Matematika

Stereometriya: murakkab masalalar

Geometriya (DTM darajasi): mavzular

Bu mavzuda DTM nimani so'raydi

DTM imtihonlarida stereometriyadan 2–3 ta masala tushadi. Ular fazoviy tasavvur va bir nechta formulani uyg'un qo'llashni talab qiladi:

  1. Ko'pyoqlar: Prizma va piramidaning sirt yuzi, hajmi, apofema va balandlik bog'liqligi.
  2. Aylanma jismlar: Silindr, konus va shar sirti hamda hajmi, o'q kesimlari.
  3. Fazoviy kombinatsiyalar: Silindr va shar, prizma va konus, kub ichiga shar chizish.
  4. Kesimlar va o'xshashlik: Asosga parallel tekislik bilan kesganda yuzalar va hajmlar nisbati.

Asosiy formulalar va usullar

Fazoviy jismSirt yuzasiHajmBog'liqliklar
ParallelepipedS=2(ab+bc+ac)S = 2(ab + bc + ac)V=abcV = abcd2=a2+b2+c2d^2 = a^2 + b^2 + c^2
PrizmaSyon=Pasos⋅HS_{yon} = P_{asos} \cdot HV=Sasos⋅HV = S_{asos} \cdot HStola=Syon+2SasosS_{tola} = S_{yon} + 2S_{asos}
Muntazam piramidaSyon=12PasoshaS_{yon} = \frac{1}{2}P_{asos}h_aV=13SasosHV = \frac{1}{3}S_{asos}Hha2=H2+r2h_a^2 = H^2 + r^2; Syon=Sasoscos⁡φS_{yon} = \frac{S_{asos}}{\cos\varphi}
SilindrSyon=2πRHS_{yon} = 2\pi RHV=πR2HV = \pi R^2 HStola=2πR(R+H)S_{tola} = 2\pi R(R + H)
KonusSyon=πRlS_{yon} = \pi R lV=13πR2HV = \frac{1}{3}\pi R^2 Hl2=H2+R2l^2 = H^2 + R^2; Stola=πR(R+l)S_{tola} = \pi R(R + l)
Shar va sferaS=4πR2S = 4\pi R^2V=43πR3V = \frac{4}{3}\pi R^3Kesim: r2=R2−d2r^2 = R^2 - d^2

Yechilgan misollar

1-misol

To'g'ri burchakli parallelepipedning o'lchamlari 2 sm2\text{ sm}, 3 sm3\text{ sm} va 6 sm6\text{ sm}. Uning bosh diagonali va to'la sirti yuzini toping.

A) d=7 sm,S=72 sm2d = 7\text{ sm}, S = 72\text{ sm}^2
B) d=8 sm,S=64 sm2d = 8\text{ sm}, S = 64\text{ sm}^2
C) d=7 sm,S=36 sm2d = 7\text{ sm}, S = 36\text{ sm}^2
D) d=6 sm,S=72 sm2d = 6\text{ sm}, S = 72\text{ sm}^2

Yechim:

  1. Bosh diagonal: d=22+32+62=4+9+36=49=7 smd = \sqrt{2^2 + 3^2 + 6^2} = \sqrt{4 + 9 + 36} = \sqrt{49} = 7\text{ sm}.
  2. To'la sirti: S=2(2⋅3+3⋅6+2⋅6)=2(6+18+12)=72 sm2S = 2(2 \cdot 3 + 3 \cdot 6 + 2 \cdot 6) = 2(6 + 18 + 12) = 72\text{ sm}^2.

Tezkor yo'l:
(a+b+c)2=d2+Stola  ⟹  112=121  ⟹  Stola=121−49=72 sm2(a+b+c)^2 = d^2 + S_{tola} \implies 11^2 = 121 \implies S_{tola} = 121 - 49 = 72\text{ sm}^2.
Javob: A

2-misol

Muntazam to'rtburchakli piramidaning asos tomoni 6 sm6\text{ sm}, yon yoqlari asos tekisligi bilan 60∘60^\circ burchak hosil qiladi. Uning hajmini hisoblang.

