydi
DTM imtihonlarida stereometriyadan 2–3 ta masala tushadi. Ular fazoviy tasavvur va bir nechta formulani uyg'un qo'llashni talab qiladi:
- Ko'pyoqlar: Prizma va piramidaning sirt yuzi, hajmi, apofema va balandlik bog'liqligi.
- Aylanma jismlar: Silindr, konus va shar sirti hamda hajmi, o'q kesimlari.
- Fazoviy kombinatsiyalar: Silindr va shar, prizma va konus, kub ichiga shar chizish.
- Kesimlar va o'xshashlik: Asosga parallel tekislik bilan kesganda yuzalar va hajmlar nisbati.
Asosiy formulalar va usullar
| Fazoviy jism | Sirt yuzasi | Hajm | Bog'liqliklar |
|---|---|---|---|
| Parallelepiped | |||
| Prizma | |||
| Muntazam piramida | ; | ||
| Silindr | |||
| Konus | ; | ||
| Shar va sfera | Kesim: |
Yechilgan misollar
1-misol
To'g'ri burchakli parallelepipedning o'lchamlari , va . Uning bosh diagonali va to'la sirti yuzini toping.
A)
B)
C)
D)
Yechim:
- Bosh diagonal: .
- To'la sirti: .
Tezkor yo'l:
.
Javob: A
2-misol
Muntazam to'rtburchakli piramidaning asos tomoni , yon yoqlari asos tekisligi bilan burchak hosil qiladi. Uning hajmini hisoblang.
A)
B)
C)
D)
Yechim:
- Asos yuzi: .
- Asosga ichki radius: .
- Balandlik: .
- Hajm: .
Tezkor yo'l:
.
Javob: B
3-misol
Konusning yasovchisi bo'lib, u asos tekisligi bilan burchak tashkil qiladi. Konusning to'la sirti yuzini hisoblang.
A)
B)
C)
D)
Yechim:
- Asos radiusi: .
- To'la sirt: .
Tezkor yo'l:
burchakda . Demak, .
Javob: C
4-misol
Silindr ichiga shar ichki chizilgan. Agar sharning hajmi bo'lsa, silindr hajmini toping.
A)
B)
C)
D)
Yechim:
- Shar hajmi: .
- Silindr balandligi , radiusi .
- Hajm: .
Tezkor yo'l:
Arximed qoidasi: .
Javob: B
5-misol
Piramidaning balandligi , asosining yuzi . Uchidan boshlab balandlikni nisbatda bo'luvchi asosga parallel kesim yuzini toping.
A)
B)
C)
D)
Yechim:
- Uchidan masofa: .
- Koeffitsiyent: .
- Kesim yuzi: .
Tezkor yo'l:
Nisbat .
Javob: A
Mashq
- To'g'ri prizma asosi to'g'ri to'rtburchak, balandligi . To'la sirti yuzini hisoblang.
Javob va yechim
$S_{asos} = 6 \cdot 8 = 48\text{ sm}^2$. $S_{yon} = 2(6+8) \cdot 10 = 280\text{ sm}^2$. $S_{tola} = 2 \cdot 48 + 280 = 376\text{ sm}^2$. *Javob:* $376\text{ sm}^2$.- Muntazam uchburchakli piramida asos tomoni , balandligi . Hajmini hisoblang.
Javob va yechim
$S_{asos} = \frac{36\sqrt{3}}{4} = 9\sqrt{3}\text{ sm}^2$. $V = \frac{1}{3} \cdot 9\sqrt{3} \cdot 4 = 12\sqrt{3}\text{ sm}^3$. *Javob:* $12\sqrt{3}\text{ sm}^3$.- Silindrning o'q kesimi kvadrat bo'lib, yuzi . Silindr hajmini toping.
Javob va yechim
$2R = H = 6\text{ sm} \implies R = 3\text{ sm}, H = 6\text{ sm}$. $V = \pi \cdot 9 \cdot 6 = 54\pi\text{ sm}^3$. *Javob:* $54\pi\text{ sm}^3$.- Konusning balandligi , yasovchisi . Yon sirti yuzini toping.
Javob va yechim
$R = \sqrt{10^2 - 8^2} = 6\text{ sm}$. $S_{yon} = \pi \cdot 6 \cdot 10 = 60\pi\text{ sm}^2$. *Javob:* $60\pi\text{ sm}^2$.- Shar radiusi dan gacha oshirilsa, uning sirt yuzi necha marta ortadi?
Javob va yechim
Radiusi $k = 2$ marta oshganda, sirt yuzi $k^2 = 4$ marta ortadi. *Javob:* $4$ marta.- Muntazam to'rtburchakli piramidaning asos tomoni , apofemasi . Balandligini toping.
Javob va yechim
$r = \frac{6}{2} = 3\text{ sm}$. Balandlik: $H = \sqrt{5^2 - 3^2} = 4\text{ sm}$. *Javob:* $4\text{ sm}$.- Kubning diagonali . Uning hajmini hisoblang.
Javob va yechim
$d = a\sqrt{3} = 4\sqrt{3} \implies a = 4\text{ sm}$. $V = 4^3 = 64\text{ sm}^3$. *Javob:* $64\text{ sm}^3$.- To'g'ri prizma asosi katetlari va bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchak. Yon qirrasi . Hajmini toping.
Javob va yechim
$S_{asos} = \frac{1}{2} \cdot 6 \cdot 8 = 24\text{ sm}^2$. $V = 24 \cdot 5 = 120\text{ sm}^3$. *Javob:* $120\text{ sm}^3$.- Konusning hajmi , balandligi . To'la sirti yuzini hisoblang.
Javob va yechim
$R^2 = \frac{96 \cdot 3}{8} = 36 \implies R = 6\text{ sm}$. $l = 10\text{ sm}$. $S_{tola} = \pi \cdot 6 \cdot 16 = 96\pi\text{ sm}^2$. *Javob:* $96\pi\text{ sm}^2$.- Radiusi bo'lgan shardan markazdan masofada kesim o'tkazilgan. Kesim yuzini toping.
Javob va yechim
$r = \sqrt{5^2 - 3^2} = 4\text{ sm}$. $S = \pi \cdot 4^2 = 16\pi\text{ sm}^2$. *Javob:* $16\pi\text{ sm}^2$.Keng tarqalgan tuzoqlar
-
Piramida apofemasi va balandligini adashtirish:
- ✗ Xato: Yon sirtda apofema o'rniga balandlikni qo'yish ().
- ✓ To'g'ri: Yon sirtda apofema qo'llanadi: . Balandlik esa hajmda ishlatiladi: .
-
Konus yon sirtida yasovchi o'rniga balandlikni yozish:
- ✗ Xato: deb hisoblash.
- ✓ To'g'ri: Yon sirt ga teng, bu yerda — yasovchi.
-
Shar sirti va hajmi formulalarida radius darajasini almashtirish:
- ✗ Xato: Sirt yuzini yoki hajmni deb yozish.
- ✓ To'g'ri: Yuza kvadratik (), hajm esa kubikdir ().
-
Fazoviy jismlar o'xshashligida hajm va yuza nisbatini farqlamaslik:
- ✗ Xato: Chiziqli o'lchamlar marta kattalashganda hajm ham marta oshadi deb o'ylash.
- ✓ To'g'ri: Yuzalar nisbati , hajmlar nisbati esa marta ortadi.
O'zim yechaman
0 / 6 yechildi
Misolni doskada o'zingiz yeching, so'ng faqat yakuniy javobni yozing. Doskadagi yozuv tekshirilmaydi: u sizning qoralamangiz.
1.To'g'ri prizma asosi to'g'ri to'rtburchak, balandligi . To'la sirti yuzini hisoblang.
2.Muntazam uchburchakli piramidaning asos tomoni , balandligi . Uning hajmini hisoblang.
3.Muntazam to'rtburchakli piramidaning asos tomoni , apofemasi . Uning balandligini toping.
4.Kubning diagonali . Uning hajmini hisoblang.
5.Shar radiusi dan gacha oshirilsa, uning sirt yuzi necha marta ortadi?
6.To'g'ri prizma asosi katetlari va bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchak. Yon qirrasi . Uning hajmini toping.
Test
0 / 5 javob berildi
1.To'g'ri burchakli parallelepipedning uchta turli yoqlari yuzlari , va . Uning hajmini hisoblang.
2.Muntazam to'rtburchakli piramidaning asos tomoni , balandligi . Piramidaning yon sirti yuzini toping.
3.Silindrning yon sirti yuzi , asosi radiusi . Silindrning hajmini hisoblang.
4.Konusning o'q kesimi muntazam uchburchak bo'lib, uning yuzi . Konusning hajmini hisoblang.
5.Radiusi bo'lgan metall shar eritilib, radiusi bo'lgan mayda sharchalar quyildi. Nechta sharcha hosil bo'ladi?