A) 183 sm318\sqrt{3}\text{ sm}^3
B) 363 sm336\sqrt{3}\text{ sm}^3
C) 543 sm354\sqrt{3}\text{ sm}^3
D) 108 sm3108\text{ sm}^3

Yechim:

  1. Asos yuzi: Sasos=62=36 sm2S_{asos} = 6^2 = 36\text{ sm}^2.
  2. Asosga ichki radius: r=a2=3 smr = \frac{a}{2} = 3\text{ sm}.
  3. Balandlik: H=r⋅tg⁡60∘=33 smH = r \cdot \operatorname{tg} 60^\circ = 3\sqrt{3}\text{ sm}.
  4. Hajm: V=13SasosH=13⋅36⋅33=363 sm3V = \frac{1}{3} S_{asos} H = \frac{1}{3} \cdot 36 \cdot 3\sqrt{3} = 36\sqrt{3}\text{ sm}^3.

Tezkor yo'l:
V=a3tg⁡φ6=21636=363 sm3V = \frac{a^3 \operatorname{tg}\varphi}{6} = \frac{216 \sqrt{3}}{6} = 36\sqrt{3}\text{ sm}^3.
Javob: B

3-misol

Konusning yasovchisi 10 sm10\text{ sm} bo'lib, u asos tekisligi bilan 60∘60^\circ burchak tashkil qiladi. Konusning to'la sirti yuzini hisoblang.

A) 50π sm250\pi\text{ sm}^2
B) 60π sm260\pi\text{ sm}^2
C) 75π sm275\pi\text{ sm}^2
D) 100π sm2100\pi\text{ sm}^2

Yechim:

  1. Asos radiusi: R=10⋅cos⁡60∘=5 smR = 10 \cdot \cos 60^\circ = 5\text{ sm}.
  2. To'la sirt: Stola=πR(R+l)=π⋅5⋅15=75π sm2S_{tola} = \pi R(R + l) = \pi \cdot 5 \cdot 15 = 75\pi\text{ sm}^2.

Tezkor yo'l:
60∘60^\circ burchakda l=2Rl = 2R. Demak, Stola=3πR2=3π⋅25=75π sm2S_{tola} = 3\pi R^2 = 3\pi \cdot 25 = 75\pi\text{ sm}^2.
Javob: C

4-misol

Silindr ichiga shar ichki chizilgan. Agar sharning hajmi 36π sm336\pi\text{ sm}^3 bo'lsa, silindr hajmini toping.

A) 48π sm348\pi\text{ sm}^3
B) 54π sm354\pi\text{ sm}^3
C) 72π sm372\pi\text{ sm}^3
D) 108π sm3108\pi\text{ sm}^3

Yechim:

  1. Shar hajmi: 43πR3=36π  ⟹  R=3 sm\frac{4}{3}\pi R^3 = 36\pi \implies R = 3\text{ sm}.
  2. Silindr balandligi H=2R=6 smH = 2R = 6\text{ sm}, radiusi R=3 smR = 3\text{ sm}.
  3. Hajm: Vsilindr=πR2H=π⋅9⋅6=54π sm3V_{silindr} = \pi R^2 H = \pi \cdot 9 \cdot 6 = 54\pi\text{ sm}^3.

Tezkor yo'l:
Arximed qoidasi: Vsilindr=32Vshar=32⋅36π=54π sm3V_{silindr} = \frac{3}{2} V_{shar} = \frac{3}{2} \cdot 36\pi = 54\pi\text{ sm}^3.
Javob: B

5-misol

Piramidaning balandligi 12 sm12\text{ sm}, asosining yuzi 72 sm272\text{ sm}^2. Uchidan boshlab balandlikni 1:21 : 2 nisbatda bo'luvchi asosga parallel kesim yuzini toping.

A) 8 sm28\text{ sm}^2
B) 16 sm216\text{ sm}^2
C) 18 sm218\text{ sm}^2
D) 24 sm224\text{ sm}^2

Yechim:

  1. Uchidan masofa: h1=13⋅12=4 smh_1 = \frac{1}{3} \cdot 12 = 4\text{ sm}.
  2. Koeffitsiyent: k=412=13k = \frac{4}{12} = \frac{1}{3}.
  3. Kesim yuzi: Skesim=k2⋅Sasos=19⋅72=8 sm2S_{kesim} = k^2 \cdot S_{asos} = \frac{1}{9} \cdot 72 = 8\text{ sm}^2.

Tezkor yo'l:
Nisbat 1:2  ⟹  k=13  ⟹  S=72⋅19=8 sm21 : 2 \implies k = \frac{1}{3} \implies S = 72 \cdot \frac{1}{9} = 8\text{ sm}^2.
Javob: A

Mashq

  1. To'g'ri prizma asosi 6 sm×8 sm6\text{ sm} \times 8\text{ sm} to'g'ri to'rtburchak, balandligi 10 sm10\text{ sm}. To'la sirti yuzini hisoblang.
Javob va yechim $S_{asos} = 6 \cdot 8 = 48\text{ sm}^2$. $S_{yon} = 2(6+8) \cdot 10 = 280\text{ sm}^2$. $S_{tola} = 2 \cdot 48 + 280 = 376\text{ sm}^2$. *Javob:* $376\text{ sm}^2$.
  1. Muntazam uchburchakli piramida asos tomoni 6 sm6\text{ sm}, balandligi 4 sm4\text{ sm}. Hajmini hisoblang.
Javob va yechim $S_{asos} = \frac{36\sqrt{3}}{4} = 9\sqrt{3}\text{ sm}^2$. $V = \frac{1}{3} \cdot 9\sqrt{3} \cdot 4 = 12\sqrt{3}\text{ sm}^3$. *Javob:* $12\sqrt{3}\text{ sm}^3$.
  1. Silindrning o'q kesimi kvadrat bo'lib, yuzi 36 sm236\text{ sm}^2. Silindr hajmini toping.
Javob va yechim $2R = H = 6\text{ sm} \implies R = 3\text{ sm}, H = 6\text{ sm}$. $V = \pi \cdot 9 \cdot 6 = 54\pi\text{ sm}^3$. *Javob:* $54\pi\text{ sm}^3$.
  1. Konusning balandligi 8 sm8\text{ sm}, yasovchisi 10 sm10\text{ sm}. Yon sirti yuzini toping.
Javob va yechim $R = \sqrt{10^2 - 8^2} = 6\text{ sm}$. $S_{yon} = \pi \cdot 6 \cdot 10 = 60\pi\text{ sm}^2$. *Javob:* $60\pi\text{ sm}^2$.
  1. Shar radiusi 3 sm3\text{ sm} dan 6 sm6\text{ sm} gacha oshirilsa, uning sirt yuzi necha marta ortadi?
Javob va yechim Radiusi $k = 2$ marta oshganda, sirt yuzi $k^2 = 4$ marta ortadi. *Javob:* $4$ marta.
  1. Muntazam to'rtburchakli piramidaning asos tomoni 6 sm6\text{ sm}, apofemasi 5 sm5\text{ sm}. Balandligini toping.
Javob va yechim $r = \frac{6}{2} = 3\text{ sm}$. Balandlik: $H = \sqrt{5^2 - 3^2} = 4\text{ sm}$. *Javob:* $4\text{ sm}$.
  1. Kubning diagonali 43 sm4\sqrt{3}\text{ sm}. Uning hajmini hisoblang.
Javob va yechim $d = a\sqrt{3} = 4\sqrt{3} \implies a = 4\text{ sm}$. $V = 4^3 = 64\text{ sm}^3$. *Javob:* $64\text{ sm}^3$.
  1. To'g'ri prizma asosi katetlari 6 sm6\text{ sm} va 8 sm8\text{ sm} bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchak. Yon qirrasi 5 sm5\text{ sm}. Hajmini toping.
Javob va yechim $S_{asos} = \frac{1}{2} \cdot 6 \cdot 8 = 24\text{ sm}^2$. $V = 24 \cdot 5 = 120\text{ sm}^3$. *Javob:* $120\text{ sm}^3$.
  1. Konusning hajmi 96π sm396\pi\text{ sm}^3, balandligi 8 sm8\text{ sm}. To'la sirti yuzini hisoblang.
Javob va yechim $R^2 = \frac{96 \cdot 3}{8} = 36 \implies R = 6\text{ sm}$. $l = 10\text{ sm}$. $S_{tola} = \pi \cdot 6 \cdot 16 = 96\pi\text{ sm}^2$. *Javob:* $96\pi\text{ sm}^2$.
  1. Radiusi 5 sm5\text{ sm} bo'lgan shardan markazdan 3 sm3\text{ sm} masofada kesim o'tkazilgan. Kesim yuzini toping.
Javob va yechim $r = \sqrt{5^2 - 3^2} = 4\text{ sm}$. $S = \pi \cdot 4^2 = 16\pi\text{ sm}^2$. *Javob:* $16\pi\text{ sm}^2$.

Keng tarqalgan tuzoqlar

  1. Piramida apofemasi va balandligini adashtirish:

    • ✗ Xato: Yon sirtda apofema o'rniga balandlikni qo'yish (Syon=12PasosHS_{yon} = \frac{1}{2}P_{asos}H).
    • ✓ To'g'ri: Yon sirtda apofema qo'llanadi: Syon=12PasoshaS_{yon} = \frac{1}{2}P_{asos}h_a. Balandlik esa hajmda ishlatiladi: V=13SasosHV = \frac{1}{3}S_{asos}H.
  2. Konus yon sirtida yasovchi o'rniga balandlikni yozish:

    • ✗ Xato: Syon=πRHS_{yon} = \pi R H deb hisoblash.
    • ✓ To'g'ri: Yon sirt Syon=πRlS_{yon} = \pi R l ga teng, bu yerda l=H2+R2l = \sqrt{H^2 + R^2} — yasovchi.
  3. Shar sirti va hajmi formulalarida radius darajasini almashtirish:

    • ✗ Xato: Sirt yuzini 4πR34\pi R^3 yoki hajmni 43πR2\frac{4}{3}\pi R^2 deb yozish.
    • ✓ To'g'ri: Yuza kvadratik (S=4πR2S = 4\pi R^2), hajm esa kubikdir (V=43πR3V = \frac{4}{3}\pi R^3).
  4. Fazoviy jismlar o'xshashligida hajm va yuza nisbatini farqlamaslik:

    • ✗ Xato: Chiziqli o'lchamlar kk marta kattalashganda hajm ham k2k^2 marta oshadi deb o'ylash.
    • ✓ To'g'ri: Yuzalar nisbati k2k^2, hajmlar nisbati esa k3k^3 marta ortadi.

O'zim yechaman

0 / 6 yechildi

Misolni doskada o'zingiz yeching, so'ng faqat yakuniy javobni yozing. Doskadagi yozuv tekshirilmaydi: u sizning qoralamangiz.

  1. 1.To'g'ri prizma asosi 6 sm×8 sm6\text{ sm} \times 8\text{ sm} to'g'ri to'rtburchak, balandligi 10 sm10\text{ sm}. To'la sirti yuzini hisoblang.

  2. 2.Muntazam uchburchakli piramidaning asos tomoni 6 sm6\text{ sm}, balandligi 4 sm4\text{ sm}. Uning hajmini hisoblang.

  3. 3.Muntazam to'rtburchakli piramidaning asos tomoni 6 sm6\text{ sm}, apofemasi 5 sm5\text{ sm}. Uning balandligini toping.

  4. 4.Kubning diagonali 43 sm4\sqrt{3}\text{ sm}. Uning hajmini hisoblang.

  5. 5.Shar radiusi 3 sm3\text{ sm} dan 6 sm6\text{ sm} gacha oshirilsa, uning sirt yuzi necha marta ortadi?

  6. 6.To'g'ri prizma asosi katetlari 6 sm6\text{ sm} va 8 sm8\text{ sm} bo'lgan to'g'ri burchakli uchburchak. Yon qirrasi 5 sm5\text{ sm}. Uning hajmini toping.

Test

0 / 5 javob berildi

  1. 1.To'g'ri burchakli parallelepipedning uchta turli yoqlari yuzlari 6 sm26\text{ sm}^2, 10 sm210\text{ sm}^2 va 15 sm215\text{ sm}^2. Uning hajmini hisoblang.

  2. 2.Muntazam to'rtburchakli piramidaning asos tomoni 10 sm10\text{ sm}, balandligi 12 sm12\text{ sm}. Piramidaning yon sirti yuzini toping.

  3. 3.Silindrning yon sirti yuzi 40π sm240\pi\text{ sm}^2, asosi radiusi 4 sm4\text{ sm}. Silindrning hajmini hisoblang.

  4. 4.Konusning o'q kesimi muntazam uchburchak bo'lib, uning yuzi 93 sm29\sqrt{3}\text{ sm}^2. Konusning hajmini hisoblang.

  5. 5.Radiusi 6 sm6\text{ sm} bo'lgan metall shar eritilib, radiusi 1 sm1\text{ sm} bo'lgan mayda sharchalar quyildi. Nechta sharcha hosil bo'ladi?